Stworzenie sztucznych zaspy śnieżne w celu poprawy sukcesu hodowlanego Saimaa ringed seal, Finlandia

Zmiana klimatu stanowi długoterminowe zagrożenie dla populacji fok Saimaa, ponieważ udana hodowla gatunku zależy od pokrywy lodowej i śnieżnej. Pieczęcie rodzą zazwyczaj pojedyncze szczenię w legowisku subnivean, które znajduje się w zaspy śnieżne utworzone na linii brzegowej jeziora. Para matka-up używa legowiska w okresie karmienia. Zapewnia schronienie przed drapieżnikami i surowym klimatem.

W zimie z dobrymi warunkami śniegowymi około 8% szczeniąt znajduje się martwych w kryjówkach. Jednak łagodna zima i brak śniegu mogą powodować wyższą śmiertelność okołoporodową (podobnie jak w 2006 i 2007 r., ok. 30%). W ostatnich latach pokrywa śnieżna jeziora Saimaa była niewystarczająca. Na przykład zima 2020 r. była wyjątkowo łagodna, powodując całkowity brak zaspy śnieżnej potrzebnej do legowisk fok. Sytuację tę dodatkowo pogarszają zmiany warunków klimatycznych związane z globalnym ociepleniem. Oparte na modelach analizy warunków lodowych i śniegowych w jeziorze Saimaa w scenariuszach zmian klimatu wskazują na wyraźny długoterminowy spadek jakości siedlisk lęgowych. Na przykład przewiduje się, że średnia głębokość zaspy śnieżnej linii brzegowej zmniejszy się o około 50 % w okresie odniesienia 1981–2010 do 2070–2099. Oczekuje się, że czas trwania pokrywy lodowej skróci się o około 1,5 miesiąca, przy czym topnienie lodu nastąpi już przed końcem sezonu lęgowego podczas najłagodniejszych zim (J akkila i in., 2024). Ponadto ze względu na śródlądowe siedlisko jeziora foki Saimaa nie są w stanie przenieść się na bardziej korzystne obszary w odpowiedzi na zmianę klimatu.

Pieczęć pierścieniowa Saimaa posiada status IUCN podgatunku zagrożonego wyginięciem. W dyrektywie siedliskowej status ten oznacza, że taki gatunek wymaga ścisłej ochrony (dyrektywa Rady 92/43/EWG, załącznik IV). Zgodnie z tym ostatnim zakazuje się pogarszania stanu i niszczenia siedliska, miejsca rozrodu i odpoczynku ważnych dla przetrwania gatunku (lub podgatunku) objętego ścisłą ochroną. W związku z tym w ramach finansowanego przez UE projektu LIFE uzyskano od lokalnego Centrum Rozwoju Gospodarczego, Transportu i Środowiska pozwolenia na gromadzenie sztucznych zaspy śnieżnej w kryjówkach fok.

Ponadto następujące elementy prawne są istotne dla projektu ochrony fok Saimaa.

Polityka ochrony

Pieczęć pierścieniowa Saimaa była chroniona w 1955 r. na mocy dekretu ustawowego opartego na fińskiej ustawie o polowaniu. W 1993 roku ochrona prawna została przeniesiona do ustawy o ochronie przyrody. Odpowiedzialność za zarządzanie powierzono Ministerstwu Środowiska, a w praktyce Parks & Wildlife Finland. Jest to agencja publiczna, która stanowi część państwowego przedsiębiorstwa Metsähallitus. W 2011 r. przyjęto strategię ochrony i plan działania w odniesieniu do foki pierścieniowej Saimaa, które zaktualizowano w 2017 i 2022 r. (Saimaannorpan suojelun strategia ja toimenpidesuunnitelma 2022).

Obszary i programy ochrony

W dystrykcie Lake Saimaa utworzenie Parku Narodowego Linnansaari w 1956 r. stanowiło istotną podstawę ochrony fok Saimaa (9 600 hektarów, stado zimowe fok 65-86). Park Narodowy Kolovesi został założony w 1990 roku, a ochrona pierścieniowej foki Saimaa była głównym czynnikiem przyczyniającym się do zachowania tego obszaru (2300 ha, aplikacja zimowa). 9-12 pieczęci). Istnieją również prywatne obszary chronione ustanowione w celu ochrony foki Saimaa.

Fiński Narodowy Program Ochrony Wybrzeża, przyjęty w 1990 r., zapewnia środki ochrony siedlisk lęgowych foki pierścieniowej Saimaa. W jeziorze Saimaa program ochrony obejmuje 92 000 ha (głównie obszary wodne). Większość obszaru występowania foki jest również objęta siecią Natura 2000. Obszary Natura 2000 obejmują łącznie 157 426 ha (33 022 ha gruntów, 124 404 ha wód). W związku z tym program ochrony linii brzegowej i sieć Natura 2000, częściowo pokrywające się pod względem zasięgu geograficznego, chronią około 70 % i 95 % linii brzegowych, na których znajdują się kryjówki fok. W celu realizacji programu ochrony i celów ochrony sieci Natura 2000 ustanowiono obszary ochrony przyrody i obszary nabyte przez państwo w celach ochronnych. Sieć Natura 2000 jest wdrażana również za pomocą planów zagospodarowania przestrzennego zgodnych z ustawą o użytkowaniu gruntów i budownictwie, ograniczeń połowowych zgodnie z fińską ustawą o rybołówstwie oraz ustanowienia obszarów objętych ograniczeniami na mocy przepisów regulujących użytkowanie pojazdów silnikowych w terenie.

Ograniczenia połowowe

W jeziorze Saimaa połowy są ograniczone od lat 80., aby chronić pieczęć pierścieniową Saimaa. Zamknięcia połowów i ograniczenia są głównymi środkami ochrony populacji fok obrączkowanych. Obszary objęte ograniczeniami wzrosły z 1,5 % do około 7 % powierzchni jeziora. Obecnie w dekrecie o ograniczeniu połowów (357/2026) ustanowiono jedno ograniczenie przestrzenne (obejmujące około 70 % jeziora) oraz dwa ograniczenia czasowe (wiosenne i całoroczne). Wiosną (od 15 kwietnia do 30 czerwca), najbardziej krytycznym okresem dla przetrwania szczeniąt, stosowanie sieci skrzelowych jest zabronione. Ponadto stosowanie większości rodzajów śmiercionośnych narzędzi połowowych w odniesieniu do fok jest zakazane przez cały rok (np. pułapki na ryby z otworem szerszym niż 15 cm, sieci skrzelowe o silnych oczkach, haki z przynętą z rybami i sieci wielowłóknowe). Pomimo rozszerzeń przestrzennych obszar objęty dekretem jest nadal mniejszy niż obszar dystrybucji pieczęci pierścieniowej Saimaa, zwłaszcza w północnej i południowej części jeziora. Oprócz dekretu zawierane są dobrowolne porozumienia o ograniczeniu połowów zarówno na obszarze objętym dekretem, jak i na przyległych obszarach wodnych. Rekompensata finansowa jest wypłacana właścicielom obszarów wodnych (posiadaczom praw połowowych), którzy zawierają te umowy. Umowy te umożliwiają również rozszerzenie obszaru regulowanego dekretem w okresie ważności dekretu. Dotyczy to na przykład nowych szczeniąt obserwowanych na obszarach znajdujących się na skraju lub poza obszarem objętym obecnym dekretem.

Unijny projekt LIFE dotyczący foki Saimaa oraz projekt kontynuacyjny Our Saimaa Seal LIFE miały na celu ograniczenie głównych zagrożeń dla foki pierścieniowej Saimaa, które zostały zidentyfikowane w strategii i planie działania na rzecz ochrony fok Saimaa. W szczególności projekty miały na celu zmniejszenie ryzyka związanego ze zmianą klimatu, rybołówstwem i zakłóceniami powodowanymi przez człowieka. Wyniki projektów wykorzystano w aktualizacji strategii ochrony i powiązanych przepisów.

Jednym z głównych celów projektów było ułatwienie przystosowania się do zmiany klimatu poprzez gromadzenie sztucznych opadów śniegu i budowę sztucznych gniazd w celu poprawy sukcesu hodowlanego fok Saimaa´s podczas łagodnych zim. Inne cele obejmują zmniejszenie śmiertelności przyłowów. Osiągnięto to poprzez opracowanie przyjaznych dla fok metod połowów, ograniczenie zakłóceń powodowanych przez człowieka, zaangażowanie różnych (lokalnych) zainteresowanych stron w działania na rzecz ochrony i inicjatywy podnoszące świadomość. Projekty miały również na celu aktualizację wiedzy jako podstawy skutecznego monitorowania i ochrony, np. niezbędnego funkcjonowania wzajemnych powiązań ekologicznych i potencjalnych zagrożeń dla fok.

Stworzona przez człowieka metoda zaspy śnieżnej została opracowana na Uniwersytecie Wschodniej Finlandii. Wdrożono ją jako nową metodę ochrony na pełną skalę w celu poprawy przetrwania szczeniąt fok w łagodnych zimach, gdy pokrywa śnieżna nie jest wystarczająca dla legowisk. Został on wdrożony w ramach unijnego projektu LIFE Saimaa Seal i był kontynuowany w ramach projektu Our Saimaa seal.

Podczas zim o złych warunkach śniegowych sztuczne zaspy śnieżne gromadziły się w siedlisku lęgowym foki. Dryfowanie odbywało się co roku w styczniu i na początku lutego. Kształt i rozmiar stworzonych przez człowieka dryfów naśladują naturalne wiatry dryfujące kopce śniegu. Saimaa pierścieniowe legowiska fok znajdują się na lodzie w zaspy śnieżne na linii brzegowej. Stworzone przez człowieka zaspy śnieżne zostały ułożone przy użyciu naturalnego śniegu zebranego w pobliżu miejsca dryfu przy użyciu łopat śnieżnych i popychaczy. Dryfy znajdowały się w pobliżu potencjalnych kryjówek. Minimalna pokrywa śnieżna na lodzie do wykonania zaspy śnieżnej wynosi około 5 centymetrów. Dokładne wymiary zaspy śnieżnej zależą od lokalizacji i ilości dostępnego śniegu. Jednak zaspy śnieżne powinny być wystarczająco duże dla dużych legowisk porodowych, tj. około 1 m wysokości, 3-6 m szerokości i 8-15 m długości.

Każdego roku ponad 300 wolontariuszy uczestniczyło w spisach kryjówek i/lub budowie sztucznych zaspy śnieżne. Opierając się na wynikach corocznego spisu kataklizmów, stworzenie stworzonych przez człowieka zaspy śnieżne zaowocowało skuteczną metodą ochrony. W ramach projektu „Nasza foka Saimaa LIFE” zbudowano 1130 zaspy śnieżne, w dużej mierze wykonane przez wolontariuszy. Około połowa tych zasp była wykorzystywana jako legowisko spoczynkowe lub urodzeniowe, w którym urodziło się 171 szczeniąt. Ze względu na to działanie ochronne śmiertelność okołoporodowa pozostała znacznie niższa w porównaniu z wcześniejszymi zimami ze złymi warunkami śniegowymi. Kiedy warunki śniegowe uniemożliwiały tworzenie sztucznych zasobników śniegowych, budowano i umieszczano sztuczne pływające konstrukcje gniazd. Sztuczne gniazda to pływające konstrukcje, które można zainstalować na otwartej wodzie lub na lodzie. W całym projekcie uruchomiono 120 takich sztucznych gniazd, a połowa z nich została wykorzystana przez foki.

W ramach projektów wdrożono również inne środki, które nie przeciwdziałają skutkom zmiany klimatu, ale zmniejszają śmiertelność fok, a tym samym zwiększają ich odporność na zmianę klimatu. We współpracy z lokalnymi zawodowymi rybakami opracowano bezpieczne dla fok sieci typu fyke (rodzaj pułapki stosowanej przez zawodowych rybaków na okonie i sandacze). W pierwszym projekcie Saimaa Seal prawie 300 sieci skrzelowych należących do rybaków rekreacyjnych zastąpiono bezpiecznymi dla fok pułapkami na ryby (inny rodzaj narzędzi połowowych, mniejszy niż sieć narybku używana głównie przez zawodowych rybaków). Ponadto rybakom rozdano prawie 1500 „stoperów”. Korki sprawiają, że tradycyjne pułapki na ryby są „bezpieczne przed plombowaniem”: zapobiegają one maksymalnej szerokości otworu przekraczającej 15 cm i w ten sposób blokują uszczelki przedostające się do pułapki. W ramach projektu „Our Saimaa seals LIFE” ponad 1700 uczestników 135 warsztatów wybudowało dodatkowy tysiąc bezpiecznych dla fok pułapek na ryby. Działania te umożliwiły zastąpienie około 150 sieci skrzelowych 600 bezpiecznymi dla fok pułapkami na ryby. Na imprezach połowowych w ramach dwóch projektów Life około 1100 indywidualnych rybaków rekreacyjnych podpisało umowę o powstrzymaniu się od połowów sieciami skrzelowymi na obszarze lęgowym w zamian za bezpieczne dla fok pułapki na ryby. Ponadto nasz projekt Saimaa Seal LIFE dotarł do ponad 23 000 osób poprzez edukację ekologiczną.

Ponadto zapewnienie różnorodności genetycznej w populacji fok pierścieniowych jest uważane za fundamentalne dla radzenia sobie ze zmieniającymi się warunkami środowiskowymi wynikającymi ze zmiany klimatu. Aby rozwiązać ten problem, podczas projektu z powodzeniem przeniesiono i monitorowano trzy foki w jeziorze Saimaa. Przyszłe badania mogą pomóc w sprawdzeniu, czy przyczyniło się to do zwiększenia różnorodności genetycznej.

Plany zarządzania obszarami Natura 2000 istotnymi dla foki pierścieniowej Saimaa zostały przygotowane w ramach projektu LIFE Saimaa Seal w latach 2013–2018. 34 ha ziemi (wyspy) i 670 ha wody nabyto w celu ochrony przyrody. Podjęto również inicjatywy mające na celu podnoszenie świadomości i cele edukacyjne.

W kolejnych latach (2020–2025) wdrożono dodatkowe środki ochrony i ochrony dla dwóch najważniejszych siedlisk bałtyckiej foki pierścieniowej, znajdujących się na Morzu Archipelagowym i Wysp Alandzkich. W ramach programu LIFE „Nasze foki Saimaa” na archipelagu Wysp Alandzkich ustanowiono trzy nowe obszary chronione. Ponadto jako obowiązkowe kryterium dla sześciu istniejących obszarów chronionych dodano ochronę bałtyckiej foki pierścieniowej (sprawozdanie „Our Saimaa Seal LIFE 2025”).

Wyniki monitorowania wskazują, że spowodowane przez człowieka zaspy śnieżne spowodowały zmniejszenie śmiertelności okołoporodowej fok pierścieniowych. W zimie 2014-2016, kiedy stosowano sztuczne zaspy śnieżne, śmiertelność okołoporodowa wahała się od 8% do 16%. Natomiast przed wdrożeniem metody śmiertelność wynosiła blisko 30% (np. w 2006 i 2007 r.). W ciągu ostatnich pięciu lat (2020–2025) foki przyjęły około 50 % sztucznych zaspy śnieżne jako miejsce kryjówki i urodziło się w nich 171 szczeniąt. W tym samym okresie, ze względu na wdrożone środki ochronne, populacja fok pierścieniowych Saimaa wzrosła z 425 do 530 osobników. Wyniki te pochodzą ze spisu kryjówek, który rozpoczyna się co roku wiosną, kiedy dachy śnieżnych kryjówek zapadają się i stają się wykrywalne. Spis ten obejmuje ponad 70 % linii brzegowych jeziora Saimaa (około 11500 km).

Metsähallitus, Parks & Wildlife Finland jest odpowiedzialny za większość środków ochrony i monitorowania foki Saimaa. Uniwersytet Wschodniej Finlandii odegrał kluczową rolę nie tylko w opracowywaniu sztucznej metody zaspy śnieżnej i uczestniczeniu w corocznych spisach kryjówek. W szerszym ujęciu przyczyniło się to również do poprawy ochrony fok pierścieniowych Saimaa, zapewniając nowe metody monitorowania i ochrony, a także wiedzę naukową wspierającą podejmowanie decyzji.

Rola wolontariuszy jest również niezwykle ważna zarówno dla tworzenia zaspy śnieżnej, jak i dla monitorowania i oceny dynamiki populacji. Przez lata doświadczeni lokalni wolontariusze uczestniczyli w corocznych spisach kryjówek pieczęci pierścieniowej Saimaa. Wolontariusze ci znają wymagające warunki pracy w terenie na lodzie i lokalizację tradycyjnych miejsc lęgowych fok obrączkowanych. Ta sieć wolontariuszy znacznie się rozrosła podczas projektu Our Saimaa Seal LIFE w latach 2020-2025. W oparciu o tę początkową grupę kluczowych wolontariuszy projekt rozpoczął budowę sieci wolontariuszy na większą skalę, aby objąć cały obszar dystrybucji foki, aby przygotować się na możliwe wyzwania związane z ociepleniem klimatu zimowego. Oprócz działaczy na rzecz ochrony przyrody wolontariuszami byli rybacy rekreacyjni, politycy (lokalni i krajowi), decydenci, lokalni mieszkańcy, letni mieszkańcy i członkowie organizacji pozarządowych. Jest to dobry przykład tego, w jaki sposób konkretne działania w zakresie ochrony przyrody mogą wywołać otwartość i zaangażowanie mieszkańców w ochronę przyrody oraz zbliżyć ludzi.

W latach 2020–2025 co roku ponad 300 wolontariuszy uczestniczyło w sporządzaniu zaspy śnieżnej lub spisów powszechnych w kryjówkach. Ich wysiłki stanowiły łącznie prawie 3500 dni roboczych. Biorąc pod uwagę cały okres realizacji dwóch unijnych projektów LIFE (2013–2018 i 2020–2025), wysiłek wolontariuszy stanowił 5770 dni roboczych. Oprócz wolontariuszy i Metsähallitus, również inni partnerzy współpracy, tacy jak Uniwersytet Finlandii Wschodniej, WWF Finlandia i lokalne centra rozwoju gospodarczego, transportu i środowiska, uczestniczyli w realizacji stworzonych przez człowieka zaspy śnieżne w godnym uwagi wysiłku.

Zorganizowano 135 warsztatów w celu informowania i edukowania zainteresowanych stron. Podczas tych wydarzeń zbudowano bezpieczne dla fok pułapki na ryby z pomocą rybaków, dzieci w wieku szkolnym i zarządców obszarów wodnych.

Czynniki sukcesu

Kluczowym elementem powodzenia tego wariantu adaptacyjnego jest ogólnie pozytywne nastawienie na szczeblu lokalnym i krajowym do pieczęci Saimaa (IUCN SSC, 2025 r.). W związku z tym wolontariusze mieli zasadnicze znaczenie dla powodzenia projektu i monitorowania dynamiki populacji żagli. Stworzone przez człowieka zaspy śnieżne okazały się skuteczną metodą zmniejszenia śmiertelności szczeniąt w zimie przy złych warunkach śniegowych. Kluczowym czynnikiem sukcesu jest to, że ze względu na swoją niezłomność foki co roku wracają do tego samego miejsca, aby zbudować swoją kryjówkę. Przyczynia się to do ułatwienia skutecznego rozmieszczania zaspy śnieżnej stworzonej przez człowieka (IUCN SSC, 2025 r.).

Sukces pierwszego projektu (projekt pieczęci LIFE Saimaa) skłonił go do kontynuacji projektu Our Saimaa Seal LIFE. Projekt ten otrzymał nagrodę różnorodności biologicznej 2013-2014 przyznawaną przez Narodowy Komitet Finlandii na rzecz Międzynarodowej Unii Ochrony Przyrody (IUCN). Ze względu na publikacje w czasopismach międzynarodowych i rozpowszechnianie w mediach wyniki wzbudziły zainteresowanie również poza Finlandią.  Promowano go jako nowe, proste i innowacyjne rozwiązanie mające na celu złagodzenie negatywnych skutków zmiany klimatu dla wysoce zagrożonej populacji, które zostało z powodzeniem przetestowane w rzeczywistych warunkach.

Czynniki ograniczające

Jednak sztuczna metoda zaspy śnieżnej jest skuteczna tylko tak długo, jak długo jest dostępny śnieg, a jezioro ma przylegającą pokrywę lodową. Od czasu pierwszego projektu LIFE na niektórych obszarach ilość śniegu lub lodu była czynnikiem ograniczającym tworzenie sztucznych zaspy śnieżne. W związku z tym opracowywanie i testowanie długotrwałych sztucznych struktur kryjówek, rozpoczęte w ramach pierwszego projektu LIFE, było kontynuowane w ramach drugiego projektu i uznano je za szczególnie istotne.

Koszty

Całkowity budżet projektu LIFE Saimaa Seal wyniósł 5 261 612 EUR. 75 % całkowitego budżetu zostało sfinansowane z unijnego programu LIFE+ (Program na rzecz przyrody i różnorodności biologicznej). Działanie „Poprawa warunków hodowli foki pierścieniowej Saimaa za pomocą sztucznych zasp śnieżnych” jest jednym z 63 działań w ramach projektu. Koszty tego działania szczegółowego wynoszą około 4 % całkowitego budżetu projektu. Całkowity budżet projektu „Our Saimaa Seal LIFE” wyniósł 7,1 mln EUR, z czego wkład UE wyniósł 5,3 mln EUR.

Korzyści

Około 50% szczeniąt urodziło się w legowiskach stworzonych przez człowieka. Śmiertelność okołoporodowa była znacznie niższa w porównaniu z wcześniejszymi zimami ze złymi warunkami śniegowymi, gdy metoda nie była stosowana. Podkreśla to przydatność i powodzenie tej techniki (więcej szczegółów można znaleźć w sekcji „Rozwiązania”).

Poza bezpośrednimi wynikami ochrony zaangażowanie setek lokalnych wolontariuszy przyniosło istotne korzyści społeczne. Udział w pracach konserwatorskich poprawił stosunek społeczeństwa do pieczęci pierścieniowej Saimaa i jej ochrony. Wzmocniła również zaufanie między społecznościami lokalnymi a organami ochrony przyrody. Rybacy, studenci i odwiedzający jezioro kształcili się w działaniach na rzecz ochrony fok. Oczekuje się zatem, że bardziej świadome zachowanie i oparte na szacunku praktyki połowowe poprawią wyniki działań dostosowawczych wdrożonych w ramach dwóch unijnych projektów LIFE. Rozwinięto również turystykę przyjazną pieczęciom. Uczestnicy wycieczek fok otrzymali informacje na temat fok pierścieniowych Saimaa i środków ochronnych wdrożonych w celu ochrony tego gatunku.

Projekt LIFE Saimaa Seal realizowany był w latach 2013–2018. Następnie wprowadzono program Our Saimaa Seal LIFE, który funkcjonował w latach 2020–2025. Co roku budowane są sztuczne zaspy śnieżne. Ich realizacja trwa krótki okres (kilka tygodni na zimę i przed sezonem reprodukcyjnym).

Stworzone przez człowieka zaspy śnieżne trwają tylko jeden sezon lęgowy i dlatego muszą być odbudowywane co roku. Stworzona przez człowieka metoda zaspy śnieżnej została włączona do puli ustalonych praktyk ochronnych foki pierścieniowej Saimaa.

Metsähallitus Parks & Wildlife Finland
E-mail: saimaannorppa@metsa.fi

I ucn-ssc-conservation-success-stories-2021-2025

Kunnasranta, M., Niemi, M., Auttila, M., Valtonen, M., Kammonen, J., & Nyman, T. (2021). Zapieczętowane w jeziorze – biologia i ochrona zagrożonej wyginięciem foki pierścieniowej Saimaa: przegląd. Ochrona biologiczna, 253, 108908.

Modelowanie wpływu zmian klimatu na lód i śnieg w jeziorze pokazuje spadek siedlisk lęgowych zagrożonej foki pierścieniowej Saimaa | Climatic Change | Springer Nature Link

Kunnasranta, M., Niemi, M. & Auttila, M. (2022). Opracowanie sztucznych skrzynek gniazdowych dla dużego ssaka wodnego. Ochrona wód: Ekosystemy morskie i słodkowodne, 32(8), 1365–1371. https://doi.org/10.1002/aqc.3851

Nasz raport Saimaa Seal LIFE Layman 2025