Ramy polityki UE

Europejskie prawo o klimacie

W art. 5 Europejskiego prawa o klimacie, które weszło w życie w czerwcu 2021 r., nałożono na instytucje UE i państwa członkowskie obowiązek prawny przystosowania się do zmiany klimatu, zobowiązując je do „zapewnienia ciągłych postępów w zwiększaniu zdolności przystosowawczych, wzmacnianiu odporności i zmniejszaniu podatności na zmianę klimatu zgodnie z art. 7 porozumienia paryskiego”. Ponadto polityka państw członkowskich w zakresie przystosowania się do zmiany klimatu „uwzględnia szczególną podatność odnośnych sektorów”, uwzględnia „przystosowanie się do zmiany klimatu w spójny sposób we wszystkich obszarach polityki” oraz „koncentruje się w szczególności na najbardziej narażonych i dotkniętych populacjach i sektorach”.

Strategia UE w zakresie przystosowania się do zmiany klimatu

W lutym 2021 r. Komisja Europejska przyjęła komunikat pt. „Budując Europę odporną na zmianę klimatu – nowa strategia UE w zakresie przystosowania się do zmiany klimatu”. Przedstawiono w nim długoterminową wizję UE, która ma stać się społeczeństwem odpornym na zmianę klimatu, w pełni dostosowanym do nieuniknionych skutków zmiany klimatu do 2050 r., a także stwierdzono potrzebę głębszego zrozumienia zagrożeń dla zdrowia związanych z klimatem. Kluczowym działaniem w ramach tej strategii jest Europejskie Obserwatorium ds. Klimatu i Zdrowia. Obserwatorium odgrywa kluczową rolę w gromadzeniu i rozpowszechnianiu wiedzy na temat skutków zdrowotnych związanych z klimatem, ułatwianiu opracowywania polityki i wspieraniu planowania przystosowania się do zmiany klimatu.

Komunikat w sprawie zarządzania ryzykiem klimatycznym

Europejska Agencja Środowiska opublikowała pierwszą europejską ocenę ryzyka klimatycznego (EUCRA) w marcu 2024 r. W odpowiedzi na EUCRA Komisja Europejska wydała komunikat pt. „Zarządzanie ryzykiem klimatycznym – ochrona ludzi i dobrobytu”. Określono w nim rozwiązania, które sprawiają, że systemy administracyjne w UE i jej państwach członkowskich są w stanie lepiej radzić sobie z zagrożeniami klimatycznymi, oraz konkretne działania dotyczące klastrów dotkniętych skutkami zmiany klimatu (w tym zdrowia), które Komisja będzie realizować. W komunikacie podkreślono potrzebę systemów wczesnego ostrzegania, planowania opieki zdrowotnej z uwzględnieniem klimatu oraz badań nad chorobami wrażliwymi na zmianę klimatu, przy jednoczesnym włączeniu klimatu i zdrowia do istniejących polityk. Priorytetowo traktuje się w nim poprawę jakości powietrza, wzmocnione plany działania w zakresie zdrowia cieplnego oraz przepisy dotyczące bezpieczeństwa i higieny pracy. Ponadto podkreślono w nim Europejskie Obserwatorium ds. Klimatu i Zdrowia, wzmocnione mechanizmy nadzoru i reagowania, transgraniczną mobilizację medyczną oraz bezpieczny dostęp do medycznych środków przeciwdziałania o krytycznym znaczeniu w celu wzmocnienia odporności na zagrożenia dla zdrowia związane z klimatem.

Strategia UE w zakresie unii gotowości

W strategii UE w zakresie unii gotowości, przyjętej w marcu 2025 r., wśród obecnych zagrożeń wskazano ryzyko klimatyczne. Podkreślono w nim potrzebę przewidywania tych zagrożeń i zapobiegania im poprzez kompleksowe zajęcie się nimi, biorąc pod uwagę, w jaki sposób wchodzą one w interakcje i powodują skutki falowania. Planuje przeprowadzić szczegółową ocenę ryzyka i zagrożeń w różnych sektorach w UE. Strategia ma na celu budowanie odporności w politykach UE, dzięki czemu staną się one silniejsze w obliczu wyzwań związanych z klimatem, aby zapobiec przyszłym kryzysom. Oprócz odniesienia do ECAP, zobowiązuje się do zlikwidowania luki w zakresie ochrony ubezpieczeniowej. Komisja Euroepanu przeanalizuje rozwiązania, z uwzględnieniem zaleceń Europejskiego Banku Centralnego i innych właściwych organów, aby zapewnić lepszą ochronę ubezpieczeniową ludności europejskiej przed ryzykiem klimatycznym.

Europejska odporność na zmianę klimatu i zarządzanie ryzykiem – zintegrowane ramy (w przygotowaniu)

Komisja Europejska jest w trakcie opracowywania nowych zintegrowanych ram europejskiej odporności na zmianę klimatu i zarządzania ryzykiem, aby pomóc państwom członkowskim w zapobieganiu coraz większym skutkom zmiany klimatu i przygotowaniu się na nie. Wraz z innymi politykami UE ramy te pomogą chronić bezpieczeństwo i dobrobyt Europy, zwiększyć jej konkurencyjność oraz chronić nasze zdrowie i dobrostan. Inicjatywa skupi się na zwiększeniu gotowości, lepszym zrozumieniu zagrożeń klimatycznych i promowaniu współpracy.

Transgraniczna opieka zdrowotna

Zgodnie z art. 168 Traktatu o funkcjonowaniu Unii Europejskiej główna odpowiedzialność za organizację i świadczenie usług zdrowotnych i opieki medycznej spoczywa na państwach członkowskich. Polityka zdrowotna UE służy zatem uzupełnieniu polityk krajowych i zapewnieniu ochrony zdrowia we wszystkich politykach UE. Na przykład w celu zwiększenia gotowości i koordynacji reagowania na zagrożenia zdrowia UE przyjęła w 2022 r. rozporządzenie 2022/2371 w sprawie poważnych transgranicznych zagrożeń zdrowia, uchylające decyzję 1082/2013/UE. Rozporządzenie daje UE silny i kompleksowy mandat do koordynacji i współpracy w celu skuteczniejszego reagowania na poważne transgraniczne zagrożenia zdrowia, zarówno na szczeblu UE, jak i państw członkowskich UE. Jego celem jest wzmocnienie planowania zapobiegania, gotowości i reagowania, wzmocnienie nadzoru i monitorowania epidemiologicznego, poprawa sprawozdawczości w zakresie danych oraz wzmocnienie koordynacji na szczeblu UE.

Europejska Unia Zdrowotna

Komisja Europejska buduje silną Europejską Unię Zdrowotną w celu dalszej poprawy koordynacji poważnych zagrożeń transgranicznych, w tym zagrożeń związanych ze środowiskiem i warunkami klimatycznymi. Zgodnie z komunikatem: Budując Europejską Unię Zdrowotną – gotowość i odporność, Europejska Unia Zdrowotna opiera się na wspólnych wysiłkach UE na rzecz pogodzenia stosunków ze środowiskiem naturalnym poprzez angażowanie się w różne i bardziej zrównoważone wzorce wzrostu gospodarczego. przeciwdziałanie zmianie klimatu i znalezienie sposobów dostosowania się do niej; zachowanie i przywrócenie różnorodności biologicznej; poprawa diety i stylu życia; ograniczenie i usunięcie zanieczyszczeń ze środowiska będzie miało pozytywny wpływ na zdrowie obywateli.

Tematy szczegółowe

Strategia farmaceutyczna UE (2023r.) ma na celu zmianę przepisów farmaceutycznych, aby zaostrzyć wymogi dotyczące oceny ryzyka dla środowiska i warunki stosowania leków oraz podsumować wyniki badań w ramach inicjatywy w zakresie leków innowacyjnych.

W komunikacie Komisji w sprawie kompleksowego podejścia do zdrowia psychicznego z czerwca 2023 r. wskazano zmianę klimatu jako czynnik przyczyniający się do wyzwań związanych ze zdrowiem psychicznym. Podkreśla również, że młodzi ludzie są silnie zaabsorbowani zmianą klimatu i że wielu z nich

Szereg innych polityk UE dotyczy wpływu zmiany klimatu na zdrowie. Należą do nich:

Plan działania na rzecz eliminacji zanieczyszczeń

Unijne cele w zakresie ograniczenia zanieczyszczenia powietrza w ramach planu działania na rzecz eliminacji zanieczyszczeń bezpośrednio przyczyniają się do łagodzenia chorób układu oddechowego i układu krążenia spotęgowanych zmianą klimatu. Dalsze działania mające na celu uregulowanie emisji przemysłowych i emisji z transportu przyniosą znaczne dodatkowe korzyści zdrowotne.

Fala renowacji

Fala renowacji ma na celu zwiększenie efektywności energetycznej budynków, uznając, że ludzie w słabo izolowanych i wyposażonych budynkach są bardziej narażeni na hipotermię zimą i stres cieplny latem, zwłaszcza jeśli należą do grup szczególnie wrażliwych.

Rozporządzenie w sprawie odbudowy zasobów przyrodniczych

W rozporządzeniu w sprawie odbudowy zasobów przyrodniczych przyjętym w 2024 r. podkreślono, że odbudowa ekosystemów przyczynia się do realizacji unijnych celów w zakresie łagodzenia zmiany klimatu i przystosowania się do niej, oraz określono, że państwa członkowskie zapewniają, aby na całkowitym krajowym obszarze zielonych przestrzeni miejskich i zwarcia drzewostanu miejskiego na obszarach ekosystemów miejskich nie nastąpiła utrata netto.

Ramy „Jedno zdrowie”

Ramy „Jedno zdrowie” „Jedno zdrowie” mają kluczowe znaczenie dla rozwiązania problemu przecięcia się kwestii zmiany klimatu, utraty różnorodności biologicznej i zdrowia ludzkiego. Wzmocnienie współpracy międzysektorowej między sektorem zdrowia, środowiska i rolnictwa ma zasadnicze znaczenie dla łagodzenia pojawiających się zagrożeń dla zdrowia związanych ze zmianą klimatu.

Dyrektywa w sprawie odporności podmiotów krytycznych

Zgodnie z dyrektywą w sprawie odporności podmiotów krytycznych, która weszła w życie w styczniu 2023 r., państwa członkowskie będą musiały zidentyfikować podmioty krytyczne z wykazu usług kluczowych dla różnych sektorów, w tym sektora zdrowia, w zakresie dystrybucji, produkcji, świadczenia opieki zdrowotnej i usług medycznych, oraz wprowadzić środki w celu zwiększenia ich odporności na różne zagrożenia, w tym zagrożenia dla zdrowia publicznego lub klęski żywiołowe.

Unijny Mechanizm Ochrony Ludności

Unijny Mechanizm Ochrony Ludności ma na celu zacieśnienie współpracy między państwami UE a 10 państwami uczestniczącymi w celu poprawy zapobiegania klęskom żywiołowym, gotowości na nie i reagowania na nie. Stosuje się w nim wspólne podejście do łączenia wiedzy fachowej i zdolności jednostek udzielających pierwszej pomocy, aby uniknąć powielania działań pomocowych i zapewnić, aby pomoc odpowiadała potrzebom osób dotkniętych kryzysem, gdy sytuacja nadzwyczajna przewyższa zdolności reagowania danego państwa. W krótkim czasie można zmobilizować wyspecjalizowane zespoły i sprzęt do rozmieszczenia w Europie i poza nią.

Dyrektywa ramowa w sprawie bezpieczeństwa i higieny pracy

Dyrektywa ramowa w sprawie BHP wprowadza środki zachęcające do poprawy bezpieczeństwa i zdrowia pracowników w miejscu pracy. Zachęca do zapobiegania wszelkim zagrożeniom zawodowym, które mogą pojawić się w działalności zawodowej pracodawców ze wszystkich gałęzi działalności gospodarczej (publicznej lub prywatnej) i które mogą mieć wpływ na ich pracowników i osoby trzecie.

Unijna systematyka zrównoważonego finansowania

Unijna systematyka zrównoważonego finansowania ma na celu zapewnienie zdrowszego i bardziej odpornego na zmianę klimatu środowiska życia poprzez ukierunkowanie większej liczby inwestycji prywatnych na działalność zrównoważoną środowiskowo, w tym na przystosowanie się do zmiany klimatu.

Program UE dla zdrowia

Program UE dla zdrowia jest jak dotąd największym programem UE w dziedzinie zdrowia, w ramach którego zainwestuje się 5,3 mld euro w działania o unijnej wartości dodanej, uzupełniające polityki państw UE i realizujące co najmniej jeden z celów Programu UE dla zdrowia. Program ma na celu poprawę i wspieranie zdrowia w Unii, ochronę ludności w Unii przed poważnymi transgranicznymi zagrożeniami zdrowia, poprawę produktów leczniczych, wyrobów medycznych i produktów istotnych w kontekście kryzysu oraz wzmocnienie systemów opieki zdrowotnej. Program UE dla zdrowia ma m.in. „przyczynić się do przeciwdziałania negatywnemu wpływowi zmiany klimatu i degradacji środowiska na zdrowie ludzi” poprzez zapewnienie finansowania kwalifikującym się podmiotom. Cele programu będą realizowane przy zapewnieniu, w stosownych przypadkach, wysokiego poziomu ochrony zdrowia ludzkiego we wszystkich politykach i działaniach Unii zgodnie z podejściem „Jedno zdrowie”.

„Horyzont Europa”

„Horyzont Europa” to kluczowy unijny program finansowania badań naukowych i innowacji do 2027 r. Program, dysponujący budżetem w wysokości 95,5 mld euro, służy przeciwdziałaniu zmianie klimatu, przyczynia się do osiągnięcia celów zrównoważonego rozwoju ONZ oraz pobudza konkurencyjność i wzrost gospodarczy UE. Oferuje on liczne możliwości finansowania badań naukowych i innowacji w zakresie wpływu zmiany klimatu na zdrowie, w szczególności w ramach projektu klastra „Zdrowie”. Sześć trwających europejskich projektów badawczych i innowacyjnych koncentruje się na wpływie zmiany klimatu na zdrowie i współpracuje w ramach klastra klimatyczno-zdrowie w celu zwiększenia społecznego i politycznego wpływu finansowanych przez UE badań związanych z klimatem, zdrowiem i polityką.

Innym ważnym elementem programu „Horyzont Europa” są misje UE – zobowiązania do sprostania głównym wyzwaniom społecznym – które obejmują misję UE w zakresie przystosowania się do zmiany klimatu. Wyposażony w budżet w wysokości 673 mln euro, koncentruje się na wspieraniu regionów, miast i władz lokalnych UE w ich wysiłkach na rzecz budowania odporności na skutki zmiany klimatu. Dotychczas kartę misji podpisało 312 władz regionalnych i lokalnych. Misja w zakresie neutralnych dla klimatu i inteligentnych miast ma na celu wspieranie sprawiedliwej transformacji w celu poprawy zdrowia i dobrostanu ludzi, z dodatkowymi korzyściami, takimi jak poprawa jakości powietrza lub zdrowszy styl życia, podkreślając ważny związek między przystosowaniem się do zmiany klimatu, jej łagodzeniem a zdrowiem.

Strategiczny plan badań i innowacji

Komisja Europejska opracowuje obecnie strategiczny program badań i innowacji w dziedzinie klimatu i zdrowia w następstwie konferencji pt. „Perspektywy badawcze dotyczące wpływu zmiany klimatu na zdrowie” w lutym 2024 r. Inicjatywa ta ma na celu wypełnienie luki między badaniami naukowymi a wdrażaniem polityki, zapewniając, aby nowe spostrzeżenia naukowe przełożyły się na skuteczne interwencje w zakresie zdrowia publicznego.

Informacje na temat projektów badawczych finansowanych w ramach bieżących i poprzednich programów ramowych UE są dostępne w katalogu zasobów Obserwatorium.

Usługa programu Copernicus w zakresie zmiany klimatu i usługa programu Copernicus w zakresie monitorowania atmosfery (C3S/CAMS)

Usługa programu Copernicus w zakresie zmiany klimatu (C3S) i usługa programu Copernicus w zakresie monitorowania atmosfery (CAMS) są obsługiwane przez Europejskie Centrum Prognoz Średnioterminowych (ECMWF) w imieniu Komisji Europejskiej.  ECMWF wnosi również wkład w usługę programu Copernicus w zakresie zarządzania kryzysowego (CEMS). C3S i CAMS dostarczają dokładnych i wiarygodnych informacji na temat wpływu przeszłych, obecnych i przyszłych warunków klimatycznych na zdrowie.

Europejski Urząd ds. Reagowania na Stany Zagrożenia Zdrowia i Gotowości (HERA)

Utworzony w 2021 r. Europejski Urząd ds. Reagowania na Stany Zagrożenia Zdrowia (HERA) przenosi gotowość i zdolność reagowania UE na poważne transgraniczne zagrożenia zdrowia na nowy poziom i będzie kluczowym elementem ustanowienia silniejszej Europejskiej Unii Zdrowotnej. Wyposażony w budżet w wysokości 6 mld euro na lata 2022–2027 HERA działa na rzecz zapobiegania sytuacjom nadzwyczajnym w dziedzinie zdrowia, w tym sytuacjom wynikającym ze zmiany klimatu, ich wykrywania i szybkiego reagowania na nie. Działa w dwóch trybach: Przed kryzysem zdrowotnym – w „fazie gotowości” – HERA będzie ściśle współpracować z innymi unijnymi i krajowymi agencjami zdrowia, przemysłem i partnerami międzynarodowymi w celu poprawy gotowości UE na stany zagrożenia zdrowia. W przypadku stanu zagrożenia zdrowia publicznego na szczeblu UE HERA szybko przechodzi na operacje nadzwyczajne, podejmując szybkie decyzje i uruchamiając środki nadzwyczajne.

Europejskie Centrum ds. Zapobiegania i Kontroli Chorób (ECDC)

Aby wzmocnić ochronę Europy przed chorobami zakaźnymi, w 2005 r. utworzono Europejskie Centrum ds. Zapobiegania i Kontroli Chorób (ECDC). ECDC odpowiada za dowody naukowe i oceny ryzyka dotyczące chorób zakaźnych, w tym chorób związanych ze zmieniającym się klimatem. Państwa europejskie przekazują ECDC dane ze swoich systemów nadzoru. Zgodnie z rozporządzeniem 2022/2371 wykaz chorób podlegających obowiązkowi zgłaszania ECDC na szczeblu UE zostanie zaktualizowany, co umożliwi terminowe wykrywanie chorób, w tym chorób związanych ze zmianą klimatu.  ECDC opracowało europejską sieć ds. środowiska i epidemiologii (E3), która zapewnia narzędzia monitorowania warunków meteorologicznych w czasie rzeczywistym w celu oceny ryzyka chorób przenoszonych przez wodę i chorób przenoszonych przez wektory, a także inne narzędzia oceny ryzyka. 

Europejska Agencja Bezpieczeństwa i Zdrowia w Pracy (EU-OSHA)

EU-OSHA jest agencją informacyjną Unii Europejskiej ds. bezpieczeństwa i higieny pracy. EU-OSHA publikuje wiarygodne i istotne informacje w sprawozdaniach z badań, studiach przypadków lub dokumentach programowych, przeprowadza ankiety, analizy danych i oferuje szereg narzędzi służących pogłębianiu wiedzy, podnoszeniu świadomości, ocenie ryzyka w miejscu pracy oraz wymianie informacji i dobrych praktyk dotyczących wpływu zmiany klimatu na bezpieczeństwo i higienę pracy.

Europejska Agencja Środowiska (EEA)

Europejska Agencja Środowiska współzarządza z Komisją Europejską Europejskim Obserwatorium Klimatu i Zdrowia. Dostarcza decydentom rzetelnych i niezależnych informacji na temat środowiska, w tym tendencji i prognoz dotyczących zagrożeń klimatycznych i ich wpływu na zdrowie ludzkie.

Europejski Urząd ds. Bezpieczeństwa Żywności (EFSA)

ECDC i Europejski Urząd ds. Bezpieczeństwa Żywności (EFSA) wspólnie koordynują VectorNet, obecnie w trzeciej iteracji (2019–2024), która jest platformą wspierającą gromadzenie danych na temat wektorów i patogenów w wektorach związanych zarówno ze zdrowiem zwierząt, jak i ludzi. Ułatwia on wymianę danych na temat geograficznego rozmieszczenia wektorów chorób stawonogów w Europie.

Europejska Fundacja na rzecz Poprawy Warunków Życia i Pracy (Eurofound)

Eurofound jest trójstronną agencją Unii Europejskiej, której rolą jest dostarczanie wiedzy w celu wspierania rozwoju lepszej polityki społecznej, polityki zatrudnienia i polityki związanej z pracą. Eurofound zapewnia informacje, porady i wiedzę fachową na temat warunków pracy i zrównoważonej pracy, stosunków pracy, zmian i jakości na rynku pracy oraz życia i usług publicznych w kontekście zmieniającego się klimatu.

Grupa zadaniowa „Jedno zdrowie”

Utworzona w 2023 r. międzyagencyjna grupa zadaniowa „Jedno zdrowie” jest wspólną inicjatywą pięciu agencji Unii Europejskiej posiadających mandat techniczny i naukowy w obszarach zrównoważenia środowiskowego, zdrowia publicznego i bezpieczeństwa żywności: EEA, ECDC, EFSA, Europejska Agencja Chemikaliów (ECHA) i Europejska Agencja Leków (EMA). Ramy działania międzyagencyjnej grupy zadaniowej „Jedno zdrowie” (2024–2026) mają na celu między innymi poprawę zdolności agencji do lepszej oceny wpływu zmiany klimatu na występowanie chorób zakaźnych poprzez wspólne działania i wymianę wiedzy.

Inne agencje UE, które w coraz większym stopniu angażują się w kwestie związane ze zmianą klimatu i zdrowiem, to Europejska Agencja Bezpieczeństwa i Zdrowia w Pracy (EU-OSHA) oraz Europejska Fundacja na rzecz Poprawy Warunków Życia i Pracy (Eurofound).