Program odbudowy krajobrazu i działów wodnych dla regionu Koszyce na Słowacji

Region koszycki, położony w południowo-wschodniej części Republiki Słowackiej, ma 6 754 km2 szerokości i obejmuje 14% terytorium kraju. Społeczność ta jest drugą pod względem liczby ludności i czwartą co do wielkości na Słowacji. Większość regionu jest pokryta gruntami ornymi i lasami, które cierpią z powodu połączonych skutków zmiany klimatu i niewłaściwego gospodarowania gruntami. 

Słowacki Instytut Hydrometeorologiczny zaobserwował wzrost wartości temperatury powietrza (SHMU, 2022). Ocieplenie jest najbardziej zauważalne latem, zwłaszcza w sierpniu, gdzie zmiana w porównaniu ze średnią historyczną osiągnęła +2°C. Temporalna i przestrzenna zmiana rozkładu opadów zaobserwowano również w większości Słowacji. Zaobserwowano stosunkowo znaczny wzrost opadów jesiennych, a ostatnio wzrost opadów letnich. Zmiany w strukturze opadów obserwuje się również w regionie Koszyc (strategia przystosowania się do zmiany klimatu w regionie Koszyc, 2020 r.), przy rosnących letnich opadach w regionach górskich (Telgart) i spadku na nizinach (zwłaszcza na wschód od Milhostova – wschodnich nizin słowackich). 

Na obszarach wiejskich degradacja gruntów spowodowana wielkoskalowymi praktykami rolniczymi, w tym monokulturą, utratą pokrycia terenu i wylesianiem (Danáčová, 2020 r.), przyczynia się do powodzi, ponieważ struktura gleby i kruszywa tracą zdolność zatrzymywania wody i kontrolowania odpływów. Według sprawozdania Instytutu Polityki Środowiskowej (IEP) Słowacja ma średnio największe pola uprawne ze wszystkich państw Unii Europejskiej. Podczas gdy średnia powierzchnia pól w krajach UE wynosi 3,9 ha, średnia powierzchnia pól na Słowacji wynosi 12 ha. Liczba pól monokulturowych osiągnęła w 2019 r. prawie 15 000, a ich łączna powierzchnia zajmowała prawie 46 % wszystkich gruntów rolnych na Słowacji. Duże monokultury kukurydzy, pszenicy i rzepaku dominują na słowackich polach. Pogarsza to jakość gleby, podczas gdy degradacja gleby prowadzi do erozji i utraty gleby. Kraj koszycki traci rocznie ponad 120 mln m3 wód opadowych z nieprzepuszczalnych powierzchni i zdegradowanej gleby, która jest osuszana drogami wodnymi. Zwiększa to ryzyko powodzi, powodując utratę wilgoci w glebie i erozję gleby. Ponadto nieprzepuszczalne krajobrazy napędzają fale upałów na obszarach wiejskich: osuszone pola uprawne przyczyniają się do powstawania dużych kopuł cieplnych, które dominują latem, zwłaszcza po zbiorach, gdy ziemia staje się goła. Intensywne praktyki rolnicze i niepokojenie lasów (Hesslerova, 2018) wpływają na ilość i jakość wody, a w konsekwencji na lokalny klimat.  

Na obszarach miejskich istniejące nieodpowiednie gospodarowanie wodą deszczową i obecność utwardzonych powierzchni (parkingi, dachy, utwardzone powierzchnie, duże magazyny, centra handlowe i parki przemysłowe) przyczyniają się do lokalnych powodzi i zwiększają wpływ fal upałów. Ponadto jakość jednolitych części wód powierzchniowych i wód podziemnych jest niska z powodu zanieczyszczenia odpływem, który gromadzi zanieczyszczenia, oraz z powodu braku infrastruktury kanalizacyjnej. Jakość powietrza jest również niska – w lutym 2021 r. Słowacja odnotowała trzeci najwyższy poziom zanieczyszczenia powietrza w Europie. Košice utrzymują publiczny rejestr jednego z najwyższych przypadków astmy i przewlekłego zapalenia oskrzeli na Słowacji (kierowcy i wpływ zanieczyszczenia powietrza na zdrowie na Słowacji). 

Nowe przepisy dotyczące odpływów wód opadowych przynoszą bardzo potrzebne wysiłki w zakresie tłumienia powodzi i redukcji ładunku zanieczyszczeń. Ich rola w łagodzeniu skutków zmiany klimatu nadal nie jest jednak w pełni uznawana. 

Celem programu odbudowy Koszyc (Plán obnovy krajiny) jest zwiększenie zdolności retencyjnej krajobrazu, ze szczególnym uwzględnieniem terenów zdegradowanych, maksymalizacja uzupełniania wód podziemnych oraz ograniczenie utraty gleby i składników odżywczych. Zwiększona retencja wody zapewni łagodzenie skutków powodzi, zwiększy dostępność wody w okresach suszy, zwiększy wydajność gleby, zwiększy sekwestrację dwutlenku węgla i ochłodzi środowisko. 

W ramach „nowej zmiany paradygmatu wodnego” zatwierdzonej w programie odbudowy uznaje się duży potencjał wody deszczowej w łagodzeniu skutków zmiany klimatu w regionie, zwiększaniu efektywności odwadniania obszarów miejskich i ukierunkowaniu na redukcję obciążenia zanieczyszczeniami w celu redukcji wskaźnika ciepła. Poziome opady i zapewnienie ponownego nawodnienia gruntów i odnowienia małych cykli wodnych, co jest korzystne dla wszystkich ekosystemów. 

Ten program odbudowy wspiera wszystkie funkcje ekosystemu. Wydajny system wychwytywania opadów sprzyja infiltracji wody do ziemi. Naśladując przyrodę, za każdym razem, gdy pada deszcz, poziom wód gruntowych wzrasta, co przekłada się na wzrost plonów wiosennych podczas suszy i zmniejszone przepływy cieków wodnych podczas powodzi. W ramach programu planuje się zebranie połowy rocznych opadów, ocenionych pod kątem ekstremalnych opadów z okresem powtarzania się wynoszącym 50 lub 100 lat, w sposób naturalny napełniając magazyny wód podziemnych. Jeżeli program zwiększy skalę i uda się zainstalować wszystkie proponowane środki retencji wody, regularne opady będą co roku uzupełniać warstwy wodonośne. 

W ramach programu odbudowy Koszyc planuje się wdrożenie 60 mln metrów sześciennych struktur zatrzymujących wodę i struktur uzupełniania wód gruntowych na prawie 700 tys. ha lasów, gruntów rolnych i miast. Struktury te gromadzą opady i udostępniają je w małych cyklach wodnych i poprzez rezerwy wód gruntowych, zasilają źródła i zmniejszają erozję gleby. W programie proponuje się zintegrowane działania w zakresie gospodarki gruntami i gospodarki wodnej dla każdej gminy, z udziałem lokalnych zainteresowanych stron (np. leśników, rolników, właścicieli gruntów i nieruchomości) w ich odpowiednich nieruchomościach. Środki dotyczące gruntów i wody będą wdrażać najnowsze technologie i praktyki, z poszanowaniem istniejących krajobrazów stworzonych przez człowieka. 

Aby oszacować całkowitą objętość niezbędnych środków bioretencji, oceniono charakterystykę geograficzną, hydrologiczną i geomorficzną regionu oraz oszacowano szybkość odpływu dla ekstremalnego zdarzenia opadowego 60 mm. W programie odbudowy przeanalizowano każdy obszar powiatu, zastosowano teledetekcję GIS, mapowanie i dane dotyczące użytkowania gruntów z państwowego rejestru gruntów i map katastralnych oraz obliczono ilość dostępnej objętości spływu, która może być bezpiecznie przechowywana i zbierana za pomocą naturalnych środków retencji wody. 

Propozycja polega na stworzeniu środków retencji wody, które mogą wychwytywać co najmniej połowę spływu. W związku z tym w przypadku wystąpienia ekstremalnych zdarzeń na danym terytorium wynik oszacowania ekstremalnego ryzyka powodziowego będzie co najmniej o jedno zamówienie niższy niż pierwotna ocena zagrożenia powodziowego. Dobrze wdrożony plan zatrzymywania wody ograniczy ryzyko powodziowe. W przeprowadzonych obliczeniach, jeśli na lądzie spadnie opad o wysokiej intensywności 60 mm dziennie, wszystkie opady pozostaną na terytorium nie powodując zagrożenia powodziowego. Biorąc pod uwagę okres powtarzania się od 50 do 100 lat, program zakłada, że 50 % objętości spływu wód opadowych obciąża istniejące systemy odwadniania i niepotrzebnie spływa do dróg wodnych bez utrzymania ekosystemów. Środki retencji wody deszczowej mogą bezpiecznie zarządzać tą objętością. W programie odbudowy proponuje się środki w zakresie leśnictwa, rolnictwa i krajobrazu miejskiego oparte na wdrożeniu zielonej infrastruktury, która ogranicza odpływ opadów i ogranicza ryzyko powodziowe. Zielona infrastruktura przewidziana w programie odbudowy może obejmować różne środki retencji opadów, takie jak struktury infiltracyjne, wykopy, baseny, baseny bioretencyjne, ogrody deszczowe i bioklimatyczne, porośnięte roślinnością potoki, nieszczelne tamy i studnie, tamy kontrolne, tamy z bali, suche studnie, cysterny, przepuszczalne nawierzchnie chodnikowe, zmiany gleby w celu zwiększenia przepuszczalności gleby, rolnictwo naturalne, żywopłoty, zbieranie wody deszczowej w rolnictwie bezkońcowym z polami o nachyleniu powyżej 2 stopni, bufory nadbrzeżne, biokorydory oraz zielone dachy i zielone ściany. 

Na obszarach miejskich program odbudowy przewiduje środki ekologizacji mające na celu zaradzenie efektowi miejskiej wyspy ciepła: Należy ochłodzić wszystkie miasta i wsie w regionie, a nie tylko Koszyce, stolicę regionu. Zidentyfikowane strategie mają na celu ponowne nawadnianie gruntów i budowę miejskich projektów bioretencji, a tym samym poprawę zdolności gleby do utrzymania drzewa i pokrywy wegetatywnej. Strategie obejmują również instalację przepuszczalnych chodników, zielonych ścian i zielonych dachów w celu ochłodzenia miast. 

Ogólny proces realizacji programu opiera się na czterech etapach: 1) budowanie zdolności technicznych, instytucjonalnych i finansowych w celu przygotowania realizacji programu; 2) prowadzić działania w sześciu okręgach zlokalizowanych w różnych okręgach geograficznych; 3) realizacja projektów na pełną skalę w zakresie leśnictwa, krajobrazu rolniczego i miejskiego wszystkich powiatów, 4) monitorowanie i badania. 

Kluczowymi elementami programu odbudowy są badania, monitorowanie i ocena: wpływ środków zatrzymujących wodę na zasilanie wód podziemnych będzie mierzony poprzez mapowanie wzrostu plonów roślin rolniczych i ocenę potencjału produkcji biomasy leśnej. Wyniki zostaną wykorzystane przez władze regionalne do okresowej ponownej oceny programu odbudowy i opracowania wytycznych dotyczących strategii przystosowania się do zmiany klimatu. 

W programie odbudowy wykorzystano wyniki finansowanego przez UE projektu dotyczącego transnarodowego dynamicznego modelowania systemu SIM4Nexus i jego dwunastu studiów przypadku w celu ilościowego określenia korzyści dla ekosystemu. Sim4Nexus zwiększył zrozumienie tego, w jaki sposób polityka w zakresie gospodarki wodnej, żywności, energii, różnorodności biologicznej i użytkowania gruntów jest ze sobą skorelowana oraz w jaki sposób wpływa na cele klimatyczne i cele zrównoważonego rozwoju. Modelowanie wód opadowych w Koszycach uwzględnia strukturę gleby, porowatość, topografię, procesy geomorficzne działów wodnych, które podlegają różnemu użytkowaniu gruntów i pokryciu terenu w okręgach regionalnych. 

Zarządzanie 

Przyjęcie programu odbudowy przyczyniło się do głębokich zmian w systemie zarządzania regionem dzięki utworzeniu sześciu niezależnych rad doradczych ds. odbudowy zasobów wodnych i gruntów dla sześciu powiatów regionu. Tworzą one wspólnie Regionalną Radę ds. Wody Parasolowej, mocno zaangażowaną w realizację programu odbudowy (więcej informacji na temat składu tych rad znajduje się w sekcji „Udział zainteresowanych stron”). 

Oczekuje się, że komitety doradcze ds. rekultywacji zasobów wodnych i gruntów będą koordynować projekty zatrzymywania wody ustanowione w ramach programu rekultywacji. Mają one nadzorować realizację projektu, przy ewentualnym wsparciu instytucji naukowych na Słowacji i aktywnym zaangażowaniu gmin. Powołano również Agencję Wsparcia Rozwoju Regionalnego Koszyce, która ma pomagać i doradzać rządowi słowackiemu i regionowi Koszyce. 

Gminy i władze miejskie wspierają program i wyznaczają swojego „ambasadora wody” w celu koordynowania projektów na szczeblu gminnym. Plany gminne będą podlegać koordynacji Regionalnej Rady Wodnej Parasol. 

Rady doradcze ds. rekultywacji wód i gruntów pełnią obecnie funkcję doradczą poprzez holistyczne podejście międzysektorowe, które sprzyja zaangażowaniu społeczności. Rozwiązania oparte na zasobach przyrody, takie jak ponowne nawadnianie krajobrazów i rewitalizacja dorzeczy, zwiększą odporność zlewni i zaspokoją potrzeby społeczności lokalnych. 

Przyjęto sześć planów działania dla sześciu powiatów w celu wdrożenia programu odbudowy na szczeblu powiatowym. Program odbudowy jest opracowywany od 2018 r. i zatwierdzony przez Radę Samorządu Województwa Koszyckiego w dniu 19 lutego 2021 r.  

Program Restauracji stawia drobnych producentów rolnych, gminy i wsie regionu w centrum inicjatyw. Podejście oparte na społeczności odnosi się do kwestii środowiskowych, a także zwraca uwagę na aspekt społeczny, ponieważ uwzględnia lokalne zatrudnienie, które ma zasadnicze znaczenie dla powodzenia programu odbudowy. Wzmocnienie pozycji społeczności lokalnych i zapewnienie pracy bezrobotnym związanej z odbudową umożliwi równy dostęp do możliwości, wiedzy i lokalnych zasobów. 

W 2019 r., po przygotowaniu pierwszego wniosku dotyczącego programu odbudowy, odbyło się kilka spotkań. Kilku przedstawicieli państwa wraz z władzami regionalnymi i lokalnymi, np. burmistrzami, uczestniczyło w spotkaniach z rolnikami, zarządcami lasów, przedsiębiorcami, wolontariuszami i działaczami. W okresie od listopada 2019 r. do grudnia 2020 r. odbyło się dwadzieścia sześć posiedzeń rady doradczej ds. wody w celu opracowania planów działania na rzecz zintegrowanej gospodarki gruntami i gospodarki wodnej. Wiedza specjalistyczna około 120 osób została podzielona. Głównym celem spotkań było stworzenie tablic wodnych kształtujących wizję zintegrowanej ochrony wód w poszczególnych powiatach regionu. 

Ostatecznie ustanowiono sześć rad doradczych ds. odbudowy zasobów wodnych i gruntów dla sześciu powiatów regionu. Każda z sześciu rad jest zaangażowana w należyte zarządzanie krajobrazem i działem wodnym swojego obszaru, dbając o grunty naturalne, lasy miejskie i wiejskie, grunty rolne i pastwiska oraz obszary miejskie, w tym nieruchomości komunalne i prywatne. 

Członkami zarządu są przedstawiciele samorządów miejskich, miejskich i regionalnych, organów administracji państwowej, przedsiębiorców, działaczy, wolontariuszy i społeczeństwa. Członkowie zarządów wodnych stworzyli plany zintegrowanej ochrony wód na swoim terytorium, które stały się częścią strategii rozwoju regionu. 

Program odbudowy może opierać się na wcześniejszych udanych doświadczeniach zdobytych w Koszycach, zwłaszcza w ramach poprzedniego „Programu rewitalizacji krajobrazu i zintegrowanego gospodarowania wodami w dorzeczu” z lat 2010–2012 oraz „Protokołu wodnego Koszyc dotyczącego wody w XXI wieku” z 2005 r.

W latach 2010–2012 w ramach programu rewitalizacji zainstalowano wiele obiektów retencyjnych w Koszycach i na całym terytorium Słowacji, co świadczy o ich sukcesie, nawet po kilku latach, w ograniczaniu erozji gleby, infiltracji wody i rewitalizacji krajobrazu. W miastach, wsiach, użytkach rolnych i lasach ukończone struktury retencyjne regularnie gromadzą wodę deszczową i opady śniegu, dzięki czemu miasta są odporne na intensywne opady, a jednocześnie przechowują je na okres suszy. Trwające oddziaływanie tych istniejących struktur pozyskiwania wody deszczowej, ukończonych w 2012 r., zwiększa zdolność retencji wody krajobrazu rocznie o 10 mln m3 na terytorium Słowacji, co zapewnia powtarzające się korzyści dla ekosystemu i różnorodności biologicznej każdego roku. 

W ramach protokołu wodnego z Koszyc pilotażowy projekt miejski dotyczący gąbki, obejmujący tylko 3 hektary, utrzymał opady przez okres 18 lat, unikając intensywnego spływu i erozji gleby. Zgodnie z szacunkami organizacji pozarządowej „Ludzie i woda” nadal funkcjonujące struktury zwiększają szacunkową zdolność do retencji wody deszczowej o 6 000 m3 rocznie. W związku z tym w latach 2005–2023 udostępniono co najmniej 108 000 m3 wody do infiltracji i ewapotranspiracji, zapobiegając jednocześnie powodziom i chroniąc właściwości. 

Kolejnym uznanym elementem sukcesu poprzednich programów, który ma zostać powtórzony w obecnym, był ogromny wysiłek na rzecz umożliwienia społecznościom tworzenia pozytywnych rozwiązań środowiskowych w ich własnym interesie. Utworzono zielone miejsca pracy, aby przywrócić lokalny obieg wody i węgla dzięki programom rekultywacji zlewni. Zapewniają szkolenia i zatrudnienie, ekologiczny rozwój społeczności, tożsamość kulturową i poczucie własnej wartości bezrobotnym i zmarginalizowanym społecznościom. Znacznie zwiększono świadomość społeczną i ekspercką na temat potrzeby i znaczenia środków retencji wody i pozyskiwania wody deszczowej na szczeblu regionalnym i krajowym.   

Program Rewitalizacji zakończył się przedwcześnie ze względu na zmiany polityczne w koalicji rządowej i wynikające z nich priorytety finansowe: przed zakończeniem programu wykorzystano jedynie 4% przydzielonych środków. Finansowanie zostało zawieszone przed wprowadzeniem jakiegokolwiek monitorowania. Większość wcześniejszych projektów renowacyjnych zakończono jednak w słowackich regionach Kysuce, Turiec, Preszów, Horehronie i niektórych gminach regionu koszyckiego. Tylko w Koszycach w latach 2010-2012 w ramach słowackiego programu rewitalizacji ukończono 250 000 m3 zielonej infrastruktury i projektów pozyskiwania wody deszczowej. Biorąc pod uwagę średnie roczne opady w regionie, ocena organizacji pozarządowych People and Water wskazuje, że od 2010 r. 12 mln m3 retencji wody deszczowej przyniosło korzyści ludziom i przyrodzie w uczestniczących gminach regionu Koszyce. 

 
Kolejnym ograniczeniem był fakt, że własność gruntów nie została ustalona między państwem a byłymi właścicielami gruntów: grunty prywatne zostały znacjonalizowane w latach 50. XX wieku, kiedy to duże połacie gruntów prywatnych zostały włączone do gospodarstw spółdzielczych i parków narodowych.  Znajduje to odzwierciedlenie w statystykach Eurostatu, według których całkowita średnia powierzchnia słowackiego gospodarstwa rolnego wynosi 77 hektarów na gospodarstwo, co stanowi trzecią najwyższą powierzchnię w Europie. Duże gospodarstwa są zaprojektowane z myślą o nadmiernym odwadnianiu, aby ułatwić intensywne praktyki rolnictwa przemysłowego, eliminując żywopłoty i naturalną retencję wody deszczowej. 

Powodzenie programu odbudowy zależy od zainteresowania i możliwości finansowania ze strony rządu krajowego. Obecnie brakuje wystarczających środków finansowych na stacje monitorowania i pomiaru, aby ocenić powodzenie odbudowy zlewni. W związku z tym słowackie Ministerstwo Rolnictwa i Rozwoju Wsi przygotowuje nowy instrument finansowy – „Fundusz Klimatyczny na rzecz Gleby”, który będzie wspierał tego rodzaju środki w zakresie przystosowania się do zmiany klimatu i zarządzania nią w sposób systematyczny i na dużą skalę. Odbędzie się to w ramach systemu certyfikacji banku węgla i wody, który jest w przygotowaniu. Ponadto ministerstwo wspiera zintegrowane podejście do gospodarowania gruntami, glebą i wodą. Ministerstwo przedstawiło podejście NEXUS w formie dokumentu eksperckiego „Woda dla uzdrowienia klimatu – nowa biała księga w sprawie paradygmatu wody” na konferencji ONZ w sprawie wody w 2023 r. (22–24 marca 2023 r.) oraz podczas spotkania koordynacyjnego państw członkowskich UE, a także podczas wielu dyskusji na forum FAO.  Ponadto w ramach nowego unijnego projektu DALIA – Latarnia morska na Dunaju opracowuje się metodykę monitorowania, zapewniając zintegrowane narzędzie lepszego podejmowania decyzji i lepszej odbudowy ekosystemów wód słodkich i przejściowych w dorzeczu Dunaju. 

Kolejną barierą w finansowaniu jest ograniczony dostęp do funduszy wspólnej polityki rolnej (WPR), która musi uznać za środek retencję i infiltrację wody w glebie. Obecna polityka krajowa bardzo utrudnia rolnikom składanie wniosków o dotacje na zbiory opadowe. W nowym planie strategicznym WPR na lata 2023–2027 dla Słowacji po raz pierwszy wykorzystano możliwość zwiększenia zdolności retencji wody w strukturach gleby i krajobrazu. Należy jeszcze uprościć wymogi w zakresie sprawozdawczości dla drobnych producentów rolnych o kilku granicach pól.   

Wreszcie istnieje silna potrzeba koordynacji, tj. perspektywy systemowej. Gospodarka wodna jest dzielona przez wiele zainteresowanych stron i regulowana różnymi politykami. Gospodarze publiczni, Ministerstwo Rolnictwa, Ministerstwo Gospodarki i Ministerstwo Środowiska muszą zająć się gospodarowaniem dorzeczami w ramach podejścia systemowego, które wspiera wszystkie działania gospodarcze i funkcje ekosystemu. W regionie Košice organizację spotkań roboczych z zainteresowanymi stronami dodatkowo skomplikowały pandemie COVID-19, a organizację spotkań roboczych na miejscu wstrzymano w 2021 r. 

Środki retencji wody zaproponowane w programie odbudowy przynoszą wymierne korzyści w zakresie łagodzenia skutków powodzi i oczekuje się, że zapobiegną szkodom w infrastrukturze, dewastacji upraw, zniszczeniu mienia i zakłóceniom ekosystemów. Zwiększają one również ładowanie wód gruntowych, podnosząc zwierciadło wody, co przynosi korzyści w zakresie zaopatrzenia w wodę. W szczególności w programie odbudowy uznaje się nasycenie wód podziemnych za tańszą i bardziej zrównoważoną alternatywę dla magazynowania wód powierzchniowych. Oczekiwane korzyści (po pełnej realizacji programu regionu Koszyce) obejmują: 12000 l/s ładowania warstwy wodonośnej, średnie obniżenie temperatury o 0,7 °C (w całym regionie, ale 1,3 °C w miastach), 1,8 mln ton sekwestracji węgla w glebie i biomasie, 3200 nowych miejsc pracy i 32 mln EUR rocznego wzrostu plonów ze względu na poprawę żyzności gleby (program odbudowy). 

Ulepszona funkcja gąbki glebowej (zdolna do zatrzymywania i filtrowania wody) oraz ulepszona ewapotranspiracja ułatwiona przez rośliny to ważne korzyści ekosystemowe, które zostały określone ilościowo w modelowaniu SIM4Nexus. Po zakończeniu wszystkich proponowanych środków retencji wody efekt chłodzenia parowania złagodzi wyspy ciepła i wyśle prawie 40 TWh ciepła do górnych warstw atmosfery. 

Oczekuje się również, że program odbudowy w znacznym stopniu przyczyni się do zwiększenia różnorodności biologicznej, zmniejszenia zagrożeń dla zdrowia, ograniczenia zanieczyszczenia powietrza i pyłu oraz przyniesie korzyści społeczne. Region stanie się bardziej atrakcyjny, poprawiając jakość życia, rozwijając wyższe wartości nieruchomości i zachęcając do lokalnej turystyki, wspierając lokalną gospodarkę. 

Całkowity koszt krajowego programu rewitalizacji w 2012 r. wyniósł 42 mln euro, zatrudniając 8 000 osób w 488 miastach. Na podstawie wcześniejszych doświadczeń z ukończonymi projektami retencji wody (100 000 tys. obiektów retencyjnych zainstalowanych na Słowacji w latach 2010–2012) planiści szacują, że budowa jednego metra sześciennego objętości retencji biologicznej na rozwiniętym obszarze zurbanizowanym będzie kosztować 28 EUR/m3. Na obszarach wiejskich (różne rodzaje gruntów, takie jak lasy, grunty rolne, pastwiska, sady, ogrody, winnice) koszty projektów związanych z zatrzymywaniem wody wyniosą 5 EUR/m3. Cały region Koszyc będzie zatem wymagał inwestycji w wysokości 408 mln EUR w ciągu dziesięciu lat. Największa inwestycja zostanie przeznaczona na obszary miejskie. Projekty retencyjne na gruntach rolnych będą wymagały drugiej co do wielkości inwestycji, a ekosystem leśny będzie trzecią co do wielkości inwestycją. (Szacunki opierają się na kosztach z 2019 r. i należy je dostosować, aby odzwierciedlić ceny bieżące.) 

Wszystkie słowackie gminy i regiony posiadają własne dane, statystyki i mapy dotyczące nieruchomości gruntowych i użytkowania gruntów. Dane te, przechowywane w rejestrach gruntów, mogą być wykorzystywane do oceny potrzeb i zasobów w celu realizacji projektów gospodarki wodnej w podziale na obszary geograficzne i rodzaje użytkowania gruntów. 

W dniu 24 lutego 2005 r. parlament Koszyc zatwierdził swoją rezolucją „Protokół wodny z Koszyc w XXI wieku” jako strategiczny dokument na rzecz ochrony wód w aglomeracji koszyckiej w celu zapobiegania powodziom, suszom i innym skutkom zmiany klimatu. Celem protokołu było wzmocnienie retencji wód opadowych bezpośrednio w krajobrazie miejskim, a tym samym przywrócenie uszkodzonych ekosystemów do zdrowego klimatu. W 2010 r. rząd słowacki przyjął „Program rewitalizacji krajobrazu i zintegrowanego gospodarowania wodami w dorzeczu”, umożliwiający wdrożenie wielu środków odbudowy w regionie. W 2019 r., podpisując rezolucję ONZ 73/284 (2021–2030 dekada odbudowy ekosystemów), słowacki rząd wzmocnił swoje zobowiązanie do zapobiegania degradacji ekosystemów, powstrzymania jej i odwrócenia. Departamenty państwowe, gminy, organizacje pozarządowe i przedsiębiorstwa są wezwane do współpracy w ich wysiłkach na rzecz odbudowy jako jednej ze strategicznych ścieżek osiągnięcia celów restrukturyzacji i uporządkowanej likwidacji. Program odbudowy Koszyc na 2022 r. jest kontynuacją tej ścieżki i wyznacza strategiczny kierunek regionu do 2030 r. 

W 2018 r. rząd regionalny Koszyc zatwierdził pierwszą propozycję programu odbudowy, a następnie ostatecznie przyjął ją w lutym 2021 r. W 2019 r. ustanowiono sześć niezależnych „rad doradczych ds. rekultywacji wód i gruntów” dla sześciu okręgów geograficznych regionu koszyckiego, tworząc wspólnie Regionalną Radę ds. Wody Parasolowej. 

Program odbudowy został zaproponowany w 2018 r. i przyjęty w 202 1 r. przez region koszycki. Jego realizacja ma dziesięcioletni horyzont czasowy, od 2021 r. do 2030 r. W tym okresie wszystkie projekty mają być realizowane i monitorowane. 

Okres realizacji Programu Restauracji wynosi dziesięć lat. Oczekuje się jednak, że zmiany w systemach zarządzania i wdrożone środki retencji wody, przy odpowiedniej konserwacji, będą trwały dłużej niż czas trwania programu odbudowy. 

Zuzka Mulkerin 
info@waterholistic.com 

Michal Kravčík
kravcik@ludiaavoda.sk  

Jaroslav Tesliar 
Director of the The Agency for the Support of Regional Development Košice 
jaroslav.tesliar@arr.sk, website link 

Martin Kovac 
State Secretary of the Ministry of Agriculture and Rural Development of the Slovak Republic 
martin.kovac@land.gov.sk, website link  

Plan rad wodno-kanalizacyjnych Programu Odnowy Krajobrazu Koszyc (dokument oryginalny) 

Michal Kravčίk et al (2012). Po nas, pustynia i potop?  

Sušnik i in., 2022. Koszty i korzyści środków retencji wody opartych na krajobrazie jako rozwiązań opartych na zasobach przyrody w celu złagodzenia skutków zmiany klimatu we wschodnich Niemczech, Republice Czeskiej i na Słowacji.  

Woda na odbudowę klimatu. Nowy paradygmat wody