Kruibeke Bazel Rupelmonde (Belgia): kontrolowany obszar powodziowy w celu zapewnienia bezpieczeństwa powodziowego i ochrony przyrody

KBR CFA jest kluczowym projektem w ramach planu Sigma, posiadającym największą zdolność magazynowania wody spośród wszystkich kontrolowanych obszarów powodziowych objętych planem Sigma. Plan Sigmy został zaprojektowany w odpowiedzi na katastrofę huraganu z 1976 roku. Podczas tej burzy w Ruisbroek, w górę rzeki od terenu KBR, wybuchł wałek, który zalał to miasto i okoliczne ziemie i wymagał ewakuacji ponad 2000 osób. Ze względu na zmianę klimatu i podnoszenie się poziomu mórz oczekuje się, że takie ekstremalne zdarzenia pogodowe będą występować częściej w nadchodzących dziesięcioleciach. Występowanie powodzi sztormowych, mierzonych w Antwerpii, znacznie wzrosło już od lat pięćdziesiątych XX wieku. KBR CFA zapewnia duży obszar magazynowania wody podczas fal sztormowych, zmniejszając w ten sposób ryzyko powodzi wzdłuż ujścia rzeki Scheldt.

Głównym celem kontrolowanego obszaru powodziowego KBR jest zmniejszenie ryzyka powodziowego wzdłuż Skaldy i jej głównych dopływów, w tym perspektywy zmiany klimatu i podnoszenia się poziomu mórz. Po dodaniu trwających i przyszłych projektów w ramach planu Sigma minimalny poziom ochrony przeciwpowodziowej w całym ujściu rzeki Scheldt ulegnie dalszej poprawie. W rezultacie przewiduje się, że powodzie będą występować tylko raz na 1000 lat, biorąc pod uwagę wzrost poziomu morza o 25 cm do 2050 r.

Celem drugorzędnym KBR jest zapewnienie rekompensaty przyrodniczej za rozbudowę portu w Antwerpii i związane z tym duże prace infrastrukturalne: obszar objęty rekompensatą przyrodniczą obejmuje 150 hektarów łąki dla ptaków w przypadku prac związanych z portowym dokiem Deurganck i 300 hektarów bagien pływowych w przypadku prac infrastrukturalnych w Scheldt.

Kontrolowany obszar powodziowy Kruibeke Bazel Rupelmonde (KBR) został utworzony poprzez obniżenie wysokości dawnych wałów przeciwpowodziowych wzdłuż Skaldy i budowę nowych wałów dalej w głąb lądu na odpowiedniej wysokości ochrony przeciwpowodziowej.

Obszar KBR w znacznym stopniu przyczynia się do bezpieczeństwa przeciwpowodziowego wzdłuż ujścia rzeki Scheldt ze względu na jego duży rozmiar (600 hektarów), strategiczne położenie i niski poziom terenu, zapewniając dużą zdolność magazynowania wody. Kontrolowany przez KBR obszar powodziowy składa się z pierwotnie trzech oddzielnych, sąsiadujących ze sobą polderów (obszarów zrekultywowanych gruntów), polderów Kruibeke, Bazel i Rupelmonde. Poldery te były wykorzystywane głównie do celów rolniczych i rekreacyjnych, takich jak stawy rybne. Chociaż funkcje te można było w dużym stopniu zachować na kontrolowanym obszarze zalewowym, postanowiono przekształcić ten obszar w obszar przyrodniczy jako rekompensatę dla obszarów dotkniętych rozbudową portu w Antwerpii i pracami na rzece Scheldt. Ten wybór rozwoju przyrody w ramach CFA odzwierciedla zintegrowane podejście planu Sigma, który łączy ochronę przeciwpowodziową i ochronę przyrody.

Już przed rozpoczęciem projektu trzy poldery wyznaczono jako obszary specjalnej ochrony na podstawie dyrektywy siedliskowej UE, w szczególności ze względu na obecność priorytetowych siedlisk „pozostałych reliktów leśnych na terenach aluwialnych”. Ponadto poldery zostały wskazane jako chronione na mocy dyrektywy ptasiej. Aby zapewnić wymaganą rekompensatę dla obszarów naturalnych dotkniętych przez port w Antwerpii i inne prace infrastrukturalne, na kontrolowanym obszarze powodziowym zagospodarowano 300 hektarów bagien pływowych, 150 hektarów powierzchni ptaków łąkowych i 91,9 hektarów lasów.

W celu stworzenia bagien pływowych do wału zewnętrznego wprowadzono kilka jazów, aby umożliwić kontrolowany przypływ w obrębie CFA. System umożliwia przepływ wody ze Scheldt do obszaru przez wysokie jazy podczas przypływu i opuszczenie obszaru podczas odpływu przez niskie jazy. Wysokie jazy są ważne, ponieważ pozwalają na wystąpienie skutków wysokich i znikomych pływów w ramach KBR CFA. Ponadto połączenie jazów wylotowych i wlotowych umożliwia regularną wymianę organizmów i składników odżywczych między kontrolowanym obszarem powodziowym a Skaldą. Jeden niski jaz jest otwarty prawie na stałe, aby umożliwić ciągłą wymianę wody między Skaldą a Kruibeekse Creek. Jazdy zostały zaprojektowane jako przyjazne dla ryb, aby wspierać migrację ryb. Jazy są również niezbędne do usuwania nadmiaru wody z CFA po falach sztormowych, które przekraczają zewnętrzne wały. Można je również stosować przed spodziewanym gwałtownym wzrostem burz, aby zmaksymalizować zdolność zlewni CFA.

CFA został uruchomiony w 2015 r. Po raz pierwszy udowodnił swoją skuteczność podczas silnego przypływu w styczniu 2018 r., oferując użyteczny obszar buforowy i zapobiegając niebezpiecznym powodziom. Poldery nie tylko tworzą kontrolowany obszar zalewowy, ale także zapewniają szeroki obszar naturalny. Dzięki udziałowi w projekcie SCALLUVIA finansowanym w ramach programu LIFE (2013–2018) odnowiono około 90 hektarów lasów aluwialnych i potoków, zarządzano stadami ryb i zwiększono wykorzystanie tego obszaru do celów rekreacyjnych. Ponadto projekt zintegrował funkcje rekreacyjne na całym terenie, w tym ścieżki do uprawiania turystyki pieszej i rowerowej, drogowskazy edukacyjne, punkty obserwacyjne i rekreacyjne uprawnienia do połowów. Poldery Kruibeke, Bazel i Rupelmonde tworzą największą i najczęściej odwiedzaną witrynę Sigma Plan we Flandrii, która staje się popularną atrakcją turystyczną dla rozrywki.

Podjęto również szereg prac poza KBR CFA. Obejmują one utworzenie niewielkiego obszaru zdepolerowanych gruntów wzdłuż rzeki Scheldt tuż przed zewnętrznym groblem CFA i dwoma obszarami zlewisk wodnych po stronie lądowej wewnętrznych wałów. Obszar zdepolerowany został w pełni wystawiony na przypływ, ponieważ ochrona wałów została przesunięta dalej w głąb lądu, tworząc pływowe tereny podmokłe. Oba obszary zlewni utworzono w celu przechowywania wody z potoków, które podczas normalnej eksploatacji przepływają przez CFA. Podczas fal sztormowych potoki nie będą w stanie spływać do CFA, ponieważ jazy, przez które zwykle przepływają potoki, zostaną zamknięte, a te obszary zlewni zostały zbudowane w celu tymczasowego przechowywania wody. Obszar zlewiska północnego został przekształcony w obszar rekreacyjny z kilkoma stawami rybnymi i ścieżką spacerową.

Udział zainteresowanych stron był istotną częścią projektu KBR. Lokalna opozycja rozpoczęła się po ogłoszeniu projektu w 1977 roku w ramach pierwszego planu Sigmy, co doprowadziło do wielu lat opóźnień. Pod koniec ubiegłego wieku, podczas gdy wszystkie inne oryginalne projekty Sigma Plan zostały już zakończone, prace nad KBR CFA jeszcze się nie rozpoczęły. Sprzeciw wynikał z obaw o bezpieczeństwo wyrażonych przez rząd gminy Kruibeke, obaw organizacji pozarządowych zajmujących się ochroną środowiska dotyczących planu zagospodarowania przestrzennego oraz oporu ze strony rolników i właścicieli stawów rybackich na terenie KBR, którzy nie chcieli zostać wywłaszczeni.

Aby zająć się tą znaczącą opozycją, rząd Flandrii poświęcił szczególną uwagę stosunkom z zainteresowanymi stronami i informowaniu o projektach. Zwrócono uwagę na konkretne grupy interesariuszy, w tym: rolników, miłośników przyrody, gminy i lokalnych mieszkańców. Podjęto wysiłki w celu pielęgnowania relacji z tymi grupami interesariuszy i uzyskania szerszego wsparcia ze strony mieszkańców Kruibeke poprzez dostarczanie im stałych informacji na temat projektu. Z biegiem czasu projekt zdołał uzyskać wsparcie zainteresowanych stron i (w następstwie działań prawnych) wywłaszczyć prawie wszystkie grunty w polderach. Poprawiono wsparcie dla lokalnych obywateli poprzez integrację możliwości rekreacyjnych dla lokalnych obywateli i innych osób, a także działania mające na celu rozwiązanie konkretnych problemów związanych z projektami. Uznano również, że możliwości rekreacyjne mogą potencjalnie oferować nowe możliwości biznesowe dzięki zwiększonej turystyce. Do 2014 r. wsparcie lokalne wzrosło w następstwie zmian w samorządzie gminnym.

W ramach tego procesu wyznaczenie terenu jako obszaru kompensacji przyrodniczej dla portu w Antwerpii podniosło profil polityczny projektu i stanowiło bodziec do osiągnięcia porozumienia i rozpoczęcia prac w 2001 r.

Aby właściwie zarządzać polderami po zakończeniu prac, na początku 2020 r. opracowano i udostępniono do konsultacji publicznych plan zarządzania przyrodą. Plan ma na celu zrównoważoną ochronę i wzmocnienie różnorodności biologicznej fauny i flory, a także zapewnienie bezpiecznej dostępności ścieżek i wałów.

Główne czynniki sukcesu to:

• Projekt tworzy duży zintegrowany i wielofunkcyjny obszar, który zapewnia bezpieczeństwo przeciwpowodziowe, siedliska przyrodnicze i przestrzeń rekreacyjną.
• Długi proces komunikacji i budowania relacji ze społecznościami lokalnymi i zainteresowanymi stronami pomógł odwrócić większość sprzeciwu wobec projektu. W komunikacie podkreślono funkcje projektu w zakresie bezpieczeństwa lokalnego, a także rekreacji.
• Powiązanie projektu z rekompensatą dla obszarów naturalnych dotkniętych przez port w Antwerpii przyczyniło się do zwiększenia jego rangi politycznej.

Pomimo tych elementów należy zauważyć, że zarówno procesy polityczne, jak i prawne, w tym wywłaszczenie gruntów prywatnych, były długotrwałe, a między pierwotnym wnioskiem a jego zakończeniem upłynęło prawie 40 lat. Pod koniec 2014 r., podczas gdy prawie wszystkie lokalne kwestie dotyczące społeczeństwa i zainteresowanych stron zostały rozwiązane, a projekt był bliski końca, jedna kwestia nadal blokowała ukończenie. Kilka rurociągów przemysłowych, które przepływały przez poldery, musiało zostać przekierowanych, aby zakończyć prace w groblach. Całkowite przeniesienie rurociągów spotkało się z silnym sprzeciwem ze strony jednej z firm właścicielskich, co doprowadziło do procedur prawnych, a tym samym opóźniło zakończenie wewnętrznego wału. Spór został ostatecznie rozwiązany, pozwalając na zagospodarowanie ponad 130 hektarów dodatkowej przestrzeni dla przyrody.

Budżet na rozwój KBR CFA wyniósł 100 mln. Około trzech czwartych budżetu przeznaczono na badania i budowę, a jedną czwartą na wywłaszczenie właścicieli ziemskich. Na realizację projektu udzielono ponad 100 odrębnych zamówień. Więcej informacji na temat kosztów i korzyści można znaleźć w studium przypadku Sigma Plan.

Projekty kompensacji przyrodniczej, które stanowią centralny element projektu KBR, są powiązane z unijną dyrektywą siedliskową i ptasią. Budowa doku Deurganck w porcie w Antwerpii wymagała rekompensaty w wysokości 150 hektarów powierzchni łąk dla ptaków. Inne prace infrastrukturalne związane z portem w Antwerpii wymagały rekompensaty w wysokości 300 hektarów naturalnych obszarów przyrodniczych pływów w ramach KBR CFA.

Projekt został zainicjowany w 1977 r., a CFA został uruchomiony w 2015 r. Do 2018 r. kontynuowano prace na rzecz odbudowy zasobów przyrodniczych i zapewnienia pełnej realizacji obszaru działań rekreacyjnych w ramach projektu SCALLUVIA finansowanego ze środków UE w ramach programu LIFE. Zarządzanie przyrodą i jej utrzymanie jest ciągłym wysiłkiem, o którym mowa w planie zarządzania przyrodą przygotowanym przez rząd flamandzki.

Nie określono konkretnego okresu eksploatacji; obszar ten będzie wymagał regularnej konserwacji i konserwacji, dzięki czemu stanie się trwałą częścią krajobrazu.

Stefaan Nollet
Project Engineer
Waterwegen en Zeekanaal NV – Department Sea Scheldt
Anna Bijnsgebouw - Lange Kievitstraat 111-113 bus 44 - 2018 Antwerp
E-mail: Stefaan.nollet@wenz.be 

Wim Dauwe
Head of unit
Waterwegen en Zeekanaal NV – Department Sea Scheldt
Anna Bijnsgebouw - Lange Kievitstraat 111-113 bus 44 - 2018 Antwerp
E-mail: wim.dauwe@wenz.be 

General contact: https://www.sigmaplan.be/en/contact-us 

SIGMA PLan