Περιοχή του Δούναβη

Χώρες της περιοχής

Η περιοχή συνεργασίας του Δούναβη εκτείνεται από τον Εύξεινο Δρυμό (Γερμανία) έως τον Εύξεινο Πόντο (Ρουμανία-Ουκρανία-Μολδαβία) που καλύπτει ολόκληρη τη λεκάνη απορροής του Δούναβη. Ο τομέας συνεργασίας 2021-2027 συμπίπτει με την προηγούμενη περίοδο προγραμματισμού (2014-2020) και περιλαμβάνει: Αυστρία, Βουλγαρία, Κροατία, Τσεχική Δημοκρατία, νοτιοανατολικά ομόσπονδα κράτη Βάδης-Βυρτεμβέργης και Βαυαρίας στη Γερμανία, Ουγγαρία, Ρουμανία, Σλοβακία, Σλοβενία, καθώς και Βοσνία-Ερζεγοβίνη, Μολδαβία, Μαυροβούνιο, Σερβία και τέσσερις επαρχίες της Ουκρανίας. Ένας χάρτης που συγκρίνει τα παλιά και τα νέα σύνορα μπορεί να δει εδώ.

Πλαίσιο πολιτικής

1.     Πρόγραμμα διακρατικής συνεργασίας

Το πρόγραμμα Interreg για την περιοχή του Δούναβη 2021-2027 εγκρίθηκε στις²⁹ Νοεμβρίου 2022. Το πρόγραμμα Interreg για τον Δούναβη προωθεί την οικονομική, κοινωνική και εδαφική συνοχή στην περιοχή του Δούναβη μέσω της ολοκλήρωσης της πολιτικής σε επιλεγμένους τομείς.

Το πρόγραμμα 2021-2027 λειτουργεί γύρω από τέσσερις προτεραιότητες:

• Προτεραιότητα 1: Μια πιο ανταγωνιστική και εξυπνότερη περιοχή του Δούναβη
• Προτεραιότητα 2 Μια πιο πράσινη περιοχή του Δούναβη με χαμηλές εκπομπές άνθρακα
• Προτεραιότητα 3: Μια πιο κοινωνική περιοχή του Δούναβη
• Προτεραιότητα 4: Καλύτερη διακυβέρνηση της συνεργασίας στην περιοχή του Δούναβη.

Η προσαρμογή στην κλιματική αλλαγή και η μείωση του κινδύνου καταστροφών εξετάζονται κυρίως στο πλαίσιο της προτεραιότητας 2 και εξετάζονται ειδικά στον ειδικό στόχο 2.4 (Προώθηση της προσαρμογής στην κλιματική αλλαγή και της πρόληψης των κινδύνων καταστροφών, ανθεκτικότητα λαμβάνοντας υπόψη προσεγγίσεις που βασίζονται στο οικοσύστημα). Τα υποστηριζόμενα έργα λαμβάνουν υπόψη τους υφιστάμενους μηχανισμούς και λύσεις, προκειμένου να αποκτηθούν συνέργειες και να αποφευχθεί η αλληλεπικάλυψη των προσπαθειών. Οι δράσεις διακρατικής συνεργασίας αναμένεται να δημιουργήσουν μια καλύτερα προετοιμασμένη και ανθεκτικότερη κοινωνία, οικονομία και φύση. Όσον αφορά τα ζητήματα βιοποικιλότητας, περαιτέρω διακρατικές δράσεις αναμένεται να αποφέρουν αποτελέσματα στο πλαίσιο του ειδικού στόχου 2.7 (Ενίσχυση της προστασίας και της διατήρησης της φύσης, της βιοποικιλότητας και των πράσινων υποδομών, συμπεριλαμβανομένων των αστικών περιοχών, και μείωση όλων των μορφών ρύπανσης). Στο πλαίσιο αυτό, το πρόγραμμα τάσσεται υπέρ συντονισμένων και εναρμονισμένων μέτρων εντός διακρατικά σημαντικών οικολογικών περιφερειών που διασφαλίζουν την ανθεκτικότητα και την προσαρμογή στην κλιματική αλλαγή με σκοπό τη μείωση των επιπτώσεών της στη βιοποικιλότητα.

Κατά την περίοδο προγραμματισμού 2014-2020, το πρόγραμμα Interreg του Δούναβη ασχολήθηκε με τις προκλήσεις που σχετίζονται με την κλιματική αλλαγή, κυρίως στο πλαίσιο της διακρατικής διαχείρισης των υδάτων, της διαχείρισης πλημμυρών και της σχετικής διαχείρισης κινδύνων. Η προσαρμογή στην κλιματική αλλαγή και η μείωση του κινδύνου καταστροφών εξετάστηκαν ρητά στο πλαίσιο της προτεραιότητας 2, που αντιστοιχεί στον θεματικό στόχο του προγράμματος «Περιβάλλον και αποδοτική χρήση των πόρων» (ΘΣ6).

2.     Μακροπεριφερειακές στρατηγικές

Η στρατηγική της ΕΕ για την περιοχή του Δούναβη (EUSDR), η οποία εγκρίθηκε από την Ευρωπαϊκή Επιτροπή τον Δεκέμβριο του 2010 και εγκρίθηκε από το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο το 2011, είναι μια μακροπεριφερειακή στρατηγική που αναπτύχθηκε από κοινού από την Ευρωπαϊκή Επιτροπή, τις χώρες του Δούναβη και τα ενδιαφερόμενα μέρη προκειμένου να αντιμετωπιστούν από κοινού οι κοινές προκλήσεις. Η στρατηγική επιδιώκει τη δημιουργία συνεργειών και συντονισμού μεταξύ των υφιστάμενων πολιτικών και πρωτοβουλιών που λαμβάνουν χώρα σε ολόκληρη την περιοχή του Δούναβη.

Το αναθεωρημένο σχέδιο δράσης της ΕΕ (2020) για τον EUSDR έχει τρεις κύριους στόχους: επικαιροποίηση και εξορθολογισμός των δράσεων που αναφέρονται στο προηγούμενο σχέδιο δράσης της περιοχής (2010)· παροχή πιο στρατηγικής καθοδήγησης για την εφαρμογή του EUSDR· επίτευξη καλύτερης συμβατότητας του σχεδίου δράσης της EUSDR με άλλα προγράμματα και χρηματοδοτικά μέσα. Το σχέδιο προσδιορίζει ένα χαρτοφυλάκιο 85 δράσεων για τους 12 τομείς προτεραιότητας (ΠΕ) που προσδιορίστηκαν από τον EUSDR. Οι επιπτώσεις της κλιματικής αλλαγής και τα ζητήματα προσαρμογής στην κλιματική αλλαγή κατέχουν εξέχουσα θέση στον περιβαλλοντικό πυλώνα της στρατηγικής, ο οποίος αποτελείται από τον τομέα προτεραιότητας 4 «Για την αποκατάσταση και διατήρηση της ποιότητας των υδάτων» (PA4), τον τομέα προτεραιότητας 5 «Διαχείριση των περιβαλλοντικών κινδύνων» (PA5) και τον τομέα προτεραιότητας 6 «Για τη διατήρηση της βιοποικιλότητας, των τοπίων και της ποιότητας του αέρα και του εδάφους» (PA6). Μεταξύ αυτών, η PA5 έχει τη μεγαλύτερη σημασία για την προσαρμογή. Το σχέδιο δράσης EUSDR ενθαρρύνει δράσεις για: πρόβλεψη των περιφερειακών και τοπικών επιπτώσεων της κλιματικής αλλαγής για τη μείωση του κινδύνου καταστροφών (δράσεις 2, 3, 4, 5, PA5)· προσαρμογή στις επιπτώσεις της κλιματικής αλλαγής στην ποιότητα και την ποσότητα των υδάτων και στήριξη των έξυπνων χρήσεων των υδάτινων πόρων (δράση 6, PA4)· οικολογική αποκατάσταση των υγροτόπων, ιδίως στο Δέλτα του Δούναβη (Δράση 10, PA6).

Λόγω των γεωγραφικών επικαλύψεων με άλλες μακροπεριφέρειες, η ευρωπαϊκή στρατηγική για το διάστημα των Άλπεων (EUSALP) και η ευρωπαϊκή στρατηγική για την περιοχή της Αδριατικής-Ιονίου (EUSAIR) έχουν, σε κάποιο βαθμό, σημασία για τη διακρατική συνεργασία για την προσαρμογή στην περιοχή του Δούναβη.

3.     Διεθνείς συμβάσεις και άλλες πρωτοβουλίες συνεργασίας

Κύριος στόχος της σύμβασης για την προστασία του ποταμού Δούναβη (DRPC) είναι να διασφαλιστεί ότι τα επιφανειακά και τα υπόγεια ύδατα εντός της λεκάνης απορροής του Δούναβη χρησιμοποιούνται και χρησιμοποιούνται με βιώσιμο και δίκαιο τρόπο. Οι υπογράφοντες τη σύμβαση συμφώνησαν να συνεργαστούν σε θεμελιώδη θέματα διαχείρισης των υδάτων. Η κλιματική αλλαγή αντιμετωπίζεται έμμεσα με στόχο, μεταξύ άλλων, τη διατήρηση, τη βελτίωση και την ορθολογική χρήση των επιφανειακών και των υπόγειων υδάτων, καθώς και τη λήψη προληπτικών μέτρων για τον έλεγχο των κινδύνων που προέρχονται από ατυχήματα που σχετίζονται με πλημμύρες. Η Διεθνής Επιτροπή για την Προστασία του Δούναβη (ICPDR) συστάθηκε για τον συντονισμό της εφαρμογής της σύμβασης. Η ICPDR εργάζεται για τη διαχείριση των κινδύνων πλημμύρας με βιώσιμο τρόπο. Η ομάδα εμπειρογνωμόνων για την προστασία από πλημμύρες (FP EG) υποστηρίζει την εφαρμογή του προγράμματος δράσης για τη βιώσιμη προστασία από τις πλημμύρες στη λεκάνη απορροής του ποταμού Δούναβη. Υποστηρίζει επίσης τις δραστηριότητες που σχετίζονται με την εφαρμογή της οδηγίας της ΕΕ για τις πλημμύρες, όπως η ανάπτυξη χαρτών κινδύνων πλημμύρας και κινδύνων και το σχέδιο διαχείρισης των κινδύνων πλημμύρας του ποταμού Δούναβη. Τον Φεβρουάριο του 2021, οι υπουργοί των κρατών μελών, το μέλος της Ευρωπαϊκής Επιτροπής και οι ανώτατοι υπάλληλοι ως υπεύθυνοι για την εφαρμογή της σύμβασης για την προστασία του ποταμού Δούναβη ενέκριναν τη Διακήρυξη του Δούναβη του 2022— Ένα όραμα για την ολοκληρωμένη διαχείριση των υδάτων στην κοινή μας λεκάνη, οικοδομώντας ένα βιώσιμο μέλλον στη λεκάνη απορροής του Δούναβη». Χαιρετίζει τους στόχους και τα βασικά μηνύματα της στρατηγικής της ICPDR για την προσαρμογή στην κλιματική αλλαγή του 2018 και επιβεβαιώνει τις επιπτώσεις της κλιματικής αλλαγής (ξηρασία, λειψυδρία, ακραία υδρολογικά φαινόμενα και άλλες επιπτώσεις) ως νέο σημαντικό ζήτημα διαχείρισης των υδάτων για τη λεκάνη απορροής του Δούναβη.

Για να βελτιωθεί ο συντονισμός των διασυνοριακών δραστηριοτήτων διαχείρισης των υδάτων —που σχετίζονται επίσης με την προσαρμογή στην κλιματική αλλαγή και τη μείωση του κινδύνου καταστροφών — στη λεκάνη του Δούναβη, η ICPDR και η EUSDR συμφώνησαν σε κοινό έγγραφο για τη συνεργασία και τη συνέργεια για την εφαρμογή του EUSDR.

Η περιοχή της Σύμβασης των Καρπαθίων περιλαμβάνεται κυρίως στη διακρατική περιοχή του Δούναβη. Αυτή η υποπεριφερειακή συνθήκη υπεγράφη το 2003 από επτά Καρπάθια κράτη (Τσεχική Δημοκρατία, Ουγγαρία, Πολωνία, Ρουμανία, Σερβία, Σλοβακική Δημοκρατία και Ουκρανία). Αποσκοπεί στη βελτίωση της ποιότητας ζωής, στην ενίσχυση των τοπικών οικονομιών και κοινοτήτων και στη διατήρηση των φυσικών αξιών και της πολιτιστικής κληρονομιάς της περιοχής των Καρπαθίων. Κατά την πέμπτη συνεδρίαση της διάσκεψης των μερών της σύμβασης των Καρπαθίων (COP5, 2017) εγκρίθηκε τροποποίηση της σύμβασης των Καρπαθίων προκειμένου να συμπεριληφθεί ένα νέο άρθρο για την κλιματική αλλαγή (12α). Καλεί τα συμβαλλόμενα μέρη να εφαρμόσουν πολιτικές με στόχο τον μετριασμό της κλιματικής αλλαγής και την προσαρμογή σε αυτήν σε όλους τους τομείς που σχετίζονται με τη σύμβαση. Κατά συνέπεια, θεσπίστηκε το μακροπρόθεσμο όραμα 2030 για την περιοχή των Καρπαθίων «για την ενίσχυση των συνεργατικών προσπαθειών προς μια κλιματικά ουδέτερη πορεία που θα προσφέρει ανθεκτική στην κλιματική αλλαγή και βιώσιμη ανάπτυξη στα Καρπάθια». Το όραμα αυτό, ευθυγραμμισμένο με την εφαρμογή του άρθρου 12α της σύμβασης των Καρπαθίων, περιγράφεται λεπτομερώς σε επτά στρατηγικούς στόχους και συγκεκριμένους στόχους. Η ομάδα εργασίας για την κλιματική αλλαγή υποστηρίζει την εφαρμογή της σύμβασης με ιδιαίτερη έμφαση σε αυτό το άρθρο. Εργάζεται για την επίτευξη του μακροπρόθεσμου οράματος 2030 και προωθεί ενεργά τις οδούς ανάπτυξης ανθεκτικής στην κλιματική αλλαγή σε σχετικούς τομείς.

Λεπτομερείς πληροφορίες, συμπεριλαμβανομένων συνδέσμων προς τα πιο συναφή έγγραφα για την προσαρμογή στα βουνά των Καρπαθίων, παρέχονται από τη γραμματεία της σύμβασης των Καρπαθίων με βάση την υποβολή από την ομάδα εργασίας της σύμβασης για την προσαρμογή στην κλιματική αλλαγή.

4.     Στρατηγικές και σχέδια προσαρμογής

Ως απάντηση στη «Δήλωση του Δούναβη», εγκρίθηκε στρατηγική για την προσαρμογή της ICPDR στην κλιματική αλλαγή τον Δεκέμβριο του 2012 και επικαιροποιήθηκε το 2018. Η στρατηγική της ICPDR για την προσαρμογή στην κλιματική αλλαγή αποσκοπεί στην παροχή καθοδήγησης σχετικά με την ενσωμάτωση της προσαρμογής στην κλιματική αλλαγή στις διαδικασίες σχεδιασμού της ICPDR. Προωθεί την πολυμερή και διασυνοριακή συνεργασία στο πλαίσιο της προσαρμογής στην κλιματική αλλαγή και χρησιμεύει ως σημείο αναφοράς για τους εθνικούς φορείς χάραξης πολιτικής και άλλους αξιωματούχους. Η στρατηγική παρέχει τη βάση γνώσεων και ένα στρατηγικό πλαίσιο για την ενσωμάτωση της προσαρμογής στην κλιματική αλλαγή στον τομέα των υδάτων στην εφαρμογή της οδηγίας-πλαισίου της ΕΕ για τα ύδατα και της οδηγίας της ΕΕ για τις πλημμύρες. Μια ολοκληρωμένη και εύχρηστη εργαλειοθήκη πιθανών μέτρων προσαρμογής επιτρέπει στους χρήστες να λαμβάνουν λεπτομερείς πληροφορίες σχετικά με τα μέτρα που παρουσιάζουν ενδιαφέρον, μέσω φιλτραρίσματος τομέων, τυπολογιών μέτρων, χρονικού ορίζοντα και συνάφειας για την οδηγία πλαίσιο της ΕΕ για τα ύδατα και την οδηγία της ΕΕ για τις πλημμύρες.

Η προσαρμογή στην κλιματική αλλαγή ενσωματώνεται στις περιοδικές επικαιροποιήσεις του σχεδίου διαχείρισης λεκάνης απορροής ποταμού του Δούναβη (σχέδιο DBM) και του σχεδίου διαχείρισης των κινδύνων πλημμύρας του Δούναβη. Η εφαρμογή και των δύο σχεδίων αποτελεί αναπόσπαστο μέρος του σχεδίου δράσης της EUSDR.

Παραδείγματα έργων που χρηματοδοτήθηκαν κατά την περίοδο 2014-2020.

Τα έργα που χρηματοδοτούνται από το πρόγραμμα του Δούναβη 2014-2020 και τα οποία, τουλάχιστον έμμεσα, αντιμετωπίζουν τις προκλήσεις της κλιματικής αλλαγής αφορούν κυρίως τη διακρατική διαχείριση των υδάτων, τη διαχείριση πλημμυρών και τη σχετική διαχείριση κινδύνων (π.χ. JOINTISZA, DANUBE FLOODPLAIN, DAREFFORT έργα). Το έργο DriDanube επικεντρώθηκε στη διαχείριση της ξηρασίας.

Το έργο JOINTISZA (Ενίσχυση της συνεργασίας μεταξύ του σχεδιασμού διαχείρισης λεκάνης απορροής ποταμού και της πρόληψης των κινδύνων πλημμύρας για τη βελτίωση της κατάστασης των υδάτων της λεκάνης απορροής του ποταμού Tisza) (2017-2019) έφερε από κοινού εταίρους από πέντε χώρες που μοιράζονται τα ύδατα της λεκάνης απορροής του ποταμού Tisza για να εργαστούν για την ανάπτυξη επικαιροποιημένου ολοκληρωμένου σχεδίου διαχείρισης λεκάνης απορροής ποταμού Tisza (ITRBMP) στο πλαίσιο της εφαρμογής της ευρωπαϊκής οδηγίας-πλαισίου για τα ύδατα. Δύο πιλοτικές δράσεις για τη διαχείριση της αστικής υδρολογίας και τη διαχείριση της ξηρασίας επέτρεψαν στους φορείς να αναπτύξουν νέες προσεγγίσεις για την ανάλυση και την αντιμετώπιση των επιπτώσεων της κλιματικής αλλαγής σε επιλεγμένες περιοχές της λεκάνης απορροής ποταμού. Ο όμιλος ICPDR Tisza, καθώς και οι συντονιστές EUSDR PA4 (Ποιότητα των υδάτων) και PA5 (Περιβαλλοντικοί κίνδυνοι) συμμετείχαν ενεργά σε τέτοιες δραστηριότητες. Η Γραμματεία της Σύμβασης των Καρπαθίων ήταν συνδεδεμένος στρατηγικός εταίρος και ενήργησε ως σύμβουλος έργου στο πλαίσιο της JOINTISZA σε θέματα που σχετίζονται με την προσαρμογή στην κλιματική αλλαγή.

Το έργο DANUBE FLOODPLAIN (Μείωση του κινδύνου πλημμύρας μέσω της αποκατάστασης πλημμυρικών περιοχών κατά μήκος του ποταμού Δούναβη και παραποτάμων, 2018-2020) αποσκοπούσε στη βελτίωση της διακρατικής διαχείρισης των υδάτων και της πρόληψης των κινδύνων πλημμύρας, μεγιστοποιώντας παράλληλα τα οφέλη για τη διατήρηση της βιοποικιλότητας. Ένα από τα κύρια αποτελέσματα του έργου ήταν ένα διαδικτυακό μάθημα για την αποκατάσταση πλημμυρικών πεδιάδων. Απευθύνθηκα σε νέους και μεσαίου επιπέδου επαγγελματίες που ασχολούνται με τη διαχείριση των υδάτων και τη μείωση του κινδύνου καταστροφών, καθώς και σε φοιτητές. Όλα τα αποτελέσματα του έργου αποθηκεύτηκαν στον ιστό GIS του Δούναβη Floodplain. Επιτρέπει την απεικόνιση ενεργών, δυνητικών και πρώην πλημμυρικών περιοχών, τη ζήτησή τους για αποκατάσταση, την απόδοσή τους σε περίπτωση απόρριψης αιχμής, οικολογικά και κοινωνικοοικονομικά χαρακτηριστικά κ.λπ.

Το έργο DAREFFORT (βελτιωμένη συνεργασία πρόβλεψης πλημμυρών του Δούναβη, 2018-2021) αποσκοπούσε στη δημιουργία ενός συστήματος πρόβλεψης πλημμυρών με βάση τη συνεργασία μεταξύ των χωρών της λεκάνης του Δούναβη. Το έργο βελτίωσε την αξιολόγηση των προβλέψεων, την εναρμονισμένη ανταλλαγή δεδομένων και τη μεταφορά γνώσεων. Μέσω αυτού του έργου, οι εταίροι συνεργάστηκαν στη συλλογή και επεξεργασία δεδομένων που σχετίζονται με τις πλημμύρες, καθώς και σε έναν κοινό οδικό χάρτη για κοινές προβλέψεις πλημμυρών, συμπεριλαμβανομένης της ανταλλαγής των αποτελεσμάτων των προβλέψεων.

Το έργο DriDanube (Drought Risk in the Danube Region) (2017-2019) αποσκοπούσε στην αύξηση της ικανότητας της περιοχής του Δούναβη να διαχειρίζεται τους κινδύνους που συνδέονται με την ξηρασία. Οι εταίροι του έργου DriDanube ανέπτυξαν στρατηγική για την ξηρασία του Δούναβη. Αποσκοπούσε στην οικοδόμηση της ικανότητας της περιοχής του Δούναβη να ξεπεράσει τις κοινές ελλείψεις στην αντιμετώπιση της ξηρασίας και, ως εκ τούτου, συνέβαλε στη μετάβαση από την αντιδραστική στην προληπτική προσέγγιση διαχείρισης της ξηρασίας. Το έργο DriDanube ανέπτυξε επίσης διάφορα εργαλεία που υποστηρίζουν την εφαρμογή της προληπτικής διαχείρισης της ξηρασίας στις χώρες της περιοχής του Δούναβη. Το Drought Watch είναι μια διαδραστική διαδικτυακή πλατφόρμα για την πρόβλεψη των συνθηκών ξηρασίας και βοηθά στη λήψη των κατάλληλων αποφάσεων. Ο DriDanube υποστήριξε την εφαρμογή της συμφωνίας PA5 της EUSDR σχετικά με τους περιβαλλοντικούς κινδύνους και συνέβαλε στο ολοκληρωμένο πρόγραμμα διαχείρισης της ξηρασίας — Κεντρική και Ανατολική Ευρώπη (IDMP CEE). Πρόκειται για μια περιφερειακή πρωτοβουλία που υποστηρίζει την ανάπτυξη, την αξιολόγηση και την εφαρμογή εργαλείων και πολιτικών διαχείρισης των κινδύνων ξηρασίας στη Νοτιοανατολική Ευρώπη με στόχο τη βελτίωση της ετοιμότητας για την ξηρασία και τη μείωση των επιπτώσεων της ξηρασίας.