Wzmacnianie sieci ekologicznych

Ekosystemy i różnorodność biologiczna od dawna są zagrożone licznymi czynnikami, takimi jak modyfikacja siedlisk spowodowana zmianami w użytkowaniu gruntów, utrata siedlisk spowodowana działalnością człowieka (taka jak urbanizacja, ekspansja przemysłowa, wylesianie i zanieczyszczenie), fragmentacja siedlisk, na przykład ze względu na szlaki komunikacyjne itp. Zmiana klimatu jest istotnym czynnikiem zwiększającym presję na siedliska i różnorodność biologiczną. Każdy organizm ma pewne wymagania w zakresie warunków klimatycznych. Znajduje to odzwierciedlenie w globalnym rozmieszczeniu gatunków. Rosnące temperatury, zmieniające się pory roku i zmieniające się warunki opadów, a także częstsze występowanie zdarzeń ekstremalnych oznaczają, że organizmy muszą albo dostosować się, albo przenieść się do nowych siedlisk w celu służenia. Oczekuje się, że przesunięcie granic obszaru zmieni liczbę gatunków i skład gatunkowy w biocenozie i biotopach.

Łączność ekologiczna jest czynnikiem decydującym o przetrwaniu i migracji gatunków oraz potencjale przystosowawczym populacji. Zaledwie około 10 % globalnego obszaru lądowego objętego ochroną można uznać za strukturalnie połączone poprzez nienaruszone krajobrazy (Ward i in., 2020). Promowanie łączności ekologicznej jest ważną opcją umożliwiającą dynamiczne procesy adaptacyjne w ekosystemach, a tym samym zwalczanie spadku różnorodności biologicznej i zachowanie usług ekosystemowych, zwłaszcza w świetle zmieniających się warunków klimatycznych. Ponadto zdrowe ekosystemy zapewniają liczne dobra i usługi, które mają zasadnicze znaczenie dla społeczeństwa ludzkiego. Usługi te są szczególnie istotne w przypadku podejść ekosystemowych do przystosowania się do zmiany klimatu i zmniejszania ryzyka związanego z klęskami żywiołowymi, na przykład zapewnienia ochrony przed powodziami, lawinami, suszami i innymi zagrożeniami związanymi z klimatem, zapobiegania erozji gleby lub wybrzeży oraz regulacji (mikro)klimatu (usługi regulacyjne).

Ochrona różnorodności biologicznej i poprawa usług ekosystemowych muszą wykraczać poza podejście statycznych obszarów chronionych. Poprawa ekologicznego kontinuum jest konieczna w celu złagodzenia skutków zmiany użytkowania gruntów i zmiany klimatu. Istotnie, utrzymująca się utrata siedlisk przyrodniczych prowadzi do fragmentacji, a następnie do "patchiness" krajobrazu i izolacji z odrębnymi siedliskami "wyspy". Te wyspy siedliskowe tracą swoją ekologiczną funkcjonalność, podstawowe procesy ekologiczne nie mogą już mieć miejsca, a migracja do innych siedlisk nie jest już możliwa.

Strategie ochrony, które zwiększają skuteczność sieci ekologicznych w celu ułatwienia przystosowania się do zmiany klimatu, obejmują: zwiększenie liczby i wielkości obszarów chronionych oraz innych skutecznych środków ochrony (OECM); tworzenie, poszerzanie lub przywracanie obszarów łączności; oraz lokalizowanie rezerw w najbardziej krytycznych obszarach (IUCN, 2020 r.).

Unijna sieć Natura 2000, której podstawą prawną jest dyrektywa ptasia i dyrektywa siedliskowa, wspiera tworzenie sieci połączonych ze sobą obszarów ochrony przyrody we wszystkich państwach członkowskich. Te chronione obszary przyrodnicze o wysokiej wartości mogą stanowić ważną początkową podstawę utrzymania funkcjonalności ekologicznej. Aby promować łączność funkcjonalną i sieć ekologiczną obejmującą cały obszar, potrzebne są korytarze ekologiczne między obszarami chronionymi, nawet na poziomie transnarodowym i makroregionalnym. W związku z tym konieczne są również ogólne środki dotyczące siedlisk w szerszym środowisku. Obejmują one politykę i środki zrównoważonego użytkowania gruntów (np. zachowanie elementów krajobrazu, rolnictwo ekologiczne i ekologiczne gospodarowanie gruntami), mechanizmy finansowania oraz regulacje i polityki w zakresie planowania.

Strategia UE w zakresie zielonej infrastruktury ma na celu strategicznie zaplanowaną sieć obszarów naturalnych i półnaturalnych, wspierającą ochronę różnorodności biologicznej, poprawę warunków środowiskowych i świadczenie podstawowych usług ekosystemowych. Zielona infrastruktura obejmuje tereny chronione, kamienie milowe i elementy sieci, ale także drogi zielone, korytarze dla dzikiej fauny i flory oraz inne tereny zielone i struktury ekotechniczne, które umożliwiają łagodzenie negatywnych skutków fragmentacji. Takie podejście do planowania strategicznego zielonej infrastruktury może w istotny sposób przyczynić się do poprawy łączności funkcjonalnej ekosystemów i sieci ekologicznych. Szereg wariantów przystosowania się do zmiany klimatu jest ściśle związanych z planowaniem i wdrażaniem zielonej infrastruktury i obejmuje na przykład odbudowę rzek i równin pokarmowych oraz adaptacyjne zarządzanie siedliskami przyrodniczymi.

Łączność ekologiczna ma zasadnicze znaczenie dla poprawy zdolności przystosowawczych gatunków roślin i zwierząt, wzmacniając odporność ekosystemów. Jednocześnie zachowanie łączności ekologicznej można osiągnąć za pomocą środków przystosowawczych, które przynoszą korzyści również społeczeństwu ludzkiemu. Obejmują one na przykład system rolno-leśny i rolnictwo miejskie przyjazne klimatowi, które wspierają przyrodę w świadczeniu usług ekosystemowych. Zarówno wpływ szybko zmieniającego się klimatu na różnorodność biologiczną, jak i znaczenie usług ekosystemowych dla zrównoważonego przystosowania się do zmiany klimatu pokazują, jak ważna jest poprawa sieci ekologicznych jako środka przystosowawczego.

Wspieranie łączności ekologicznej i wdrażanie podejścia opartego na zielonej infrastrukturze w procesie rozwoju krajobrazu powinno opierać się na zaangażowaniu regionalnych i lokalnych zainteresowanych stron, aby zwiększyć akceptację i dostosować środki do warunków lokalnych (społecznych, politycznych, gospodarczych i naturalnych). Do kluczowych zainteresowanych stron należą właściciele gruntów i przedstawiciele bezpośrednio dotkniętych sektorów, takich jak rolnictwo, leśnictwo, planowanie przestrzenne, turystyka i ochrona przyrody. Należy również przeprowadzić konsultacje z zainteresowanymi stronami z innych sektorów pośrednio dotkniętych zarządzaniem siedliskami i zasobami naturalnymi. Ponadto kluczowe znaczenie ma zaangażowanie ludności tubylczej i społeczności lokalnych od wczesnych etapów, aby zagwarantować inkluzywny proces decyzyjny i zapewnić poszanowanie ich praw.

Ramowe warunki gospodarcze, społeczne i polityczne odgrywają ważną rolę w planowaniu regionalnym i przestrzennym. Sprawia to, że promowanie i uwzględnianie dynamicznych podejść do ochrony przyrody i planowania (takich jak zielona infrastruktura) jest często skomplikowane i trudne. Konflikty w użytkowaniu gruntów między różnymi sektorami (takimi jak rolnictwo, leśnictwo, turystyka, energia odnawialna, transport, przemysł itp.) oraz ochrona przyrody mogą działać jako istotne lokalnie czynniki ograniczające. Ponadto nieakceptowanie znaczenia sieci ekologicznych (poza obszarami chronionymi) może utrudniać tworzenie lub odbudowę korytarzy ekologicznych. Wzmacnia to znaczenie ukierunkowanych inicjatyw podnoszących świadomość. 

Z drugiej strony lepsza łączność ekologiczna zapewnia szeroki zakres dodatkowych korzyści dla różnych sektorów, zapewniając usługi ekosystemowe o znaczeniu społecznym przy stosunkowo niskich kosztach ekonomicznych. 

Poprawa łączności ekologicznej oznacza zaprojektowanie i wdrożenie środków użytkowania gruntów i zielonej infrastruktury, które są bardzo specyficzne dla danego obszaru. Wynika z tego, że koszty zależą w znacznym stopniu od konkretnego przyjętego środka i warunków lokalnych i trudno je uogólnić.  

Oprócz odporności na zmianę klimatu wzmocniona łączność ekologiczna zapewnia szeroki zakres korzyści środowiskowych i społecznych, które mogą być wyższe niż koszty. Na przykład ochrona przeciwpowodziowa poprzez odbudowę obszarów zalewowych i siedlisk rzecznych może być promowana w celu wspólnej poprawy przystosowania się do powodzi i ochrony przyrody, ponieważ w różnych przypadkach jest tańsza niż przyjmowanie rozwiązań technicznych (takich jak zapory), zwłaszcza w perspektywie długoterminowej. Ponadto te oparte na ekosystemie zielone (i niebieskie) środki infrastrukturalne oferują inne dodatkowe korzyści oprócz ochrony przeciwpowodziowej, takie jak funkcja rekreacyjna i ochrona wody do celów rolniczych. Trudno jest jednak określić ilościowo skutki środków dotyczących konektywności w ujęciu pieniężnym. Często efekty te pojawiają się powoli i rosną z czasem. Do chwili obecnej kwestia ta pozostaje jednym z głównych wyzwań związanych z przyjęciem tego rodzaju środków. 

Na szczeblu UE podejście mające na celu poprawę sieci ekologicznych i funkcjonalnej łączności siedlisk jest wspierane, a nawet napędzane przez wyartykułowany zestaw polityk i dyrektyw, obejmujących głównie: 

• Dyrektywy ptasia i siedliskowa, które prawnie wspierają sieć Natura 2000, tworząc solidną podstawę do poprawy łączności ekologicznej. 

• Strategia na rzecz bioróżnorodności, w której podkreślono znaczenie łączności ekologicznej. 

• Prawo o odbudowie zasobów przyrodniczych – jeden z głównych elementów strategii na rzecz bioróżnorodności – wraz z wiążącymi celami mającymi na celu odbudowę zdegradowanych ekosystemów (Komisja Europejska) 

• Strategia na rzecz zielonej infrastruktury, wspierająca przyjęcie podejść panoramujących wykraczających poza obszary chronione i mających na celu poprawę łączności ekologicznej za pomocą środków ekologicznych. 

• Niedawno uruchomiona unijna inicjatywa dotycząca kredytów przyrodniczych może wspierać inwestycje w działania sprzyjające przyrodzie. 

Projektowanie i wdrażanie interwencji mających na celu poprawę sieci ekologicznych jest pracą ciągłą. Zazwyczaj trwa to 5–10 lat, chociaż na czas wdrożenia duży wpływ ma skala zastosowania (lokalna, na szczeblu niższym niż krajowy, krajowa lub transnarodowa) oraz specyfika rozpatrywanego obszaru.

Żywotność w dużym stopniu zależy od zmian sposobu użytkowania gruntów i zmian w polityce dotyczącej ochrony przyrody; w związku z tym konieczne jest podejście adaptacyjne do ulepszonej sieci ekologicznej.