Program odbudowy krajobrazu i działu wodnego dla regionu Koszyce na Słowacji

Region Koszyce, położony w południowo-wschodniej części Republiki Słowackiej, ma 6 754 km2 szerokości i obejmuje 14% terytorium kraju. Wspólnota jest drugim najbardziej zaludnionym i czwartym co do wielkości na Słowacji. Większość regionu pokrywają grunty orne i lasy, które cierpią z powodu połączonych skutków zmiany klimatu i nieodpowiedniego gospodarowania gruntami. 

Wzrost wartości temperatury powietrza zaobserwował Słowacki Instytut Hydrometeorologiczny (SHMU, 2022). Ocieplenie jest najbardziej zauważalne latem, zwłaszcza w sierpniu, gdzie zmiana w porównaniu ze średnią historyczną osiągnęła +2 ° C. W większości Słowacji zaobserwowano również czasową i przestrzenną zmianę rozkładu opadów. Zaobserwowano stosunkowo znaczny wzrost opadów jesiennych, a ostatnio wzrost opadów letnich. Zmiany we wzorcach opadów obserwuje się również w regionie Koszyc (strategia przystosowania się do zmiany klimatu w regionie Koszyc, 2020 r.), wraz ze wzrostem opadów w okresie letnim w regionach górskich (Telgart) i spadkiem nizin (zwłaszcza na wschód od Milhostov – Niziny Wschodniosłowackie). 

Na obszarach wiejskich degradacja gruntów spowodowana praktykami rolniczymi na dużą skalę, w tym monokulturą, utratą pokrycia terenu i wylesianiem (Danáčová, 2020 ), przyczynia się do powodzi, ponieważ struktura gleby i kruszywa tracą zdolność zatrzymywania wody i kontrolowania spływu. Zgodnie ze sprawozdaniem Instytutu Polityki Środowiskowej Słowacja posiada średnio największe pola rolne spośród wszystkich państw Unii Europejskiej . Podczas gdy średnia powierzchnia pola w krajach UE wynosi 3,9 hektara, średnia powierzchnia pola na Słowacji wynosi 12 hektarów. W 2019 r. liczba pól monokulturowych osiągnęła prawie 15 000, a ich całkowita powierzchnia zajmowała prawie 46 % wszystkich gruntów rolnych na Słowacji. Duże monokultury kukurydzy, pszenicy i rzepaku dominują na słowackich polach. Pogarsza to jakość gleby, podczas gdy degradacja gleby prowadzi do erozji i utraty gleby. Kraj koszycki traci rocznie ponad 120 mln m3 spływu wód opadowych z nieprzepuszczalnych powierzchni i zdegradowanej gleby, która jest odprowadzana drogami wodnymi. Zwiększa to ryzyko powodziowe, powodując utratę wilgoci w glebie i erozję gleby. Ponadto nieprzepuszczalne krajobrazy napędzają fale upałów na obszarach wiejskich: osuszone pola uprawne przyczyniają się do powstania dużych kopuł ciepła, które dominują latem, zwłaszcza po zbiorach, gdy ziemia staje się goła. Intensywne praktyki rolnicze i niepokojenie lasów (Hesslerova, 2018) wpływają na ilość i jakość wody, co ma wpływ na lokalny klimat.  

Na obszarach miejskich istniejące nieodpowiednie gospodarowanie wodami opadowymi i obecność utwardzonych powierzchni (parkingi, dachy, utwardzone powierzchnie, duże magazyny, centra handlowe i parki przemysłowe) przyczyniają się do lokalnych powodzi i zwiększają wpływ fal upałów. Ponadto jakość jednolitych części wód powierzchniowych i podziemnych jest niska ze względu na zanieczyszczenie odpływem, który zbiera zanieczyszczenia, oraz ze względu na brak infrastruktury kanalizacyjnej. Jakość powietrza jest również niska – Słowacja odnotowała trzeci najwyższy poziom zanieczyszczenia powietrza w Europie w lutym 2021 r. Koszyce prowadzą publiczny rejestr jednego z najwyższych przypadków astmy i przewlekłego zapalenia oskrzeli na Słowacji (czynniki wywołujące zanieczyszczenie powietrza i wpływ zanieczyszczenia powietrza na zdrowie na Słowacji). 

Nowe przepisy dotyczące spływu wód opadowych przynoszą bardzo potrzebne wysiłki na rzecz tłumienia powodzi i zmniejszenia ładunku zanieczyszczeń. Ich rola w łagodzeniu skutków zmiany klimatu nadal nie jest jednak w pełni uznawana. 

Celem programu odbudowy Koszyc (Plán obnovy krajiny) jest zwiększenie zdolności retencji wody w krajobrazie, ze szczególnym uwzględnieniem terenów zdegradowanych, maksymalizacja zasilania wód podziemnych oraz ograniczenie utraty gleby i składników odżywczych. Zwiększona retencja wody zapewni łagodzenie skutków powodzi, zwiększy dostępność wody w okresach suszy, zwiększy wydajność gleby, zwiększy sekwestrację dwutlenku węgla i ochłodzi środowisko.

W ramach „nowej zmiany paradygmatu wodnego” zatwierdzonej w programie odbudowy uznaje się wysoki potencjał wody deszczowej w zakresie łagodzenia wpływu na klimat w regionie, zwiększenia efektywności odwadniania w miastach oraz skupienia się na zmniejszeniu obciążenia zanieczyszczeniami w celu redukcji wskaźnika ciepła. Poziome opady i zapewnienie ponownego nawadniania gruntów przez zbieranie wody deszczowej oraz odnowienie małych cykli wodnych, co przynosi korzyści wszystkim ekosystemom.

Ten program odbudowy wspiera wszystkie funkcje ekosystemu. Wydajny system wychwytywania opadów sprzyja infiltracji wody do ziemi. Naśladując przyrodę, za każdym razem, gdy pada deszcz, poziom wód gruntowych wzrasta, co przekłada się na wzrost plonów wiosennych podczas suszy i spadek przepływów cieków wodnych podczas powodzi. W programie planuje się zebranie połowy rocznych opadów, ocenianych pod kątem ekstremalnych opadów z okresem powtarzania wynoszącym 50 lub 100 lat, naturalnie zasilających magazynowanie wód podziemnych. Jeżeli program zwiększy skalę i uda się zainstalować wszystkie proponowane środki retencji wody, regularne opady będą uzupełniać warstwy wodonośne każdego roku.

W ramach programu odbudowy Koszyc planuje się wdrożenie 60 mln metrów sześciennych obiektów zatrzymujących wodę i obiektów zasilania wód podziemnych na prawie 700 000 ha lasów, gruntów rolnych i miast. Struktury te zbierają opady i udostępniają je w małych cyklach wodnych i za pośrednictwem rezerw wód gruntowych, zasilają źródła i zmniejszają erozję gleby. W programie proponuje się zintegrowane działania w zakresie gospodarki gruntami i gospodarką wodną dla każdej gminy, z udziałem lokalnych zainteresowanych stron (np. leśników, rolników, właścicieli gruntów i nieruchomości) w ich odpowiednich nieruchomościach. Środki dotyczące gruntów i wody będą wdrażać najnowsze technologie i praktyki, z poszanowaniem istniejących krajobrazów stworzonych przez człowieka.

Aby oszacować całkowitą objętość potrzebnych środków bioretencyjnych, oceniono charakterystykę geograficzną, hydrologiczną i geomorficzną regionu oraz oszacowano szybkość spływu dla ekstremalnego zdarzenia opadowego 60 mm. W programie odbudowy przeanalizowano każdy obszar powiatu, zastosowano teledetekcję GIS, mapowanie i dane dotyczące użytkowania gruntów z państwowego rejestru gruntów i map katastralnych oraz obliczono ilość dostępnej objętości spływu, która może być bezpiecznie przechowywana i zbierana za pomocą naturalnych środków retencji wody.

Proponuje się opracowanie środków retencji wody, które mogą wychwytywać co najmniej połowę spływu. W związku z tym w przypadku wystąpienia zdarzeń ekstremalnych na danym terytorium wynik oszacowania skrajnego ryzyka powodziowego będzie o co najmniej jedno zamówienie niższy niż pierwotna ocena zagrożenia powodziowego. Dobrze wdrożony plan zatrzymywania wody ograniczy ryzyko powodziowe. W dokonanych obliczeniach, jeśli na lądzie spadnie opad o wysokiej intensywności 60 mm dziennie, wszystkie opady pozostaną na terytorium nie powodując zagrożenia powodziowego. Biorąc pod uwagę okres powtarzania wynoszący od 50 do 100 lat, w programie zakłada się, że 50 % objętości spływów wód opadowych obciąża istniejące systemy odwadniania i niepotrzebnie odprowadza ścieki do dróg wodnych bez podtrzymywania ekosystemów. Środki retencji wody deszczowej mogą bezpiecznie zarządzać tą objętością. W programie odbudowy proponuje się środki w zakresie leśnictwa, rolnictwa i krajobrazu miejskiego oparte na wdrożeniu zielonej infrastruktury, która ogranicza spływ opadów i zmniejsza ryzyko powodziowe. Zielona infrastruktura przewidziana w programie odbudowy może obejmować różne środki retencji opadów, takie jak struktury infiltracyjne, okopy, baseny, baseny bioretencyjne, ogrody deszczowe i bioklimatyczne, porośnięte roślinnością chodniki, nieszczelne tamy i studnie, tamy kontrolne, zapory kłód, studnie suche, cysterny, nawierzchnie przepuszczalne, zmiany gleby w celu zwiększenia przepuszczalności gleby, rolnictwo sekwencyjne naturalne, żywopłoty, zbieranie wody deszczowej w rolnictwie bez uprawy z polami o nachyleniu powyżej 2 stopni, bufory nadbrzeżne, biokorytarze oraz zielone dachy i zielone ściany.

Na obszarach miejskich program odbudowy przewiduje środki zazieleniania w celu rozwiązania problemu efektu miejskiej wyspy ciepła: wszystkie miasta i wsie w regionie muszą być chłodzone, a nie tylko Koszyce, stolica regionu. Zidentyfikowane strategie mają na celu ponowne nawadnianie gruntów i budowanie miejskich projektów bioretencyjnych, a tym samym poprawę zdolności gleby do utrzymania drzewa i pokrywy wegetatywnej. Strategie obejmują również instalowanie przepuszczalnych chodników, zielonych ścian i zielonych dachów w celu chłodzenia miast.

Ogólny proces realizacji programu opiera się na czterech etapach: 1) budowanie zdolności technicznych, instytucjonalnych i finansowych w celu przygotowania realizacji programu; 2) prowadzenie działań w sześciu powiatach położonych w różnych powiatach geograficznych; 3) wdrażanie projektów na pełną skalę w zakresie leśnictwa, rolnictwa i krajobrazu miejskiego wszystkich powiatów, 4) monitorowanie i badania.

Kluczowymi elementami programu odbudowy są badania, monitorowanie i ocena: wpływ środków zatrzymywania wody na zasilanie wód podziemnych będzie mierzony poprzez mapowanie wzrostu plonów upraw rolnych i ocenę potencjału produkcji biomasy leśnej. Wyniki zostaną wykorzystane przez władze regionalne do okresowej ponownej oceny programu odbudowy i opracowania wytycznych dotyczących strategii przystosowawczych.

W programie odbudowy wykorzystano wyniki finansowanego przez UE projektu dotyczącego modelowania dynamicznego systemu transnarodowego SIM4Nexus oraz jego dwanaście studiów przypadku w celu ilościowego określenia korzyści dla ekosystemu. Sim4Nexus zwiększył zrozumienie korelacji między polityką w zakresie gospodarki wodnej, żywności, energii, różnorodności biologicznej i użytkowania gruntów oraz ich wpływu na cele klimatyczne i cele zrównoważonego rozwoju. Modelowanie wód opadowych w Koszycach uwzględnia strukturę gleby, porowatość, topografię, procesy geomorficzne działek wodnych, które są przedmiotem różnego użytkowania gruntów i pokrycia terenu w okręgach regionalnych.

Zarządzanie

Przyjęcie programu rekultywacji przyczyniło się do głębokich zmian w systemie zarządzania regionem poprzez utworzenie sześciu niezależnych komitetów doradczych ds. rekultywacji wód i gruntów dla sześciu powiatów regionu. Tworzą one wspólnie regionalną radę ds. wody parasolowej, mocno zaangażowaną w realizację programu odbudowy (więcej szczegółowych informacji na temat składu tych rad znajduje się w sekcji „Udział zainteresowanych stron”).

Oczekuje się, że komitety doradcze ds. rekultywacji wody i gruntów będą koordynować projekty zatrzymywania wody ustanowione w ramach programu rekultywacji. Mają one nadzorować realizację projektu, przy ewentualnym wsparciu instytucji naukowych na Słowacji i aktywnym zaangażowaniu gmin. Agencja Wsparcia Rozwoju Regionalnego Koszyce została również utworzona w celu wspierania rządu słowackiego i regionu koszyckiego oraz doradzania im.

Gminy i władze miejskie wspierają program i wyznaczają swojego „ambasadora ds. wody”, który koordynuje projekty na szczeblu gminnym. Plany gminne będą podlegały koordynacji Regionalnej Rady ds. Gospodarki Wodnej Umbrella.

Komitety doradcze ds. rekultywacji wody i gruntów pełnią obecnie funkcję doradczą poprzez całościowe podejście międzysektorowe, które sprzyja zaangażowaniu społeczności. Rozwiązania oparte na zasobach przyrody, takie jak ponowne nawadnianie krajobrazów i rewitalizacja dorzeczy, zwiększą odporność zlewni i zaspokoją potrzeby społeczności lokalnych.

Przyjęto sześć planów działania dla sześciu powiatów w celu wdrożenia programu odbudowy na szczeblu powiatu. Program odbudowy jest opracowywany od 2018 r. i zatwierdzony przez Radę Regionu Koszyc w dniu 19 lutego 2021 r.

Program restauracyjny stawia drobnych rolników, miasteczka i wsie regionu w centrum inicjatyw. Podejście oparte na społeczności dotyczy kwestii środowiskowych, a także zwraca uwagę na aspekt społeczny, ponieważ uwzględnia lokalne zatrudnienie, które ma zasadnicze znaczenie dla powodzenia programu odbudowy. Wzmocnienie pozycji społeczności lokalnych i zapewnienie bezrobotnym pracy związanej z odbudową umożliwi równy dostęp do możliwości, wiedzy i zasobów lokalnych.

W 2019 r., po przygotowaniu pierwszego wniosku dotyczącego programu odbudowy, odbyło się kilka spotkań. Kilku przedstawicieli państwa, wraz z władzami regionalnymi i lokalnymi, np. burmistrzami, uczestniczyło w spotkaniach z rolnikami, zarządcami lasów, przedsiębiorcami, wolontariuszami i aktywistami. Od listopada 2019 r. do grudnia 2020 r. odbyło się dwadzieścia sześć posiedzeń rady doradczej ds. wody w celu opracowania planów działania na rzecz zintegrowanej gospodarki gruntami i gospodarką wodną. Podzielono się know-how około 120 osób. Głównym celem spotkań było ustanowienie tablic wodnoprawnych kształtujących wizję zintegrowanej ochrony wód w poszczególnych powiatach regionu.

Ostatecznie utworzono sześć komitetów doradczych ds. rekultywacji wód i gruntów dla sześciu powiatów regionu. Każda z sześciu rad jest zaangażowana w należyte zarządzanie krajobrazem i działem wodnym swojego obszaru, dbając o grunty naturalne, lasy miejskie i wiejskie, grunty rolne i pastwiska oraz obszary miejskie, w tym nieruchomości komunalne i prywatne.

Członkami zarządu są przedstawiciele samorządów gminnych, miejskich i regionalnych, organów administracji państwowej, przedsiębiorców, aktywistów, wolontariuszy i społeczeństwa. Członkowie rad wodnych opracowali plany zintegrowanej ochrony wód na swoim terytorium, które stały się częścią strategii rozwoju regionu.

Program odbudowy może opierać się na wcześniejszych udanych doświadczeniach zdobytych w regionie Koszyc, zwłaszcza w ramach poprzedniego „Programu rewitalizacji krajobrazu i zintegrowanej rewitalizacji gospodarowania wodami w dorzeczu” z lat 2010–2012 oraz „Protokołu wodnego z Koszyc z 2005 r. dotyczącego wody w XXI wieku”.

W latach 2010–2012 w ramach programu rewitalizacji w Koszycach i na całym terytorium Słowacji zainstalowano wiele obiektów retencyjnych, co świadczy o ich sukcesie, nawet po kilku latach, w ograniczaniu erozji gleby, infiltracji wody i rewitalizacji krajobrazu. W miastach, wsiach, na gruntach rolnych i leśnych ukończone struktury retencyjne regularnie pobierają wodę deszczową i opady śniegu, dzięki czemu miasta są odporne na intensywne opady, a jednocześnie przechowują je w okresach suszy. Trwający wpływ tych istniejących struktur pozyskiwania wody deszczowej, ukończonych w 2012 r., zwiększa zdolność krajobrazu do retencji wody rocznie o 10 mln m3 na terytorium Słowacji w celu zapewnienia powtarzających się korzyści dla ekosystemu i różnorodności biologicznej każdego roku.

W ramach protokołu wodnego z Koszyc pilotażowy projekt dotyczący miasta z gąbką, obejmujący jedynie 3 hektary, zachował opady przez okres 18 lat, unikając intensywnego spływu i erozji gleby. Zgodnie z szacunkami organizacji pozarządowej People and Water, nadal funkcjonujące struktury dodają szacunkową zdolność zatrzymywania wody deszczowej na poziomie 6 000 m3 rocznie. W związku z tym w latach 2005–2023 udostępniono co najmniej 108 000 m3 wody do infiltracji i ewapotranspiracji, zapobiegając jednocześnie powodziom i chroniąc właściwości.

Innym uznanym elementem sukcesu poprzednich programów, który ma zostać powtórzony w obecnym programie, były ogromne wysiłki na rzecz wzmocnienia pozycji społeczności w celu stworzenia pozytywnych rozwiązań środowiskowych we własnym interesie. Utworzono zielone miejsca pracy w celu przywrócenia lokalnego obiegu wody i węgla poprzez programy rekultywacji zlewni. Zapewniają szkolenia i zatrudnienie, eko-wystarczający rozwój społeczności, tożsamość kulturową i poczucie własnej wartości dla bezrobotnych i zmarginalizowanych społeczności. Znacząco zwiększono świadomość społeczną i ekspercką na temat potrzeby i znaczenia środków retencji wody i pozyskiwania wody deszczowej na szczeblu regionalnym i krajowym.

Program rewitalizacji zakończył się przedwcześnie ze względu na zmiany polityczne w krajowej koalicji rządowej i wynikające z nich priorytety finansowe: przed zakończeniem programu wykorzystano jedynie 4% przyznanych środków. Finansowanie zostało zawieszone przed rozpoczęciem jakiegokolwiek monitorowania. Większość wcześniejszych projektów restauracyjnych zakończono jednak w słowackich regionach Kysuce, Turiec, Prešov, Horehronie i niektórych gminach regionu koszyckiego. W samym Koszycach w latach 2010-2012 w ramach krajowego programu rewitalizacji Słowacji ukończono 250 000 m3 projektów dotyczących zielonej infrastruktury i zbierania wody deszczowej. Biorąc pod uwagę średnie roczne opady w regionie, ocena organizacji pozarządowych „Ludzie i woda” wskazuje, że od 2010 r. 12 mln m3 retencji wód opadowych przyniosło korzyści ludziom i przyrodzie w uczestniczących gminach regionu koszyckiego.

Innym ograniczeniem był fakt, że własność gruntów nie została uregulowana między państwem a byłymi właścicielami gruntów: grunty prywatne zostały znacjonalizowane w latach 50. XX w., kiedy to duże połacie gruntów prywatnych zostały włączone do gospodarstw spółdzielczych i parków narodowych. Znajduje to odzwierciedlenie w statystykach Eurostatu, w których podaje się, że całkowita średnia powierzchnia słowackiego gospodarstwa rolnego wynosi 77 hektarów na gospodarstwo, co jest trzecim najwyższym wynikiem w Europie. Duże gospodarstwa są przeznaczone do nadmiernego odwadniania, aby ułatwić intensywne przemysłowe praktyki rolnicze, eliminując żywopłoty i naturalną retencję wody deszczowej.

Sukces programu odbudowy zależy od zainteresowania i możliwości finansowania ze strony rządu krajowego. Obecnie brakuje wystarczających środków finansowych na stacje monitorowania i oceny, aby ocenić powodzenie rekultywacji zlewni. W związku z tym słowackie Ministerstwo Rolnictwa i Rozwoju Wsi przygotowuje nowy instrument finansowy – „Fundusz Klimatyczny na rzecz Gleby”, który będzie wspierał tego rodzaju środki w zakresie przystosowania się do zmiany klimatu i zarządzania nią w sposób systematyczny i na dużą skalę. Odbędzie się to w ramach przygotowywanego systemu certyfikacji banków węgla i wody. Ponadto Ministerstwo wspiera zintegrowane podejście do gospodarowania gruntami, glebą i wodą. Ministerstwo przedstawiło podejście NEXUS w formie dokumentu eksperckiego „Woda do uzdrawiania klimatu – biała księga dotycząca nowego paradygmatu wodnego” na konferencji ONZ w sprawie wody w 2023 r. (22–24 marca 2023 r.) oraz podczas posiedzenia koordynacyjnego państw członkowskich UE, a także podczas licznych dyskusji na forum FAO. Ponadto w ramach nowego projektu UE DALIA – sztandarowa inicjatywa na rzecz regionu Dunaju opracowuje się metodykę monitorowania, zapewniając zintegrowane narzędzie służące lepszemu podejmowaniu decyzji i lepszej odbudowie ekosystemów słodkowodnych i przejściowych w dorzeczu Dunaju.

Kolejną barierą finansowania jest ograniczony dostęp do funduszy wspólnej polityki rolnej (WPR), w ramach której należy uznać za środek retencję i infiltrację wody w glebie. Obecna polityka krajowa bardzo utrudnia rolnikom złożenie wniosku o dopłaty do zbiorów opadowych. W nowym planie strategicznym WPR na lata 2023–2027 dla Słowacji po raz pierwszy przewidziano możliwość zwiększenia zdolności retencji wody w strukturach gleby i krajobrazu. Wymogi sprawozdawcze dla drobnych producentów rolnych posiadających kilka granic polowych nie zostały jeszcze uproszczone.

Ponadto istnieje silna potrzeba koordynacji, tj. perspektywy systemowej. Gospodarka wodna jest wspólna dla wielu zainteresowanych stron i podlega różnym politykom. Opiekunowie publiczni, Ministerstwo Rolnictwa, Ministerstwo Gospodarki i Ministerstwo Środowiska muszą zająć się kwestią gospodarowania wodami w dorzeczu w ramach podejścia systemowego, które wspiera wszystkie działania gospodarcze i funkcje ekosystemu. W regionie koszyckim organizację spotkań roboczych z zainteresowanymi stronami dodatkowo skomplikowały pandemie COVID-19, a w 2021 r. wstrzymano organizację spotkań roboczych na miejscu.

Środki retencji wody zaproponowane w programie odbudowy przynoszą wymierne korzyści w zakresie łagodzenia skutków powodzi i oczekuje się, że zapobiegną szkodom w infrastrukturze, niszczeniu upraw, niszczeniu mienia i zakłóceniom ekosystemów. Poprawiają również zasilanie wód gruntowych, podnosząc zwierciadło wody, z korzyściami dla zaopatrzenia w wodę. W szczególności w programie odbudowy uznaje się nasycenie wód podziemnych za tańszą i bardziej zrównoważoną alternatywę dla magazynowania wód powierzchniowych. Oczekiwane korzyści (po pełnej realizacji programu regionu koszyckiego) obejmują: 12000 l/s doładowania warstwy wodonośnej, średnia redukcja temperatury o 0,7 °C (w całym regionie, ale 1,3 °C w miastach), 1,8 mln ton sekwestracji dwutlenku węgla w glebie i biomasie, 3200 nowych miejsc pracy i 32 mln EUR rocznego wzrostu plonów w wyniku zwiększenia żyzności gleby (program odbudowy).

Poprawiona funkcja gąbki glebowej (zdolna do zatrzymywania i filtrowania wody) oraz ulepszona ewapotranspiracja ułatwiana przez rośliny to ważne korzyści ekosystemowe, które zostały określone ilościowo w modelowaniu SIM4Nexus. Po zakończeniu wszystkich proponowanych środków retencji wody, efekt chłodzenia parowania złagodzi wyspy ciepła i wyśle prawie 40 TWh ciepła do górnych warstw atmosfery.

Oczekuje się również, że program odbudowy w znacznym stopniu przyczyni się do zwiększenia różnorodności biologicznej, zmniejszenia zagrożeń dla zdrowia, ograniczenia zanieczyszczenia powietrza i pyłu oraz przyniesie korzyści społeczne. Region stanie się bardziej atrakcyjny, poprawiając jakość życia, rozwijając wyższe wartości nieruchomości i wspierając lokalną turystykę, wspierając lokalną gospodarkę.

Całkowity koszt krajowego programu rewitalizacji w 2012 roku wyniósł 42 mln euro, zatrudniając 8 000 osób w 488 miastach. Na podstawie wcześniejszych doświadczeń z zakończonymi projektami w zakresie zatrzymywania wody (100 000 tys. obiektów retencyjnych zainstalowanych na Słowacji w latach 2010–2012) planiści szacują, że budowa jednego metra sześciennego objętości bioretencyjnej na rozwiniętym obszarze zurbanizowanym będzie kosztować 28 EUR/m3. Na obszarach wiejskich (różne rodzaje gruntów, takie jak lasy, grunty rolne, pastwiska, sady, ogrody, winnice) projekty zatrzymywania wody będą kosztować 5 EUR/m3. Cały region Koszyc będzie zatem wymagał inwestycji w wysokości 408 mln EUR w ciągu dziesięciu lat. Największe inwestycje zostaną przeznaczone na obszary miejskie. Projekty dotyczące zatrzymywania wody na gruntach rolnych będą wymagały drugiej co do wielkości inwestycji, a ekosystem leśny będzie wymagał trzeciej co do wielkości inwestycji. (Szacunki opierają się na kosztach za 2019 r. i należy je dostosować, aby odzwierciedlić bieżące ceny.)

Wszystkie słowackie gminy i regiony posiadają dane, statystyki i mapy dotyczące nieruchomości gruntowych i użytkowania gruntów. Dane te, przechowywane w rejestrach gruntów, można wykorzystać do oceny potrzeb i zasobów w celu wdrożenia projektów gospodarowania zasobami wodnymi w podziale na obszary geograficzne i rodzaje użytkowania gruntów.

W dniu 24 lutego 2005 r. parlament Koszyc zatwierdził w swojej rezolucji „Protokół wodny z Koszyc w XXI wieku” jako dokument strategiczny dotyczący ochrony wód w aglomeracji Koszyc w celu zapobiegania powodziom, suszom i innym skutkom zmian klimatu. Celem protokołu było wzmocnienie retencji wód opadowych bezpośrednio w krajobrazie miejskim, a tym samym przywrócenie zniszczonych ekosystemów do zdrowego klimatu. W 2010 r. rząd Słowacji przyjął „Program rewitalizacji krajobrazu i zintegrowanego gospodarowania wodami w dorzeczu”, który umożliwił wdrożenie wielu środków odbudowy w regionie. W 2019 r., podpisując rezolucję Organizacji Narodów Zjednoczonych nr 73/284 (2021–2030 – dekada odbudowy ekosystemów), rząd Słowacji wzmocnił swoje zobowiązanie do zapobiegania degradacji ekosystemów, jej powstrzymywania i odwracania. Departamenty stanu, gminy, organizacje pozarządowe i przedsiębiorstwa wzywa się do współpracy w ich wysiłkach na rzecz odbudowy jako jednej ze strategicznych ścieżek osiągnięcia celów restrukturyzacji i uporządkowanej likwidacji. Program odbudowy Koszyc z 2022 r. jest kontynuacją tej ścieżki i wyznacza strategiczny kierunek dla regionu do 2030 r.

W 2018 r. rząd regionalny Koszyc zatwierdził pierwszy wniosek dotyczący programu odbudowy, a następnie ostatecznie przyjął go w lutym 2021 r. W 2019 r. utworzono sześć niezależnych „komitetów doradczych ds. rekultywacji wód i gruntów” dla sześciu okręgów geograficznych regionu koszyckiego, tworząc wspólnie regionalną radę ds. gospodarki wodnej Umbrella.

Program odbudowy został zaproponowany w 2018 r. i przyjęty w 202 1 r. przez region Koszyc. Jego wdrożenie ma dziesięcioletni horyzont czasowy, od 2021 r. do 2030 r. W tym okresie zaplanowano realizację i monitorowanie wszystkich projektów.

Czas trwania programu odbudowy wynosi dziesięć lat. Oczekuje się jednak, że zmiany w systemach zarządzania i wdrożonych środkach retencji wody, wraz z odpowiednią konserwacją, będą trwać dłużej niż czas trwania programu odbudowy.

Zuzka Mulkerin 
info@waterholistic.com 

Michal Kravčík
kravcik@ludiaavoda.sk  

Jaroslav Tesliar 
Director of the The Agency for the Support of Regional Development Košice 
jaroslav.tesliar@arr.sk, website link 

Martin Kovac 
State Secretary of the Ministry of Agriculture and Rural Development of the Slovak Republic 
martin.kovac@land.gov.sk, website link  

Plan Rady Wodnej Programu Odnowy Krajobrazu Krajobrazu Krajobrazowego Krajobrazu Koszyc (dokument oryginalny) 

Michał Kravčίk i in. (2012). Za nami, pustynią i potopem?  

Sušnik i in., 2022 r. Koszty i korzyści związane ze środkami retencji wody opartymi na krajobrazie jako rozwiązaniami opartymi na zasobach przyrody w celu złagodzenia wpływu na klimat we wschodnich Niemczech, Republice Czeskiej i na Słowacji.  

Woda dla odbudowy klimatu. Nowy paradygmat wodny