Odbudowa siedlisk i zintegrowane zarządzanie w delcie Ebro w celu poprawy ochrony różnorodności biologicznej i odporności na zmianę klimatu

Delta Ebro to system terenów podmokłych o znaczeniu międzynarodowym, który jest uważany za wysoce podatny na zmiany klimatu. Delta jest dotknięta erozją wybrzeży i odwrotem spowodowanym malejącą podażą osadów rzecznych. Problem ten pogłębia wzrost poziomu morza (obecnie średnio 2 mm/rok) i osiadanie ziemi. Ze względu na zmianę klimatu i dalszy postęp w podnoszeniu się poziomu morza około połowa delty może zostać dotknięta erozją i wycofaniem się w XXI ^wieku. W szczególności oczekuje się, że w delcie Ebro poziom morza wzrośnie między 0,53 m (według średniej RCP 4,5) a 0,73 m (według średniej RCP 8,5) do 2100 r. (Genua-Olmedo i in.,. 2016). Podniesienie się poziomu morza spowoduje nie tylko zatopienie wybrzeży, ale będzie również wiązało się z rosnącym wpływem burz morskich. Delta jest już bardzo podatna na ekstremalne zdarzenia morskie. W 2020 r. burza Gloria z falami burzowymi o wysokości do 8 metrów i opadami deszczu wynoszącymi 200 litrów na metr kwadratowy zalała znaczną część obszaru delty, jej laguny i pola ryżowe. Morze osiągnęło od 2 do 3 kilometrów w głąb lądu, a łącznie 30 km2 pokryto słoną wodą.

Nadmorskie laguny Alfacada i Tancada znajdują się w Parku Przyrodniczym Delty Ebro. Laguna Alfacada jest obecnie obszarem chronionym. W ostatnich latach była to prywatna posiadłość wykorzystywana do polowań; doprowadziło to do odizolowania od morza i rzeki oraz wprowadzenia słodkiej wody z systemu nawadniania sąsiednich pól ryżowych. Laguna Alfacada jest również podatna na skutki deficytu osadów i podnoszenia się poziomu morza, ponieważ obszar w pobliżu ujścia rzeki szybko się wycofuje. Słone bagna laguny Tancada zostały uszkodzone przez intensywną hodowlę ryb. Wymagano wiele pracy, aby przywrócić ten chroniony obecnie obszar do stanu naturalnego, odzyskując łączność z zatoką Alfacs poprzez usunięcie wałów, między innymi poprzez działania restauracyjne.

W latach 2009–2018 w delcie Ebro zrealizowano dwa projekty LIFE w celu sprostania wyzwaniom związanym z pogarszaniem się stanu terenów podmokłych w wyniku działalności człowieka (tj. rolnictwa i akwakultury), podnoszeniem się poziomu morza i osiadaniem. Głównym celem pierwszego projektu (DELTA-LAGOON) była poprawa stanu ekologicznego lagun Alfacada i Tancada poprzez środki odbudowy siedlisk i zarządzania nimi, takie jak usunięcie infrastruktury, która zakłóca łączność ekologiczną, stworzenie nowych siedlisk laguny na istniejących polach ryżowych oraz odtworzenie siedlisk bagiennych w opuszczonych zakładach akwakultury. Głównymi celami szczegółowymi projektu były:

1. poprawa łączności ekologicznej i hydrologicznej laguny Alfacada poprzez wdrożenie środków odbudowy mających na celu ograniczenie skutków rosnącej erozji wybrzeży oraz poprawę stanu priorytetowych siedlisk i gatunków;
2. Zwiększenie rozbudowy siedlisk nadmorskiej laguny Alfacada poprzez przywrócenie części pierwotnych obszarów laguny, które zostały przekształcone w pola ryżowe;
3. Poprawa stanu ekologicznego i połączeń hydrologicznych starych patelni solnych Sant Antoni (obszar laguny Tancada) poprzez odbudowę obszarów dotkniętych opuszczonymi zakładami akwakultury;
4. Opracowanie procedur monitorowania i upowszechniania wartości ekologicznych odrestaurowanych obszarów, tak aby zwiększyć świadomość społeczną i wiedzę wśród użytkowników i zarządców przestrzeni, a także ogółu społeczeństwa.

Kolejny projekt EBRO-ADMICLIM miał na celu wdrożenie połączenia środków łagodzących i dostosowawczych do zmiany klimatu poprzez zintegrowane podejście do zarządzania wodą, osadami i siedliskami (polami ryżowymi i terenami podmokłymi). Skupiono się w nim na następujących wielorakich celach:

• Zwiększenie elewacji gruntów poprzez dostarczanie osadów rzecznych do delty poprzez transport osadów i gospodarkę wodną;
• ograniczenie erozji wybrzeży;
• zwiększenie sekwestracji dwutlenku węgla w glebie;
• ograniczenie emisji gazów cieplarnianych z pól ryżowych;
• poprawa jakości wody;
• Zachowanie i poprawa cennych (naturalnych) siedlisk.

Głównym środkiem dostosowawczym mającym na celu zwiększenie odporności na podnoszenie się poziomu morza rozważanym w delcie Ebro jest przywrócenie łączności hydrologicznej między lagunami a morzem w taki sposób, aby w czasie burz morskich zwiększyć napływ osadów do lagun. Ponadto przetestowano innowacyjne podejścia do ponownego wykorzystania osadów różnego pochodzenia i ich wstrzykiwania do delty Ebro. W tym ogólnym zakresie w ramach obu projektów zrealizowano kilka konkretnych działań mających na celu zaradzenie skutkom degradacji siedlisk i podnoszenia się poziomu mórz. Główne działania realizowane w ramach projektu DELTA-LAGOON obejmują:

• Poprawa sieci hydrologicznej laguny Alfacada poprzez oczyszczenie kanałów omijających lagunę i budowę nowego kanału, który łączy bezpośrednio lagunę i rzekę, wspierając w ten sposób dostarczanie osadów rzecznych do delty.
• Poprawa połączenia hydrologicznego słonych bagien, które zostały podzielone przez wały i odizolowane od siebie.
• Naturalizacja pól ryżowych z powrotem do laguny przybrzeżnej i starego zakładu akwakultury z powrotem do siedliska słonych bagien.
• Tworzenie małych wysp jako obszarów gniazdowania ptaków morskich.
• Ograniczenie dostępu do niektórych obszarów w celu złagodzenia skutków drapieżników i częstości występowania ludzi.
• Ponowne wprowadzenie żółwia europejskiego.

W ramach projektu EBRO-ADMICLIM zrealizowano następujące główne działania:

• Badanie zatłaczania osadów z zakładu oczyszczania wody w Tarragonie do sieci nawadniającej delta Ebro w celu oceny ponownego wykorzystania tych osadów jako zasobu przyczyniającego się do odporności przybrzeżnej.
• Badanie ponownego wykorzystania osadów pobranych ze zbiorników zaporowych położonych wzdłuż rzeki Ebro. Osady te wstrzyknięto w końcowy odcinek rzeki Ebro. W ramach badania oceniono możliwość transportu osadów w obecnych warunkach hydrologicznych rzeki w celu określenia wykonalności przeniesienia osadów ze zbiorników do delty.
• Optymalizacja dwóch istniejących terenów podmokłych poprzez otwarcie kanałów nawadniających i zastąpienie stojącej wody nową wodą. Interwencje te umożliwiły maksymalizację wysokości gleby i sekwestracji dwutlenku węgla, a także poprawę asymilacji składników odżywczych i zanieczyszczeń, co miało pozytywny wpływ na jakość wody.
• Redukcja emisji gazów cieplarnianych i poprawa sekwestracji dwutlenku węgla na polach ryżowych delty Ebro dzięki nowym praktykom agronomicznym, takim jak alternatywna metoda gospodarowania wodą zwilżającą i suszącą do uprawy ryżu.
• Zaktualizowana ocena obszarów bardziej narażonych na osiadanie i podnoszenie się poziomu morza.

Ponadto w ramach projektu EBRO-ADCLIM opracowano plan działań na rzecz klimatu dla delty Ebro, w tym inne konkretne i skuteczne środki na rzecz przystosowania się do zmiany klimatu i łagodzenia jej skutków, ustanawiając wytyczne i działania, które należy przeprowadzić po zakończeniu projektu. Było to wspierane przez proces partycypacyjny z udziałem lokalnych zainteresowanych stron, w tym sektora ryżu, społeczności zajmujących się nawadnianiem i organizacji pozarządowych zajmujących się ochroną przyrody. Plan działań na rzecz klimatu dla delty Ebro został zatwierdzony i jest częścią obecnego planowania katalońskiego biura ds. zmian klimatu. Wiele kompetencji niezbędnych do realizacji działań przewidzianych w planie nie należy jednak do kompetencji rządu Katalonii; są one zasadniczo kwestią rządu Hiszpanii. Rząd Hiszpanii wydaje obecnie nowy plan odbudowy wybrzeży Delty Ebro, również w odpowiedzi na szkody spowodowane niszczycielską burzą „Gloria” z 2020 r. Rząd Katalonii promuje inne działania mające na celu zwiększenie odporności delty, takie jak próba pilotażowa obejścia osadu w zbiorniku Riba-roja.

Głównymi zainteresowanymi stronami instytucjonalnymi (rząd Hiszpanii i rząd Katalonii) byli partnerzy projektu DELTA-LAGOON, który został formalnie poparty przez rady miejskie dwóch miast, w których znajdują się laguny (Amposta i Sant Jaume d’Enveja). Inne zainteresowane strony zostały poinformowane i skonsultowano się z nimi podczas kilku spotkań.

Udział zainteresowanych stron był kluczowym elementem następującego projektu EBRO-ADMICLIM. Wzięły w nim udział różne grupy zainteresowanych stron, w tym przedstawiciele sektora ryżu, społeczności zajmujące się nawadnianiem (społeczności te należą do głównych zainteresowanych stron delty i były zaangażowane jako partnerzy projektu) oraz organizacje pozarządowe. W związku z tym opracowanie planu działania na rzecz klimatu dla delty Ebro było procesem partycypacyjnym wspierającym ustanowienie wytycznych i określenie środków w ramach wysokiego konsensusu.

Projekt DELTA-LAGOON osiągnął wszystkie zaplanowane cele, chociaż niektóre działania zostały opóźnione ze względu na problemy administracyjne między rządem Hiszpanii a rządem Katalonii. Główne opóźnienie wpłynęło na przywrócenie pól ryżowych z powrotem do przybrzeżnej laguny w Alfacada.

Cele demonstracyjne i innowacyjne w ramach solidnego paradygmatu naukowego zostały z powodzeniem wdrożone w projekcie EBRO-ADMICLIM. Opracowano odpowiednie wyniki w zakresie innowacji, a udział zainteresowanych stron okazał się sukcesem. Głównym ograniczeniem był brak poparcia Urzędu ds. Dorzecza dla ponownego wykorzystania osadów.

Całkowity koszt realizacji projektu DELTA-LAGOON wyniósł 3 054 703 EUR (finansowanie UE w ramach LIFE wyniosło 1 490,084 EUR). Główne korzyści wynikające z interwencji w ramach projektu to odbudowa siedlisk dzikiej fauny i flory (62 ha nowych siedlisk), odbudowa niektórych gatunków chronionych oraz zwiększona odporność lagun i bagien na podnoszenie się poziomu morza. Korzyści ekonomiczne obejmowały utworzenie miejsc pracy na potrzeby realizacji projektu oraz nowego centrum dla zwiedzających zbudowanego w lagunie Tancada. Nie przeprowadzono wyceny pieniężnej korzyści.

Całkowity koszt realizacji projektu EBRO-ADMICLIM wyniósł 2 260 960,00 EUR (finansowanie UE w ramach LIFE wyniosło 1 124 341,00 EUR). Główne korzyści projektu obejmują: badanie ponownego wykorzystania osadów różnego pochodzenia, wdrożenie praktyk agronomicznych ograniczających emisje gazów cieplarnianych w sektorze ryżu, opracowanie wytycznych dotyczących transportu osadów oraz opracowanie modelu transportu osadów (opracowanego przez Universidad de Córdoba). Zatłaczanie osadów do rzeki Ebro i kanałów delty posłużyło za przykład działań następczych mających na celu poprawę wprowadzania osadów: obecnie planuje się obejście osadu w zbiorniku Riba-roja.

Ekosystemy delty Ebro stanowią siedlisko dla dużej różnorodności gatunków. Ma on ogromne znaczenie na szczeblu europejskim, ponieważ jest ważnym punktem postojowym na szlakach migracji ptaków i jest domem dla znacznej liczby ptaków wymienionych w załączniku I do dyrektywy ptasiej. Ponad 180 000 ptaków wodnych zimą i około 40 000 par gniazduje w delcie. Obszar ten jest wyznaczonym parkiem przyrodniczym w Hiszpanii i jest chroniony na mocy europejskiej dyrektywy ptasiej i siedliskowej, konwencji ramsarskiej i UNESCO. Wszystkie środki wspierające odbudowę systemu rzecznego i ochronę jego siedlisk będących przedmiotem wspólnego zainteresowania przyczyniają się do osiągnięcia celów ramowej dyrektywy wodnej UE (2000/60/WE), dyrektywy powodziowej (2007/60/WE) oraz dyrektyw ptasiej i siedliskowej (2009/147/WE i 92/43/EWG).

Projekt DELTA-LAGOON realizowany w latach 2011–2014 był kontynuowany w ramach projektu EBRO-ADMICLIM w latach 2014–2018. W ramach drugiego projektu finansowanego przez LIFE opracowano plan działań w dziedzinie klimatu. Plan ten został zatwierdzony i jest obecnie częścią praktyki planowania katalońskiego Biura ds.

Żywotność opracowanych interwencji nie jest z góry określona. Mogą być przechowywane przez długi czas, jeśli są odpowiednio zarządzane i utrzymywane.

Carles Ibáñez
Eurecat Centre Tecnològic de Catalunya
Head of Climate Change Department
E-mail: carles.Ibanez@eurecat.org 

Projekty DELTA-LAGOON i EBRO-ADCLIM finansowane w ramach programu LIFE