Relokacja jako przystosowanie się do powodzi w Eferdinger Becken w Austrii

Szereg austriackich gmin stoi w obliczu rosnącego ryzyka związanego z zagrożeniem powodziowym ze względu na szereg czynników, w tym z jednej strony częstsze ekstremalne zdarzenia hydrologiczne, które prawdopodobnie nasilą się w wyniku zmiany klimatu (+4 % do +10 %), a z drugiej strony rosnącą presję społeczną na rozbudowę budownictwa mieszkaniowego na obszarach zagrożonych powodzią. Nawet jeśli nie ma prawa do ubiegania się o ochronę przeciwpowodziową w Austrii, powódź stanowi polityczną presję dla austriackich rządów do działania. Ponadto relokacja jako skuteczne długoterminowe rozwiązanie w zakresie ochrony przeciwpowodziowej ma dłuższą historię w austriackiej części dorzecza Dunaju (zob. również Marchland, Enns-Enghage, gdzie taka realokacja już miała miejsce).

Region ten jest jednym z najbardziej narażonych na powodzie obszarów rzecznych w Austrii, a poważne powodzie miały miejsce w 1991, 1997, 2002 i 2013 r. W związku z tym władze krajowe i regionalne skoncentrowały swoją uwagę na opracowaniu różnych strategii przystosowawczych, takich jak przeniesienie dużej części domów na tym obszarze. Celem było włączenie wszystkich potencjalnych mieszkańców do programu relokacji, w szczególności poinformowanie o potencjalnych zagrożeniach i ryzyku, zdefiniowanie problemów oraz znalezienie wspólnych celów i środków. Ponadto kluczowe zadania polegały na organizowaniu i zapewnianiu wsparcia finansowego na rzecz relokacji ze strony organów regionalnych i krajowych.

Po poważnych powodziach w 2002 i 2013 r. stało się jasne, że jedynym naprawdę skutecznym środkiem ochrony przeciwpowodziowej na obszarze Eferdingen Becken jest przenoszenie gospodarstw domowych z obszarów największego ryzyka. Zostało to poparte wynikami analizy kosztów i korzyści, w której stwierdzono, że relokacja jest najbardziej opłacalną opcją adaptacji.

W porozumieniu z dotkniętymi gospodarstwami domowymi i innymi zainteresowanymi stronami (np. organami ochrony ludności) przeprowadzono i zatwierdzono w krótkim czasie i za obopólną zgodą mapowanie obszaru przeznaczonego do przesiedlenia. Wzięły w nim udział 154 nieruchomości. Aby móc zaoferować właścicielom domów rekompensatę za przesiedlenie, samorząd lokalny wynegocjował i uzgodnił z Ministerstwem Finansów wsparcie ze środków krajowych. Wsparcie federalne wyniosło 250 mln EUR. Oprócz funduszy federalnych rząd regionalny zapewnił finansowanie w wysokości 75 mln EUR. Stawka rekompensaty została ustalona na poziomie 80% wartości istniejącego domu, ustalonej na podstawie niezależnej wyceny. Większość wycen wskazywała kwoty kompensaty poniżej 500 000 EUR, a niektóre nieruchomości miały otrzymać kompensatę powyżej 500 000 EUR. Federalne Ministerstwo Finansów potwierdziło wyceny i zatwierdziło proponowane kwoty kompensaty.

Gospodarstwa domowe musiały ubiegać się o rekompensatę z tytułu relokacji przed końcem 2015 r., która została następnie przedłużona do połowy 2016 r. Właściciel nieruchomości może sam zdecydować, czy ubiegać się o rekompensatę za przeniesienie i zaakceptować powiązaną ofertę. Do stycznia 2016 r. 149 gospodarstw domowych złożyło wniosek, a 146 otrzymało już oferty rekompensaty z tytułu relokacji. Spośród nich 80 właścicieli domów zdecydowało się na przeprowadzkę, podczas gdy pozostali zdecydowali się zostać. Mieszkańcy, którzy zdecydowali się na przeprowadzkę, otrzymali wsparcie w uzyskaniu zastępczych działek w regionie (zwykle dawnych terenów leśnych i półnaturalnych) w przystępnej cenie. Aby osiągnąć ten cel, władze regionalne przeznaczyły specjalne obszary (nieruchomości zastępcze) dla gospodarstw domowych na ich relokację. Ponadto władze regionalne ustaliły cenę zakupu w celu przezwyciężenia potencjalnego pułapki spekulacji cenami gruntów w regionie. Pierwsze wypłaty rekompensat rozpoczęły się na początku 2015 r. 20 % środków przeznacza się na niezbędne rozbiórki, depozycję gruzu i rekultywację obszaru. Długoterminowy zakaz budowy każdej z wrażliwych działek ustala się w drodze wpisu do księgi wieczystej. Przewidziano jednak wyjątek dla tych, którzy zdecydują się pozostać w strefie podatnej na powodzie i postanowią przenieść się na wyższe piętra w swoich domach – przebudowa tych wyższych pięter do celów mieszkalnych jest dopuszczalna.

Chociaż pierwsze zorganizowane fale relokacji zostały przyjęte przez miejscową ludność z dużymi zastrzeżeniami i nie przyciągnęły wielu wolontariuszy do przesiedlenia, po powodzi w 2013 r. mieszkańcy coraz częściej zaczęli pytać o możliwości relokacji i wsparcie. Władze regionalne opracowały mapę obszarów przesiedleń w oparciu o poziomy ryzyka oraz poziom trudności w dostarczaniu rozwiązań technicznych i reagowaniu na zagrożenia. Mapa została omówiona i uzgodniona z burmistrzami dotkniętych gmin, przedstawicielami społeczności, a także z komitetem doradczym, który został utworzony w celu reprezentowania wszystkich zainteresowanych stron. W związku z tym w styczniu 2016 r. 146 spośród 154 właścicieli nieruchomości, których dotyczy to w dużym stopniu, złożyło wniosek o wycenę rekompensaty, a 80 z nich ostatecznie zdecydowało się na przesiedlenie.

Ze względu na przywiązanie do nieruchomości i niedowierzanie w powtarzające się wysokie ryzyko powodziowe pierwsze zorganizowane fale dobrowolnej relokacji nie spotkały się z wystarczającym zainteresowaniem właścicieli domów. Jednak ekstremalne powodzie i duże straty w latach 2002 i 2013 posłużyły jako „otwieracze oczu” i przekonały wielu mieszkańców do podjęcia decyzji o przesiedleniu.

Budżet w wysokości 250 mln EUR na ochronę przeciwpowodziową, w tym przesiedlenia i techniczną ochronę przeciwpowodziową w Eferdinger Becken, został wynegocjowany z rządem federalnym i prawnie zabezpieczony kontraktem państwowym w rekordowym czasie, wyjątkowym w historii kraju. Umożliwiło to zaoferowanie wolontariuszom relokacji 80% rekompensaty za wartość domu, co było jednym z kluczowych czynników sukcesu. Władze lokalne wyznaczyły również pewne ograniczone specjalne obszary relokacji i stałe ceny gruntów, aby uniknąć spekulacji cenami gruntów.

Ludzie, którzy są dotknięci relokacją, stają w obliczu głębokich zmian w swoim życiu. Wymaga to przezwyciężenia emocjonalnego przywiązania do miejsca, a w szczególności dostosowania się do nowego środowiska, a także radzenia sobie z obciążeniem finansowym i odbudowy nowej sąsiedzkiej sieci społecznej.

Osoby nieporuszające się to najprawdopodobniej osoby starsze i mniej mobilne, które w rzeczywistości są mniej odporne na przyszłe powodzie. Konsekwencją tego była większa podatność na zagrożenia w pozostałych społecznościach oraz fakt, że młodzi ludzie (z większym prawdopodobieństwem będą odporni) odeszli. Proces relokacji można jednak postrzegać jako sukces, w ramach którego zmniejszono narażenie i podatność na zmianę klimatu na obszarach podatnych na powodzie.

Kolejnym czynnikiem sukcesu wydaje się fakt, że każdy właściciel nieruchomości może sam zdecydować, czy przyjmie ofertę. Różni się to zasadniczo od innych działań związanych z realokacją w Austrii, w przypadku których społeczność musiała podjąć wspólną decyzję za lub przeciw realokacji (np. Marchland).

Ogółem rząd prowincji (regionalny) i rząd federalny (krajowy) uzgodniły budżet w wysokości 250 mln EUR. Koszty przesiedlenia są dzielone między poziom federalny (50% obliczonej wartości czasowej budynków, w tym koszty zniszczenia), poziom prowincji (30%) i właściciela (20%).

Ogólnie rzecz biorąc, osiągnięto kluczowy cel, jakim jest zmniejszenie narażenia na ryzyko powodziowe i utrzymanie objętości retencji wzdłuż Dunaju. W styczniu 2016 r. narażenie gospodarstw domowych na ryzyko powodziowe na tym obszarze zmniejszyło się o ponad 50 % (biorąc pod uwagę liczbę gospodarstw domowych, które już zdecydowały się na relokację), co zwiększy się wraz ze wzrostem liczby właścicieli domów akceptujących oferty relokacji. Proces relokacji został poparty oceną kosztów i korzyści, która nie jest jednak publicznie dostępna.

Nieruchomości, z których obywatele zostaną przeniesieni, nie zmienią własności. Własność nieruchomości pozostanie, ale podział na strefy zostanie zmieniony z obszaru budowlanego na grunty trawiaste, a przyszłe działania budowlane są mocno ograniczone (np. budynki do produkcji rolnej są dozwolone, jeśli jest to wymagane przez przepisy dotyczące produkcji rolnej).

Podział kosztów między szczeblem federalnym i prowincjonalnym jest uregulowany w specjalnej umowie wewnątrzaustriackiej zgodnie z austriacką konstytucją.

Czas budowy budynku odegrał ważną rolę, jeśli można było przyznać fundusze. Zgodnie z technicznymi zasadami przewodnimi dla federalnej administracji dróg wodnych (RIWA T BWS) w Austrii nie można finansować żadnych środków ochrony przeciwpowodziowej dla budynków i infrastruktury wzniesionych po 01.07.1990 r. W przypadku Eferdinger Becken relokacja i związane z nią odszkodowanie są możliwe do zdefiniowania zgodnie z opinią prawną.

Niejasne, ale doświadczenia z innych przypadków w Austrii pokazują, że proces ten może trwać ponad 10 lat. W styczniu 2016 r. 146 z 154 właścicieli należących do strefy szczególnego ryzyka (strefa ochrony przeciwpowodziowej) otrzymało ofertę finansowania przesiedlenia. 80 z nich przyjęło ofertę. Dziewięć budynków zostało już całkowicie zniszczonych do końca 2016 r.

Relokacja jest trwała.

Amt der Oö. Landesregierung - Government of Upper Austria
Direktion Umwelt und Wasserwirtschaft - Directorate of Environment and Water Management
Abteilung Oberflächengewässerwirtschaft - Department of Surface Water Management
Kärntnerstraße 10-12
4021 Linz
E-mail: ogw-sw.post@ooe.gv.at