Denga

Denga jest chorobą wirusową przenoszoną przez komary, która powoduje co najmniej 390 milionów infekcji rocznie i naraża tysiąc razy więcej na ryzyko zakażenia (WHO, 2012). Szacowana globalna częstość występowania dengi wzrosła 30 razy w ciągu ostatnich 50 lat (Li i Wu, 2015) z powodu różnych czynników, w tym globalizacji, podróży, handlu, czynników społeczno-ekonomicznych, osadnictwa ludzkiego, ewolucji wirusowej i prawdopodobnie zmiany klimatu (Murray i in., 2013). Podróżni często przewożą wirusa dengi (DENV) między państwami (WHO, 2022 r.), a w Europie w większości przypadków (>99 %) są to podróże. Klimatyczna przydatność do przenoszenia dengi w Europie już rośnie, a spodziewane wyższe temperatury w przyszłości stworzą jeszcze bardziej korzystne warunki dla dengi przenoszącej komary w kilku częściach Europy Środkowej.

Wskaźnik zgłaszania dengi (mapa) oraz całkowita liczba zgłoszonych przypadków i przypadków związanych z podróżą (wykres) w Europie
_{Źródło: ECDC, 2023, Surveillance Atlas of Infectious Diseases [Atlas nadzoru chorób zakaźnych],}

_{Uwagi: Mapa i wykres przedstawiają dane dotyczące państw członkowskich EOG. Granice i nazwy przedstawione na tej mapie nie oznaczają oficjalnego poparcia ani akceptacji ze strony Unii Europejskiej.
Choroba podlega zgłoszeniu na szczeblu UE, ale okres sprawozdawczy jest różny w poszczególnych państwach. Gdy kraje zgłaszają zero przypadków, wskaźnik powiadomień na mapie jest wyświetlany jako "0". Jeżeli państwa nie zgłosiły choroby w danym roku, wskaźnik ten nie jest widoczny na mapie i jest oznaczony jako „niezgłoszony” (ostatnia aktualizacja w lipcu 2024 r.).}

Źródło transmisji &

Denga jest przenoszona głównie na ludzi przez zakażone samice komarów Aedes. Te komary gryzą w świetle dziennym, chociaż mogą występować szczyty aktywności wczesnym rankiem i późnym popołudniem. Komar staje się zakaźny, gdy żywi się osobą z DENV. Zakażony komar do końca życia pozostaje zakaźny i niebezpieczny dla innych ludzi (WHO, 2022). Denga może być również przenoszona z ciężarnej matki na jej niemowlę (Sinhabahu i in., 2014). Transmisja krwi podczas dawstwa narządów lub transfuzji krwi jest rzadka (Pozzetto i in., 2015).

Komar Aedes aegypti jest głównym wektorem dengi na świecie. Jest dobrze przystosowany do ciepłego i wilgotnego klimatu (sub)tropikalnych. Egypti występowało w Europie, a zwłaszcza w basenie Morza Śródziemnego, aż do połowy^XX wieku, po czym gatunek ten stał się rzadki ze względu na zmieniające się warunki higieniczne. Ostatnio jednak Ae. aegypti zaobserwowano częściej w niektórych częściach Europy (Trájer, 2021). Ma siedzibę na Maderze (Portugalia), w południowej Rosji i Gruzji oraz został wprowadzony w Turcji, na Wyspach Kanaryjskich (Hiszpania) i na Cyprze (ECDC, 2021a; Miranda i in., 2022).

Aedes albopictus jest drugorzędnym, mniej kompetentnym wektorem dengi. Jednak ten gatunek komara, ze względu na tolerancję niższych temperatur, jest bardziej istotny w Europie, gdzie występuje w 28 krajach europejskich i na wysokości do 1200 m n.p.m. (ECDC, 2021b). Ae. albopictus spowodował w 2010 r. pierwsze lokalne przenoszenie się dengi w Europie (we Francji i Chorwacji), a następnie kilka ognisk w Europie, zwłaszcza we Włoszech i Francji. Epidemie są zwykle śledzone w odniesieniu do zakażonych podróżnych z krajów tropikalnych (Mercier i in., 2022).

Znane są cztery różne serotypy (tj. podtypy) DENV. Pacjenci powracający do zdrowia po zakażeniu jednym typem są w większości odporni na ten typ przez resztę życia, ale nie są odporni na inne typy (Murugesan i Manoharan, 2020).

Skutki dla zdrowia

Denga powoduje szerokie spektrum objawów. Podczas gdy większość przypadków jest bezobjawowa lub łagodna, denga może również objawiać się jako ciężka, grypopodobna choroba, która w rzadkich przypadkach może być nawet śmiertelna. Ogólnie rzecz biorąc, dengę można rozpoznać, gdy wysokiej gorączce (około 40 ° C) towarzyszą co najmniej dwa dodatkowe objawy, takie jak silny ból głowy, ból za oczami, bóle mięśni i stawów, nudności, wymioty, obrzęk gruczołów lub wysypka. Objawy zwykle trwają 2-7 dni, po okresie inkubacji 4-10 dni. Chociaż rzadziej, u niektórych osób rozwija się ciężka denga, która objawia się ciężkimi bólami brzucha, uporczywymi wymiotami, szybkim oddychaniem, krwawieniem z dziąseł lub nosa, zmęczeniem, niepokojem, powiększeniem wątroby, krwią w wymiotach lub kale. Ta ciężka postać dengi może prowadzić do powikłań, w tym poważnego krwawienia, upośledzenia narządów, a nawet wycieku osocza (Umakanth i Suganthan, 2020; WHO, 2022 r.). Gorączka denga w czasie ciąży może skutkować niższą masą urodzeniową, wyższym ryzykiem stresu płodowego i przedwczesnym porodem (Sinhabahu i in., 2014).

Zachorowalność w Europie

W państwach członkowskich EOG (z wyłączeniem Bułgarii, Cypru, Danii, Liechtensteinu, Szwajcarii i Turcji ze względu na brak danych) w latach 2008–2021:

• Zgłoszono 22 164 zakażenia wirusem dengi, z czego około 90 % było związanych z podróżami (ECDC, 2023).
• W 2020 r. wskaźnik zgłoszonych przypadków w UE/EOG wynosił 0,5 na 100 000 mieszkańców.
• Od 2016 r. nie można było zaobserwować wyraźnej tendencji w zakresie liczby spraw, natomiast liczba spraw stale rosła w latach 2011–2016.
• Liczba przypadków nabytych lokalnie wzrosła od 2013 r. do 24 w 2020 r., przy czym większość przypadków wykryto we Francji, Hiszpanii i Włoszech.

(ECDC, 2014–2022)

Rozkład w populacji

• Grupa wiekowa o najwyższym wskaźniku zachorowań w Europie: 25–44 lata, zarówno mężczyźni, jak i kobiety (ECDC, 2014–2022)
• Grupy zagrożone ciężkim przebiegiem choroby: niemowlęta, osoby starsze, osoby o słabej odporności
• Grupy podwyższonego ryzyka zakażenia: pracownicy migrujący i podróżni
  
  

Wrażliwość klimatyczna

Przydatność klimatyczna

Prawdopodobieństwo przeniesienia DENV zależy od temperatury, przy czym najwyższy wskaźnik zakażeń występuje, gdy temperatura otoczenia wynosi 31 °C (Xiao i in., 2014).

Wektory DENV, komary Aedes, wymagają naturalnych lub sztucznych pojemników wypełnionych wodą do reprodukcji, mimo że jaja mogą pozostać zdolne do życia przez kilka miesięcy w suchych warunkach i wyklują się, gdy tylko będą miały kontakt z wodą (WHO, 2022). Wiele niedawnych lokalnych transmisji ma miejsce na podmiejskich obszarach mieszkalnych, które mają (pół)naturalne obszary, które zapewniają siedlisko komarom, a jednocześnie mają stosunkowo wysoką gęstość zaludnienia (Cochet i in., 2022). Chociaż Ae. albopictus jest drugorzędnym, mniej kompetentnym wektorem dengi, może odgrywać główną rolę w geograficznym rozprzestrzenianiu się choroby w Europie. E. albopictus może przetrwać w szerokim zakresie warunków klimatycznych i został znaleziony na wysokości do 1200 m n.p.m. Jego jaja są bardzo odporne zarówno na wysokie, jak i niskie temperatury oraz wydłużone okresy suszy. Łagodne zimy przy minimalnych temperaturach -5 °C umożliwiają ustanowienie stabilnej populacji komarów (Waldock i in., 2013). Ae. aegypti ma węższą tolerancję temperatury niż Ae. albopictus, przy czym temperatury poniżej 4 °C są śmiertelne dla komara (Brady i in., 2013).

Sezonowość

W Europie szczytowa liczba przypadków dengi zmienia się co roku. Najwyższe liczby są często rejestrowane w sierpniu i listopadzie, ale w niektórych latach również w styczniu i marcu-kwietniu. Obserwowane szczyty odzwierciedlają sezonowe wzorce przenoszenia zakażenia w prawdopodobnych krajach, które są związane z korzystnymi warunkami klimatycznymi, a także sezonowością podróży przychodzących (ECDC, 2014–2022).

Wpływ zmiany klimatu

Oprócz rosnącej liczby przypadków dengi związanych z podróżą rosnące temperatury, wilgotność i intensywność opadów związane ze zmianą klimatu są związane z większą liczbą przypadków dengi w Europie (Stephenson i in., 2022). Przydatność klimatyczna do przenoszenia dengi w Europie wzrosła już w ostatnich dziesięcioleciach. Ciepły klimat (przy temperaturach do 31 °C) prowadzi do szybszej replikacji wirusa i wyższych ładunków wirusa u komarów, a tym samym wyższe ryzyko infekcji dla ludzi (Xiao i in., 2014). Wyższe temperatury stwarzają również korzystniejsze warunki do rozmnażania komarów i szybszego rozwoju larw, co skutkuje większymi populacjami komarów. Większa wilgotność może wydłużyć żywotność komarów (Marini i in., 2020). Zmienione wzorce opadów mogą sprzyjać lub ograniczać reprodukcję i aktywność komarów, w zależności od czasu. W niektórych częściach Europy, zwłaszcza we Francji i Włoszech, oczekuje się, że populacje komarów Ae. albopictus ustanowią się po migracji na północ. Przewiduje się, że wskaźnik odpowiedniości klimatycznej dla komara tygrysiego i odpowiednia długość sezonu wzrosną w przyszłości w kilku regionach Europy. Jednak w niektórych krajach, które obecnie mają odpowiednie warunki dla populacji komarów, takich jak północne Włochy, spodziewany wzrost letnich susz zmniejszy przydatność siedlisk komara tygrysiego (Tjaden i in., 2017). W Europie spodziewana jest ekspansja populacji komarów Ae. aegypti. Gatunek ten ma węższy preferowany zakres temperatur i skorzysta głównie ze wzrostu temperatury, który sprawia, że klimat Europy jest bardziej odpowiedni do jego przetrwania (Medlock i Leach, 2015; Yadav i in., 2004).

Zapobieganie & Leczenie

Zapobieganie

• Ochrona osobista: odzież z długimi rękawami, środki odstraszające komary, siatki lub osłony oraz unikanie siedlisk komarów
• Zwalczanie komarów: zarządzanie środowiskowe, np. minimalizowanie możliwości reprodukcji w otwartych wodach naturalnych i sztucznych, środki biologiczne lub chemiczne (np. zob. działalność grupy działania ds. zwalczania komarów w Niemczech)
• Podnoszenie świadomości na temat objawów choroby, przenoszenia choroby i ryzyka ukąszenia komara
• Aktywne monitorowanie i nadzór nad komarami, przypadkami chorób i środowiskiem w celu zapobiegania przenoszeniu (zob. np. studia przypadków inicjatywy „Mückenatlas”, nadzór nad dengą we Francji lub projekt EYWA)
• Obecnie istniejąca szczepionka przeciwko dendze jest przeznaczona tylko dla osób w wieku od 9 do 45 lat na obszarach endemicznych z zakażeniem w przeszłości. Inne potencjalne szczepionki przeciwko dendze są poddawane ocenie, ale nie są jeszcze gotowe do użycia (Chawla i in., 2014; WHO, 2022 r.).

Leczenie

• Brak specyficznej i skutecznej terapii przeciwwirusowej
• Nawodnienie i odpoczynek w łóżku
• Porady lekarskie w celu zapobiegania powikłaniom
• W ciężkich przypadkach: leki przeciwbólowe, leki zmniejszające gorączkę lub leczenie zapalenia stawów

Odniesienia

Brady, O. J. i in., 2013, Modelowanie przeżycia dorosłych Aedes aegypti i Aedes albopictus w różnych temperaturach w warunkach laboratoryjnych i polowych, Parasites & Vectors 6(351), 1-12. https://doi.org/10.1186/1756-3305-6-351

Chawla, P. i in., 2014, Clinical implications and treatment of dengue [Implikacje kliniczne i leczenie dengi], Asian Pacific Journal of Tropical Medicine 7(3), 169–178. https://doi.org/10.1016/S1995-7645(14)60016-X

Cochet, A. i in., 2022, Autochthonous dengue in mainland France [Denga autochtoniczna we Francji kontynentalnej], 2022: rozszerzenie geograficzne i wzrost zachorowalności, Eurosurveillance 27(44), 2200818. https://doi.org/10.2807/1560-7917.ES.2022.27.44.2200818

ECDC, 2021a, Aedes aegypti – obecny znany rozkład: Marzec 2021r. Dostępne pod adresem: https://www.ecdc.europa.eu/en/publications-data/aedes-aegypti-current-known-distribution-march-2021. Ostatni dostęp: grudzień 2022 r.

ECDC, 2021b, Aedes albopictus – obecny znany rozkład: Marzec 2021r. Dostępne pod adresem: https://www.ecdc.europa.eu/en/publications-data/aedes-albopictus-current-known-distribution-march-2021. Ostatni dostęp: grudzień 2022 r.

ECDC, 2014–2022, Roczne sprawozdania epidemiologiczne za lata 2012–2020 – gorączka denga. Dostępne pod adresem: https://www.ecdc.europa.eu/en/dengue-fever/surveillance-and-disease-data/annual-epidemiological-reports. Ostatni dostęp: kwiecień 2023 r.

ECDC, 2023, Surveillance Atlas of Infectious Diseases [Atlas nadzoru chorób zakaźnych]. Dostępne pod adresem: https://atlas.ecdc.europa.eu/public/index.aspx. Ostatni dostęp: kwiecień 2023 r.

Li, Y. i Wu, S., 2015, Denga: Co to jest i dlaczego jest więcej, Biuletyn Naukowy 60(7), 661–664. https://doi.org/10.1007/s11434-015-0756-5

Marini, G. i in., 2020, Influence of Temperature on the Life-Cycle Dynamics of Aedes albopictus Population Established at Temperate Latitudes [Wpływ temperatury na dynamikę cyklu życia populacji Aedes albopictus ustalonej na umiarkowanych szerokościach geograficznych], Eksperyment laboratoryjny, owady 11(11), 808. https://doi.org/10.3390/insects11110808

Medlock, J. M. i in., 2015, Effect of climate change on vector-borne disease risk in the UK [Wpływ zmiany klimatu na ryzyko chorób przenoszonych przez wektory w Zjednoczonym Królestwie], The Lancet Infectious Diseases 15(6), 721–730. https://doi.org/10.1016/S1473-3099(15)70091-5

Mercier, A. i in., 2022, Impact of temperature on dengue and chikungunya transmission by the mosquito Aedes albopictus, Scientific Reports 12(6973), 1-13. https://doi.org/10.1038/s41598-022-10977-4 [Wpływ temperatury na przenoszenie dengi i chikungunyi przez komary Aedes albopictus], Scientific Reports 12(6973), 1-13. https://doi.org/10.1038/s41598-022-10977-4].

Miranda, M. Á. i in., 2022, AIMSurv: Pierwszy ogólnoeuropejski zharmonizowany nadzór nad inwazyjnymi gatunkami komarów Aedes istotnymi dla chorób przenoszonych przez człowieka, Gigabyte 2022, 1–13. https://doi.org/10.46471/gigabyte.57

Murray, N. E. i in., 2013, Epidemiologia dengi: przeszłość, teraźniejszość i przyszłość, Clinical Epidemiology 20(5), 299-309. https://doi.org/10.2147/CLEP.S34440

Murugesan, A. i Manoharan, M., 2020, Dengue Virus. w: Ennaji, M.M. (Ed), Emerging and Reemerging Viral Pathogens 1, 281–359. Elsevier. https://doi.org/10.1016/B978-0-12-819400-3.00016-8

Pozzetto, B. i in., 2015, Is transfusion-transmitted dengue fever a potential public health threat?, World Journal of Virology 4(2), 113–123. https://doi.org/10.5501/wjv.v4.i2.113

Sinhabahu, V. P. i in., 2014, Perinatal transmisja dengi: Sprawozdanie ze sprawy, uwagi badawcze BMC 7(795), 1-3. https://doi.org/10.1186/1756-0500-7-795

Stephenson, C. i in., 2022, Imported Dengue Case Numbers and Local Climatic Patterns Are Associated with Dengue Virus Transmission in Florida, USA, Insects 13(2), 163. https://doi.org/10.3390/insects13020163.

Tjaden, N. B. i in., 2017, Modeling the effects of global climate change on Chikungunya transmission in the 21st century, Scientific Reports 7(3813), 1-11. https://doi.org/10.1038/s41598-017-03566-3 [Modelowanie wpływu globalnej zmiany klimatu na transmisję wirusa Chikungunya w XXI wieku], Scientific Reports 7(3813), 1-11. https://doi.org/10.1038/s41598-017-03566-3].

Trájer, A. J., 2021, Aedes aegypti in the Mediterranean container ports at the time of climate change [Aedes aegypti w śródziemnomorskich portach kontenerowych w czasie zmiany klimatu: Bomba zegarowa na mapie Europy wektorowej komarów, Heliyon 7(9), e07981. https://doi.org/10.1016/j.heliyon.2021.e07981

Umakanth, M. i Suganthan, N., 2020, Unusual Manifestations of Dengue Fever: „A Review on Expanded Dengue Syndrome”, Cureus 12(9), e10678. https://doi.org/10.7759/cureus.10678.

Waldock, J. i in., 2013, The role of environmental variables on Aedes albopictus biology and chikungunya epidemiology, Pathogens and Global Health 107(5), 224–241. https://doi.org/10.1179/2047773213Y.0000000100

WHO, 2012 r., Globalna strategia zapobiegania i zwalczania dengi na lata 2012–2020. Światowa Organizacja Zdrowia, Genewa. Dostępne pod adresem: https://apps.who.int/iris/handle/10665/75303

WHO, 2022, Światowa Organizacja Zdrowia. https://www.who.int/, ostatni dostęp: sierpień 2022 r.

Xiao, F.-Z. et al., 2014, The effect of temperature on the extrinsic incubation period and infection rate of dengue virus serotype 2 infection in Aedes albopictus [Wpływ temperatury na okres inkubacji zewnętrznej i wskaźnik zakażeń wirusem dengi serotypu 2 w Aedes albopictus]. Archiwa Virology 159(11), 3053–3057. https://doi.org/10.1007/s00705-014-2051-1

Yadav, P. i in., 2004, Effect of Temperature Stress on Immature Stages and Susceptibility of Aedes Aegypti Mosquitos to Chikungunya Virus [Wpływ stresu temperaturowego na niedojrzałe stadia i podatność komarów Aedes Aegypti na wirusa Chikungunya], The American Journal of Tropical Medicine and Hygiene 70(4), 346–350. https://doi.org/10.4269/ajtmh.2004.70.346