Chikungunya

Chikungunya jest przenoszona na ludzi przez komary zakażone wirusem chikungunya (CHIKV). Na całym świecie choroba dotyka ponad milion osób rocznie. W Europie chikungunya jest najczęściej rozprzestrzeniana przez podróżników. Choroba ma podobne objawy (gorączka i bóle stawów) jak niektóre inne choroby wirusowe o nakładającym się rozmieszczeniu geograficznym, takie jak denga. Dlatego wielu pacjentów jest błędnie diagnozowanych, a wpływ społeczno-ekonomiczny i całkowite obciążenie chorobą są prawdopodobnie niedoszacowane (Kam i in., 2015).

Wskaźnik powiadomień Chikungunya (mapa) i zgłoszone przypadki (wykres) w Europie

_{Źródło: ECDC, 2024, Surveillance Atlas of Infectious Diseases [Atlas nadzoru chorób zakaźnych],}

_{Uwagi: Mapa i wykres przedstawiają dane dotyczące państw członkowskich EOG. Granice i nazwy przedstawione na tej mapie nie oznaczają oficjalnego poparcia ani akceptacji ze strony Unii Europejskiej. Granice i nazwy przedstawione na tej mapie nie oznaczają oficjalnego poparcia ani akceptacji ze strony Unii Europejskiej. Choroba podlega zgłoszeniu na szczeblu UE, ale okres sprawozdawczy jest różny w poszczególnych państwach. Gdy kraje zgłaszają zero przypadków, wskaźnik powiadomień na mapie jest wyświetlany jako "0". Jeżeli państwa nie zgłosiły choroby w danym roku, wskaźnik ten nie jest widoczny na mapie i jest oznaczony jako „niezgłoszony” (ostatnia aktualizacja w lipcu 2024 r.).}

Źródło transmisji &

CHIKV jest przenoszony głównie między ludźmi za pośrednictwem komarów Aedes. Te komary gryzą w świetle dziennym, ze szczytami aktywności wczesnym rankiem i późnym popołudniem. Niezakażony komar może zarazić się wirusem, gdy żywi się zakażoną osobą lub zwierzęciem. Po krótkim okresie replikacji wirusa zarażony komar może następnie przekazać wirusa niezakażonym ludziom z ukąszeniem (Tsetsarkin i in., 2016) i pozostaje zakaźny do końca życia (Mbaika i in., 2016). W porównaniu z innymi wirusami przenoszonymi przez komary CHIKV może szybciej przenieść się na nowego żywiciela dzięki pełnemu cyklowi transmisji – z człowieka na komara i z powrotem na innego człowieka – występującemu w czasie krótszym niż tydzień. W Europie transmisja lokalna została po raz pierwszy zgłoszona w 2007 r. w północno-wschodnich Włoszech. Większość przypadków występujących w Europie (>90%) dotyczy podróży.

Spośród gatunków komarów Aedes występujących w Europie Ae.albopictus  – azjatycki komar tygrysi – jest odpowiedzialny za większość transmisji CHIKV i największe ogniska choroby. E.albopictus został po raz pierwszy wykryty w Europie w 1979 r. i jest obecnie obecny w 28 krajach europejskich (ECDC, 2021b). Gatunek ten rozwija się w szerszym zakresie geograficznym niż Ae. Aegypti – komar żółta febra – który jest również skutecznym wektorem, ale nadal dość rzadkim w Europie i na sąsiednich obszarach. Ma on jednak siedzibę na Maderze (Portugalia), w południowej Rosji i Gruzji oraz został wprowadzony w Turcji, na Wyspach Kanaryjskich (Hiszpania) i na Cyprze (ECDC, 2021a; Miranda i in., 2022).

Skutki dla zdrowia

Chikungunya może objawiać się jako ostra choroba, z której pacjenci mogą szybko wyzdrowieć (w mniej niż dwa tygodnie) lub która może przejść do przewlekłej choroby, która trwa od tygodni do lat. Zwykle pacjenci zaczynają czuć się chorzy 4-8 dni po ukąszeniu komara. Choroba powoduje nagłą wysoką gorączkę, często w połączeniu z obolałymi stawami, wymagającą odpoczynku w łóżku. Ponadto pacjenci mogą cierpieć na obrzęk kostek i nadgarstków, bolesne mięśnie, bóle głowy, wysypki, nudności lub zmęczenie (WHO, 2022). Większość zakażonych osób cierpi tylko nieznacznie, a około 15% nie wykazuje żadnych objawów. W takich przypadkach pełne wyzdrowienie jest powszechne, a odporność na CHIKV uważa się za dożywotnią. Jednak gdy choroba jest poważna, pacjenci mogą być hospitalizowani z powodu ciężkich wysypek skórnych, infekcji neurologicznych, stanów zapalnych mięśnia sercowego, infekcji wątroby, a nawet niewydolności wielu narządów. Takie poważne powikłania są raczej rzadkie, ale u niemowląt lub osób starszych chikungunya może zagrażać życiu (Burt i in., 2017).

Zachorowalność

W państwach członkowskich EOG (z wyłączeniem Bułgarii, Cypru, Danii, Islandii, Norwegii, Szwajcarii i Turcji ze względu na brak danych) w latach 2008–2021:

• 3735 spraw, z czego >90 % to sprawy importowane (ECDC, 2024)
• Wskaźnik zgłoszeń UE/EOG wynosił w 2022 r. poniżej 1 przypadku na 100 000 mieszkańców
• Rzadko kończy się fatalnie: w Europie nie odnotowano jeszcze zgonów związanych z chikungunyą
• Liczba spraw rocznych jest zróżnicowana. W latach 2015–2019 zgłoszono od 111 w 2018 r. do 534 w 2015 r., bez wyraźnej tendencji. W latach 2021 i 2022 zgłoszono tylko 13 i 64 przypadki. Te niskie liczby są prawdopodobnie związane ze środkami związanymi z COVID-19 i zaniżoną sprawozdawczością.
• Lokalne przenoszenie chikungunyi jest rzadkie w Europie, ale lokalnie nabyte przypadki odnotowano we Francji i Włoszech w 2017 r. (odpowiednio 17 i 277 przypadków), we Francji w 2014 r. (11 przypadków) i 2010 r. oraz we Włoszech w 2007 r.

(ECDC, 2014–2022)

Rozkład w populacji

• Grupa wiekowa o najwyższym wskaźniku zachorowań w Europie: 25–64 lata (ECDC, 2014–2022)
• Grupy zagrożone ciężkim przebiegiem choroby: niemowlęta, osoby starsze, osoby z istniejącym wcześniej stanem zdrowia
• Grupy podwyższonego ryzyka zakażenia: pracownicy migrujący i podróżni

Wrażliwość klimatyczna

Przydatność klimatyczna

Komar Ae.albopictus, najważniejszy wektor CHIKV, może przetrwać w szerokim zakresie warunków klimatycznych i został znaleziony na wysokości do 1200 m n.p.m. Jego jaja są bardzo odporne zarówno na wysokie, jak i niskie temperatury, a także na przedłużające się okresy suszy. Łagodne zimy przy minimalnych temperaturach -5 °C umożliwiają ustanowienie stabilnej populacji komarów (Waldock i in., 2013),podobnie jak obfite opady deszczu i powodzie na początku lata, które tworzą miejsca rozrodu komarów (Tran i in., 2013). Optymalna średnia temperatura transmisji CHIKV wynosi 27 °C, przy czym miano wirusa w ślinie Ae.albopictus jest najwyższe (Alto i in., 2018). Komary te są jednak w stanie przenosić CHIKV nawet w temperaturze 20 °C, co potwierdza przydatność klimatu europejskiego dla tego wektora CHIKV (Mercier i in., 2022). E.aegypti – mniej ważny gatunek komara o potencjale przenoszenia chikungunya w Europie – ma węższą tolerancję temperaturową i nie przeżywa temperatur poniżej 4 °C (Brady i in., 2013). Z drugiej strony gatunek ten i miano wirusa w jego ślinie są stosunkowo niewrażliwe na dobowe zmiany temperatury (Alto i in., 2018).

Sezonowość

W Europie nie ma wyraźnej sezonowej tendencji w liczbie przypadków chikungunya. W niektórych latach przypadki te odzwierciedlają zwiększoną transmisję wirusa w prawdopodobnych krajach zakażenia z powodu warunków klimatycznych sprzyjających aktywności wektorów i replikacji wirusa w tym konkretnym okresie roku. W mniejszym stopniu do sezonowości między przypadkami związanymi z podróżą przyczynia się również zróżnicowanie liczby osób podróżujących w ramach procedury dostosowawczej (ECDC, 2014–2022).

Wpływ zmiany klimatu

Zmiany klimatyczne w Europie, w tym wyższe średnie temperatury, wilgotność i intensywność opadów, prowadzą do lepszej przydatności klimatycznej dla Ae.albopictus, a tym samym większego ryzyka zakażeń chikungunya w większości części Europy (Jourdain i in., 2020; Mercier i in., 2022). Przydatność klimatyczna do przenoszenia chikungunya w Europie wzrosła już w ostatnich dziesięcioleciach, a w przyszłości zarówno wskaźnik przydatności dla komara tygrysiego, jak i długość jego aktywnego sezonu prawdopodobnie jeszcze wzrosną w kilku krajach. Wyższe temperatury prowadzą do korzystniejszych warunków rozmnażania komarów, zwiększonego tempa wylęgu jaj i szybszego rozwoju larw Ae.albopictus, a także dłuższych okresów aktywności komarów. Powoduje to większe populacje komarów i więcej ukąszeń komarów. Co więcej, wyższe średnie letnie temperatury sprzyjają replikacji wirusa u komarów. Oczekuje się, że wyższa wilgotność wydłuży żywotność komarów (Marini i in., 2020). W badaniu dotyczącym okolic rzek Ren i Rodan zidentyfikowano te środowiska jako gorące punkty aktywności komarów i ognisk chorób w Europie (Tjaden i in., 2017). W całej Europie Środkowej, szczególnie we Francji i Włoszech, oczekuje się, że populacje komarów Ae.albopictus ustanowią. Stabilne populacje Ae.albopictus stwierdzono już na wysokościach powyżej 900 m n.p.m. w środkowych Włoszech, gdzie temperatury w zimie spadają do -5 °C. Oczekuje się, że komary rozprzestrzenią się w przyszłości na jeszcze wyższe regiony (Romiti i in., 2022) i na północ (Peach i in., 2019). Jednak w innych krajach, które obecnie mają odpowiednie warunki dla populacji komarów, takich jak północne Włochy, spodziewany wzrost letnich susz zmniejsza przydatność siedlisk komara tygrysiego (Tjaden i in., 2017).

Na kontynencie europejskim spodziewana jest również ekspansja populacji komarów Ae. aegypti. Gatunek ten ma węższy preferowany zakres temperatur i skorzysta głównie ze wzrostu temperatury, który sprawia, że klimat Europy jest bardziej odpowiedni do jego przetrwania (Medlock i Leach, 2015).

Zapobieganie & Leczenie

Zapobieganie

• Ochrona osobista: odzież z długimi rękawami, środki odstraszające komary, siatki lub osłony oraz unikanie siedlisk komarów
• Zwalczanie komarów: zarządzanie środowiskowe, np. minimalizowanie możliwości hodowlanych w otwartych wodach naturalnych i sztucznych oraz środki biologiczne lub chemiczne (np. zob. działalność grupy działania ds. zwalczania komarów w Niemczech)
• Podnoszenie świadomości na temat objawów choroby, przenoszenia choroby i ryzyka ukąszenia komara
• Aktywne monitorowanie i nadzór komarów, przypadków chorób i środowiska (np. zob. studia przypadków inicjatywy „Mückenatlas” lub projektu EYWA)
• Szczepionki są w fazie badań klinicznych, ale nie są jeszcze gotowe do użycia

Leczenie

• Brak specyficznej i skutecznej terapii przeciwwirusowej
• Nawodnienie i odpoczynek w łóżku
• W ciężkich przypadkach: leki przeciwbólowe, leki zmniejszające gorączkę lub leczenie zapalenia stawów

Odniesienia

Alto, B. W. i in., 2018, Diurnal Temperature Range and Chikungunya Virus Infection in Invasive Mosquito Vectors [Dobowy zakres temperatur i zakażenie wirusem Chikungunya w inwazyjnych wektorach komarów], Journal of Medical Entomology 55(1), 217–224. https://doi.org/10.1093/jme/tjx182

Brady, O. J. i in., 2013, Modelowanie przeżycia dorosłych Aedes aegypti i Aedes albopictus w różnych temperaturach w warunkach laboratoryjnych i polowych, Parasites & Vectors 6(351), 1-11. https://doi.org/10.1186/1756-3305-6-351

Burt, F. J. i in., 2017, Chikungunya virus: Aktualizacja dotycząca biologii i patogenezy tego nowego patogenu, The Lancet Infectious Diseases 17(4), e107–e117. https://doi.org/10.1016/S1473-3099(16)30385-1

ECDC, 2021a, Aedes aegypti – obecny znany rozkład: Marzec 2021r. Dostępne pod adresem: https://www.ecdc.europa.eu/en/publications-data/aedes-aegypti-current-known-distribution-march-2021. Ostatni dostęp: grudzień 2022 r.

ECDC, 2021b, Aedes albopictus – obecny znany rozkład: Marzec 2021r. Dostępne pod adresem: https://www.ecdc.europa.eu/en/publications-data/aedes-albopictus-current-known-distribution-march-2021. Ostatni dostęp: grudzień 2022r.

ECDC, 2014–2022, Annual epidemiological reports for 2012–2020– Chikungunya virus disease [Roczne sprawozdania epidemiologiczne za lata 2012–2020 – choroba wirusowa Chikungunya]. Dostępne pod adresem: https://www.ecdc.europa.eu/en/all-topics-z/chikungunya-virus-disease/surveillance-and-disease-data/annual-epidemiological-reports. Ostatni dostęp: kwiecień 2023 r.

ECDC, 2023, Surveillance Atlas of Infectious Diseases [Atlas nadzoru chorób zakaźnych]. Dostępne pod adresem: https://atlas.ecdc.europa.eu/public/index.aspx. Ostatni dostęp: kwiecień 2023 r.

Jourdain, F. i in., 2020, From importation to autochthonous transmission: Czynniki powodujące pojawienie się chikungunya i dengi w strefie umiarkowanej, PLOS Neglected Tropical Diseases 14(5), e0008320. https://doi.org/10.1371/journal.pntd.0008320

Kam, Y.-W. i in., 2015, Sero-Prevalence and Cross-Reactivity of Chikungunya Virus Specific Anti-E2EP3 Antibodies in Arbovirus-Infected Patients, PLoS Neglected Tropical Diseases 9(1), e3445. https://doi.org/10.1371/journal.pntd.0003445

Marini, G. i in., 2020, Influence of Temperature on the Life-Cycle Dynamics of Aedes albopictus Population Established at Temperate Latitudes [Wpływ temperatury na dynamikę cyklu życia populacji Aedes albopictus ustalonej na umiarkowanych szerokościach geograficznych], Eksperyment laboratoryjny, owady 11(11), 808. https://doi.org/10.3390/insects11110808

Mbaika, S. i in., 2016, Kompetencje wektorowe Aedes aegypti w przenoszeniu wirusa Chikungunya: Wpływ i wpływ temperatury inkubacji zewnętrznej na rozprzestrzenianie się i wskaźniki zakażeń, Virology Journal 13(114), 1–9. https://doi.org/10.1186/s12985-016-0566-7

Medlock, J. M. i Leach, S. A., 2015, Effect of climate change on vector-borne disease risk in the UK [Wpływ zmiany klimatu na ryzyko chorób przenoszonych przez wektory w Zjednoczonym Królestwie], The Lancet Infectious Diseases 15(6), 721–730. https://doi.org/10.1016/S1473-3099(15)70091-5

Mercier, A. i in., 2022, Impact of temperature on dengue and chikungunya transmission by the mosquito Aedes albopictus, Scientific Reports 12(6973), 1-11. https://doi.org/10.1038/s41598-022-10977-4 [Wpływ temperatury na przenoszenie dengi i chikungunyi przez komary Aedes albopictus], Scientific Reports 12(6973), 1-11. https://doi.org/10.1038/s41598-022-10977-4].

Miranda, M. Á. i in., 2022, AIMSurv: Pierwszy ogólnoeuropejski zharmonizowany nadzór nad inwazyjnymi gatunkami komarów Aedes istotnymi dla chorób przenoszonych przez człowieka, Gigabyte 2022, 1–13. https://doi.org/10.46471/gigabyte.57

Peach, D. A. i in., 2019, Modelowane dystrybucje Aedes japonicus japonicus i Aedes togoi (Diptera: Culicidae) w Stanach Zjednoczonych, Kanadzie i północnej Ameryce Łacińskiej, Journal of Vector Ecology 44(1), 119-129. https://doi.org/10.1111/jvec.12336

Romiti, F. i in., 2022, Aedes albopictus abundant and phenology along an altitudinal gradient in Lazio region (centralne Włochy), Parasites Vectors 15(92), 1-11. https://doi.org/10.1186/s13071-022-05215-9

Tjaden, N. B. i in., 2017, Modeling the effects of global climate change on Chikungunya transmission in the 21st century, Scientific Reports 7(3813), 1-11. https://doi.org/10.1038/s41598-017-03566-3 [Modelowanie wpływu globalnej zmiany klimatu na transmisję wirusa Chikungunya w XXI wieku], Scientific Reports 7(3813), 1-11. https://doi.org/10.1038/s41598-017-03566-3].

Tran, A. i in., 2013, A Rainfall- and Temperature-Driven Abundance Model for Aedes albopictus Populations, International Journal of Environmental Research and Public Health 10(5), 1698–1719. https://doi.org/10.3390/ijerph10051698.

Tsetsarkin, K. A. i in., 2016, Transmisja międzygatunkowa i pojawienie się wirusa chikungunya, Current Opinion in Virology 16, 143–150. https://doi.org/10.1016/j.coviro.2016.02.007

Waldock, J. i in., 2013, The role of environmental variables on Aedes albopictus biology and chikungunya epidemiology, Pathogens and Global Health 107(5), 224–241. https://doi.org/10.1179/2047773213Y.0000000100

WHO (2022 r.). Światowa Organizacja Zdrowia, https://www.who.int/. Ostatni dostęp: sierpień 2022 r.