Adaptacyjne zarządzanie siedliskami przyrodniczymi

Różnorodność biologiczna zapewnia szeroki zakres usług ekosystemowych (zapewnianie, regulacja i utrzymanie, usługi kulturalne), które mają zasadnicze znaczenie dla dobrostanu człowieka. Usługi te odgrywają między innymi ważną rolę w regulowaniu klimatu, wnosząc tym samym kluczowy wkład w łagodzenie zmiany klimatu i przystosowanie się do niej. Działalność człowieka jest jednak odpowiedzialna za rosnącą presję i wpływ na różnorodność biologiczną i ekosystemy, a oczekuje się, że zmiana klimatu znacznie nasili te zagrożenia, prowadząc do:

• zmiany liczebności i rozmieszczenia gatunków, również w wyniku modyfikacji i utraty (np. w wyniku podniesienia się poziomu morza) siedlisk;
• zmiany w fenologii, które mogą prowadzić do utraty synchronizacji między gatunkami;
• zmiany w składzie społeczności (zmiany w rodzajach i liczebności gatunków w ekosystemie ze względu na ich różną zdolność do przystosowania się do zmieniających się warunków spowodowanych zmianą klimatu);
• zmiany w procesach, funkcjach i usługach ekosystemowych;

Ochrona różnorodności biologicznej i utrzymanie zdolności przyrody do dostarczania towarów i świadczenia usług jest globalnym priorytetem. Biorąc pod uwagę wzajemne powiązania między różnorodnością biologiczną, ekosystemami i zmianą klimatu, całościowe zajęcie się ich skutkami ma kluczowe znaczenie dla skutecznej ochrony. Kluczowym aspektem jest przyjęcie ekosystemowego podejścia do przystosowania się do zmiany klimatu i włączenie rozwiązań opartych na zasobach przyrody do głównego nurtu polityki rozwoju i ochrony.

Odporne ekosystemy i związane z nimi usługi zależą od złożonych interakcji między gatunkami a środowiskiem. Interakcje te są bardzo dynamiczne i często obejmują procesy nieliniowe. Zarządzanie różnorodnością biologiczną i siedliskami wymaga również uwzględnienia różnych czynników wpływających, takich jak potencjalny wpływ na klimat, ewoluujące presje społeczno-gospodarcze i związana z nimi niepewność. To przejście od statycznej perspektywy ochrony do podejścia opartego na adaptacyjnym zarządzaniu zostało podkreślone w „Wytycznych w sprawie zmiany klimatu i sieci Natura 2000”. Sieć Natura 2000 , obejmująca ponad 27 000 obszarów i ponad 1 mln km ², podkreśla znaczenie adaptacyjnego zarządzania siedliskami przyrodniczymi dla tych obszarów chronionych i terytorium, którego są częścią.

Adaptacyjne zarządzanie ekosystemami i systemami społeczno-ekologicznymi jest procesem iteracyjnym, który łączy działania w zakresie zarządzania z ukierunkowanym monitorowaniem. To podejście oparte na ciągłym uczeniu się ma na celu zwiększenie zdolności adaptacyjnych dotkniętych siedlisk i zagrożonych gatunków roślin i zwierząt. W kontekście zmiany klimatu zarządzanie adaptacyjne obejmuje: (i) analizę wiedzy na temat potencjalnych skutków zmiany klimatu i związanej z nimi niepewności, (ii) opracowanie działań służących radzeniu sobie z takimi skutkami, (iii) monitorowanie gatunków wrażliwych na zmianę klimatu, siedlisk, usług ekosystemowych i procesów w celu oceny skuteczności zarządzania oraz (iv) przeprojektowanie i wdrożenie ulepszonych (lub nowych) działań w zakresie zarządzania. W celu skutecznego adaptacyjnego zarządzania systemami naturalnymi w warunkach zmiany klimatu uwzględnia się następujące strategie:

• Zrozumieć naturalne procesy: Zrozum, że naturalne procesy są dynamiczne i że oczekuje się, że gatunki indywidualnie zareagują na skutki zmiany klimatu. W związku z tym zarządzanie siedliskami musi być elastyczne, adaptacyjne i specyficzne.
• Dostosowanie priorytetów w zakresie ochrony: Reagowanie na zmieniające się priorytety w zakresie ochrony (ze względu na zmianę klimatu) i wyciąganie wniosków z doświadczeń na szczeblu lokalnym, regionalnym, krajowym i międzynarodowym poprzez dostosowanie celów, mechanizmów i planów ochrony.
• Główne zarządzanie adaptacyjne: Uwzględnienie zasad adaptacyjnego zarządzania siedliskami przyrodniczymi w innych planach zarządzania i strategiach użytkowania gruntów. Umożliwi to lub wesprze naturalny rozwój ekosystemów odpornych na zmianę klimatu oraz będzie promować usługi, które mogą one świadczyć również w perspektywie przystosowania się do zmiany klimatu.
• Zaangażowanie zainteresowanych stron: Zaangażowanie odpowiednich zainteresowanych stron w zilustrowanie i omówienie konsekwencji różnych wariantów zarządzania dla gatunków i ekosystemów, zwracając również uwagę na wpływ na usługi ekosystemowe. Wczesne i przejrzyste zaangażowanie zainteresowanych stron może zwiększyć akceptację działań w zakresie adaptacyjnego zarządzania siedliskami przyrodniczymi, które mogą stwarzać pewne ograniczenia, takie jak ograniczenie połowów, odbudowa lasów lub zmiany w zarządzaniu pastwiskami górskimi (np. zmiany w czasie koszenia).
• Monitorowanie wyników: Ustanowienie ukierunkowanego monitorowania wpływu zmiany klimatu na różnorodność biologiczną i usługi ekosystemowe (np. ocena liczebności gatunków, procesy migracyjne, zmiany w fenologii itp.) oraz włączenie wyników monitorowania do procesów zarządzania w celu ciągłego ulepszania decyzji.

Powszechnie uznane działania w zakresie adaptacyjnego zarządzania siedliskami przyrodniczymi obejmują:

• Wzmacnianie ekologicznych sieci ochrony. Ekologiczna sieć ochrony (zob. wariant adaptacyjny Climate-ADAPT Poprawa łączności funkcjonalnej sieci ekologicznych) to system głównych siedlisk połączonych korytarzami ekologicznymi, ustanowiony i odtworzony w razie potrzeby w celu zachowania różnorodności biologicznej w rozdrobnionych ekosystemach (wytyczne IUCN dotyczące najlepszych praktyk w zakresie obszarów chronionych, seria nr 30). Jest to szczególnie ważne, ponieważ zmiana klimatu może skłaniać gatunki do migracji w poszukiwaniu odpowiednich siedlisk do przetrwania. Sieci ekologiczne można wzmocnić poprzez rozbudowę, odbudowę, połączenie i ochronę głównych siedlisk przed obecnymi i przyszłymi zagrożeniami. Ustanowienie obszarów chronionych i zarządzanie nimi, wraz z innymi skutecznymi środkami ochrony obszarowej (OECM), odgrywa kluczową rolę w zachowaniu sieci ekologicznych poprzez ochronę ekosystemów podatnych na wiele presji, w tym na zmianę klimatu. Pomagają one również chronić ekosystemy, które mogą naturalnie buforować określone skutki zmiany klimatu. Na przykład w środowisku morskim i przybrzeżnym odbudowa i ochrona traw morskich, bagien słonych, koralowców i namorzynów ma znaczenie dla zwalczania erozji i tłumienia napływającej energii fal. Zielona i niebieska infrastruktura wspiera poprawę łączności ekosystemowej, zwłaszcza na obszarach miejskich i podmiejskich.

• Identyfikacja i ochrona kluczowych cech ekologicznych dla odbudowy ekosystemów. Ochrona kluczowych cech ekologicznych wymaga podejścia opartego na krajobrazie do zarządzania strukturalnymi cechami siedlisk (np. stadiami surowicy leśnej), siedliskami krytycznymi (np. tarliskami ryb) i gatunkami, które odgrywają ważną rolę funkcjonalną (Thurman i in. 2024). Kluczowe cechy ekologiczne mogą odnosić się do gatunku lub społeczności (np. drapieżnika, który wpływa na dużą biomasę lub liczbę gatunków) lub do ważnego typu siedliska (np. wspierającego wysoką produktywność lub agregację zwierząt lęgowych lub hodowlanych).
• Identyfikacja i ochrona refugii związanej ze zmianą klimatu. Zmiana klimatu Refugia to obszary charakteryzujące się stabilnymi lokalnymi warunkami klimatycznymi i środowiskowymi, które utrzymują się w czasie, pomimo zmian w skali regionalnej i globalnej (Ashcroft i in., 2012). Chociaż metody identyfikacji refugii morskich wciąż ewoluują, zazwyczaj opierają się one na danych klimatycznych, informacjach topograficznych i obecności populacji gatunków reliktowych, które po raz kolejny były szeroko rozpowszechnione (seria wytycznych IUCN dotyczących najlepszych praktyk w zakresie obszarów chronionych nr 24). W regionie Morza Śródziemnego greccy naukowcy opracowali metodę identyfikacji rezerwatów, opartą na stabilności klimatu na dużą skalę i zmienności klimatu na małą skalę w krajobrazach (Doxa i in., 2022, Science for Environment Policy news article).

• Przepływ genów wspomagających: Promowanie różnorodności genetycznej może mieć zasadnicze znaczenie dla zwiększenia zdolności przystosowawczych gatunków, zwłaszcza jeśli chodzi o translokację gatunków (wprowadzenie, ponowne wprowadzenie lub zarybianie) lub ochronę ex situ. Należy jednak starannie ocenić przenoszenie gatunków w oparciu o długoterminowe ryzyko, akceptację społeczną i ograniczenia prawne.

Ustanowienie kompleksowego programu monitorowania ma zasadnicze znaczenie dla śledzenia skuteczności i potencjalnych skutków takich środków.