Promieniowanie ultrafioletowe (UV)

Obserwowane efekty

Częstość występowania czerniaka złośliwego w populacjach o jasnej skórze wzrosła w ostatnich dziesięcioleciach, w dużej mierze w związku z osobistymi nawykami związanymi z ekspozycją na słońce (DWD, 2015; Lucas i in., 2019). Na całym świecie 76 % nowych przypadków czerniaka można przypisać promieniowaniu ultrafioletowemu, głównie w Ameryce Północnej, Europie i Oceanii (Hiatt i Beyeler, 2021). W Europie, Norwegii, Holandii, Danii, Szwecji i Niemczech odnotowano najwyższy wskaźnik nowych przypadków czerniaka na 100 000 mieszkańców w Europie w 2018 r. (WCRF, n.d.). Czerniak co roku powoduje śmierć ponad 20 000 osób w Europie (Forsea, 2020). Oprócz wpływu na skórę przedłużona ekspozycja na promieniowanie UV jest związana z dużą częścią upośledzenia wzroku na całym świecie (Lucas i in., 2019).

Przewidywane efekty

Na promieniowanie UV na ogół wpływają zmiany w ozonie stratosferycznym i globalne zmiany klimatu. Zmniejszony ozon stratosferyczny umożliwia dotarcie do powierzchni Ziemi większej ilości UV-B (który ma wyższą częstotliwość niż UV-A, a zatem jest dla nas bardziej szkodliwy). Natomiast wzrost pokrywy chmur, zanieczyszczenia, pyłu, dymu z pożarów i innych cząstek przenoszonych drogą powietrzną i wodną związanych ze zmianą klimatu zmniejsza przenikanie światła UV (SERC, n.d.).

W całej Europie tendencje w zakresie promieniowania UV znacznie się różniły w ciągu ostatnich dziesięcioleci. Chociaż od lat 90. obserwuje się tendencję wzrostową w zakresie promieniowania UV w Europie Południowej i Środkowej, zmniejszyło się ono na wyższych szerokościach geograficznych, przy czym aerozole (małe cząstki stałe lub ciekłe w powietrzu) i pokrycie chmur mają wpływ na te tendencje. W Europie Środkowej w latach 1947–2017 stwierdzono, że zmiany w aerozolach są głównym czynnikiem wpływającym na zmiany dekadalne powierzchniowego promieniowania słonecznego docierającego do powierzchni Ziemi (Wild i in., 2021). Dane zarejestrowane na czterech stacjach europejskich w latach 1996–2017 pokazują ponadto, że długoterminowe zmiany promieniowania UV wynikają nie tylko ze zmian w aerozolach, ale także ze zmian zmętnienia i albedo powierzchniowego (proporcja światła słonecznego odbijanego przez powierzchnię Ziemi), podczas gdy zmiany całkowitego ozonu odgrywają mniej znaczącą rolę (Fountoulakis i in., 2019). W Europie Wschodniej w latach 1979-2015 spadek zarówno całkowitego ozonu, jak i zmętnienia doprowadził do wzrostu dziennego promieniowania UV na poziomie gruntu, które może wpływać na ludzką skórę (rumieniowa dawka dzienna) nawet o 5-8% na dekadę (Chubarova i in., 2020).

Zmiana klimatu modyfikuje narażenie na promieniowanie UV i wpływa na sposób, w jaki ludzie i ekosystemy reagują na promieniowanie UV. W krajach nordyckich wyjątkowo długie okresy czystego nieba oraz odnotowane suche i ciepłe warunki wydają się być główną przyczyną wyjątkowo wysokich wartości UVI latem 2018 r. Takie wyjątkowe warunki są częścią rekordowych fal upałów, które dotknęły duże części Europy Środkowej i Północnej i występowały częściej w ostatnich dziesięcioleciach. Bada się zasadniczy związek ze zmianą klimatu powodującą ocieplenie Arktyki i rosnące fale upałów (Bernhard i in., 2020).

Przyszłe regionalne prognozy promieniowania UV w kontekście zmiany klimatu zależą głównie od trendów w zakresie chmur, trendów dotyczących aerozoli i pary wodnej oraz ozonu stratosferycznego. W przypadku Europy Środkowej w sprawozdaniu oceniającym IPCC nr 6 przypisano niski poziom ufności wzrostowi promieniowania powierzchniowego, w szczególności ze względu na brak porozumienia co do pokrywy chmur w modelach globalnych i regionalnych, a także pary wodnej. Badania regionalne i globalne wskazują jednak, że istnieje średnie zaufanie do wzrostu promieniowania nad Europą Południową i spadku promieniowania nad Europą Północną (Ranasinghe i in., 2021).

Ponadto rosnące temperatury związane ze zmianą klimatu powodują zmiany behawioralne, takie jak wydłużenie czasu przebywania na zewnątrz i zrzucanie odzieży ochronnej, co prowadzi do większej ekspozycji na promieniowanie UV i nowotworów skóry niż przy niższych temperaturach. Niemniej jednak, gdy temperatury są bardzo wysokie, ludzie spędzają mniej czasu na zewnątrz niż przy niewielkim wzroście temperatury, zmniejszając w ten sposób ekspozycję na promieniowanie UV. Chociaż zachowania społeczne są trudne do przewidzenia, skutki zachowań ludzkich w odpowiedzi na wzrost temperatury prawdopodobnie będą ważniejszym czynnikiem wpływającym na zachorowalność na raka skóry niż sam wzrost promieniowania UV (Hiatt i Beyeler, 2020).

Reakcje polityczne

Zapobieganie negatywnym skutkom promieniowania UV dla zdrowia obejmuje dwutorowe podejście w polityce, mające na celu z jednej strony ograniczenie samego promieniowania UV, a z drugiej strony podnoszenie świadomości na temat zagrożeń dla zdrowia wynikających z narażenia na promieniowanie UV.  Po pierwsze, protokół montrealski z 1987 r. (UNEP 2018) i unijne rozporządzenie w sprawie ozonu z 2009 r. mają na celu zmniejszenie zubożenia ozonu w stratosferze. Polityka ta doprowadziła do zmniejszenia zużycia substancji zubożających warstwę ozonową na całym świecie i w UE, która osiągnęła już swoje cele zgodnie z protokołem montrealskim, ale aktywnie kontynuuje jego stopniowe wycofywanie. W rezultacie wydaje się, że zakres dziury ozonowej (tj. części stratosfery nad Antarktydą najbardziej zubożonej w ozon) wyrównuje się. Należy jednak zrobić więcej, aby ograniczyć globalne stosowanie substancji zubożających warstwę ozonową (EEA, 2021).

Po drugie, na szczeblu międzynarodowym prowadzone są kampanie edukacyjne mające na celu podnoszenie świadomości na temat zagrożeń związanych z nadmierną ekspozycją na promieniowanie UV. Na przykład program INTERSUN (współpraca między WHO, Programem Narodów Zjednoczonych ds. Ochrony Środowiska, Światową Organizacją Meteorologiczną, Międzynarodową Agencją Badań nad Rakiem i Międzynarodową Komisją Ochrony przed Promieniowaniem Niejonizującym) promuje i ocenia badania nad skutkami zdrowotnymi promieniowania UV oraz opracowuje odpowiednią reakcję za pomocą wytycznych, zaleceń i rozpowszechniania informacji (WHO, N.D.). W 2006 r. Komisja Europejska wprowadziła zalecenie w sprawie etykietowania produktów ochrony przeciwsłonecznej, aby umożliwić konsumentom dokonywanie świadomych wyborów (2006/647/WE).

Na szczeblu krajowym wiele państw członkowskich UE dostarcza prognozy UV Index (UVI) i związane z nimi porady zdrowotne. UVI jest często zgłaszane w miesiącach letnich wraz z prognozą pogody w gazetach, telewizji i radiu. Prognozy UVI w językach narodowych są dostępne dla wielu krajów europejskich z ich służb meteorologicznych (zob. przykłady tutaj). Widzowie UVI w języku angielskim i dla całej Europy są dostępni np. w Niemieckiej Służbie Meteorologicznej, holenderskim internetowym serwisie monitorowania emisji troposferycznych oraz w Fińskim Instytucie Meteorologicznym.