Χωροταξικός σχεδιασμός

Βασικά μηνύματα

• Ο χωροταξικός σχεδιασμός χαρακτηρίζεται ως μία από τις πλέον αποτελεσματικές διαδικασίες για τη διευκόλυνση της τοπικής προσαρμογής στην κλιματική αλλαγή. Οι υφιστάμενες διαδικασίες και τα εργαλεία που διατίθενται μέσω της διαδικασίας δημοτικού χωροταξικού σχεδιασμού στην ΕΕ, συμπεριλαμβανομένων των επίσημων σχεδίων, της χωροθέτησης σε ζώνες και/ή των αδειών ανάπτυξης, συμβάλλουν στην ελαχιστοποίηση των αναπτυξιακών κινδύνων για έναν δήμο από τις προβλεπόμενες επιπτώσεις των αυξημένων πλημμυρών, των δασικών πυρκαγιών, των κατολισθήσεων και/ή άλλων φυσικών κινδύνων λόγω της αλλαγής του κλίματος.

Επιπτώσεις, τρωτά σημεία και κίνδυνοι

Η Ευρώπη είναι μία από τις πιο εντατικά χρησιμοποιούμενες ηπείρους στον κόσμο. Έχει το υψηλότερο ποσοστό γης (έως 80 %) που χρησιμοποιείται για οικισμούς, συστήματα παραγωγής (ιδίως γεωργία και δασοκομία) και υποδομές. Ωστόσο, συχνά προκύπτουν αντικρουόμενες απαιτήσεις χρήσης γης, οι οποίες απαιτούν αποφάσεις που συνεπάγονται σκληρούς συμβιβασμούς.

Η δέσμευση γης, η αστική εξάπλωση και οι οικονομικές δραστηριότητες οδηγούν σε κατακερματισμό των οικοτόπων, μειώνοντας την ανθεκτικότητα των οικοσυστημάτων. Ο κατακερματισμός επηρεάζει όλες τις περιοχές της Ευρώπης, ακόμη και τις πολύ αραιοκατοικημένες. Η παρακολούθηση του κατακερματισμού στηρίζει δράσεις πολιτικής που αποσκοπούν στη διασφάλιση ότι οι εναπομείναντες οικότοποι μπορούν να στηρίξουν τη βιοποικιλότητα.

Ο χωροταξικός σχεδιασμός χαρακτηρίζεται ως μία από τις πλέον αποτελεσματικές διαδικασίες για τη διευκόλυνση της τοπικής προσαρμογής στην κλιματική αλλαγή. Οι υφιστάμενες διαδικασίες και τα εργαλεία που διατίθενται μέσω της διαδικασίας δημοτικού χωροταξικού σχεδιασμού στην ΕΕ, συμπεριλαμβανομένων των επίσημων σχεδίων, της χωροθέτησης σε ζώνες και/ή των αδειών ανάπτυξης, συμβάλλουν στην ελαχιστοποίηση των αναπτυξιακών κινδύνων για έναν δήμο από τις προβλεπόμενες επιπτώσεις των αυξημένων πλημμυρών, των δασικών πυρκαγιών, των κατολισθήσεων και/ή άλλων φυσικών κινδύνων λόγω της αλλαγής του κλίματος.

Πλαίσιο πολιτικής

Οι αποφάσεις σχεδιασμού και διαχείρισης της χρήσης γης λαμβάνονται συνήθως σε τοπικό ή περιφερειακό επίπεδο, π.χ. στο πλαίσιο πολεοδομικού σχεδιασμού ή γεωργικών και δασοκομικών πρακτικών. Ωστόσο, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή μπορεί να διαδραματίσει ρόλο διασφαλίζοντας ότι τα κράτη μέλη λαμβάνουν υπόψη τις περιβαλλοντικές ανησυχίες στα οικεία σχέδια ανάπτυξης της χρήσης γης και εφαρμόζουν ολοκληρωμένη διαχείριση της γης. Για παράδειγμα, η εφαρμογή της οδηγίας για τη στρατηγική περιβαλλοντική εκτίμηση και της οδηγίας για την εκτίμηση των περιβαλλοντικών επιπτώσεων, αλλά και τομεακών κανονισμών, όπως η οδηγία-πλαίσιο για τα ύδατα, η οδηγία για τις πλημμύρες, η κοινή γεωργική πολιτική, το ΔΕΔ-Μ, έχουν αντίκτυπο στις τοπικές πολιτικές χρήσης γης.

Ο τρόπος με τον οποίο χρησιμοποιούμε τη γη μας έχει τον μεγαλύτερο αντίκτυπο στις εκπομπές αερίων του θερμοκηπίου. Περισσότερο από το ήμισυ των ακαθάριστων εκπομπών αερίων του θερμοκηπίου (μεθάνιο, υποξείδιο του αζώτου και διοξείδιο του άνθρακα) προέρχεται από τη γεωργία. Για παράδειγμα, η κτηνοτροφία ευθύνεται για υψηλό μερίδιο των συνολικών εκπομπών μεθανίου. Τον Ιούλιο του 2021 η Ευρωπαϊκή Επιτροπή ενέκρινε σειρά νομοθετικών προτάσεων στις οποίες καθορίζεται ο τρόπος με τον οποίο προτίθεται να επιτύχει κλιματική ουδετερότητα στην ΕΕ έως το 2050, συμπεριλαμβανομένου του ενδιάμεσου στόχου για καθαρή μείωση των εκπομπών αερίων του θερμοκηπίου κατά τουλάχιστον 55 % έως το 2030. Η δέσμη μέτρων προτείνει την αναθεώρηση διαφόρων νομοθετικών πράξεων της ΕΕ για το κλίμα, συμπεριλαμβανομένης της νομοθεσίας για τις μεταφορές και τη χρήση γης.

Σύμφωνα με την ισχύουσα νομοθεσία της ΕΕ που εγκρίθηκε τον Μάιο του 2018, τα κράτη μέλη της ΕΕ πρέπει να διασφαλίσουν ότι οι λογιστικά καταγεγραμμένες εκπομπές αερίων του θερμοκηπίου από τη χρήση γης, την αλλαγή χρήσης γης ή τη δασοκομία εξισορροπούνται με τουλάχιστον ισοδύναμη λογιστικά καταγεγραμμένη απορρόφηση CO₂ από την ατμόσφαιρα κατά την περίοδο 2021 έως 2030. Ο κανονισμός LULUCF εφαρμόζει τη συμφωνία μεταξύ των ηγετών της ΕΕ τον Οκτώβριο του 2014, σύμφωνα με την οποία όλοι οι τομείς θα πρέπει να συμβάλουν στον στόχο της ΕΕ για μείωση των εκπομπών έως το 2030, συμπεριλαμβανομένου του τομέα της χρήσης γης.

Οι ευρωπαϊκές οικονομίες και η ανθρώπινη ευημερία εξαρτώνται από τους φυσικούς πόρους, συμπεριλαμβανομένων των πρώτων υλών και του χώρου (χερσαίοι πόροι), καθώς και από τις περιβαλλοντικές συνθήκες που ευνοούν την παροχή καθαρού αέρα, νερού και υγιεινών τροφίμων. Το 8ο πρόγραμμα δράσης για το περιβάλλον ορίζειως έναν από τους στόχους προτεραιότητας τη «συνεχή πρόοδο όσον αφορά την ενίσχυση και την ενσωμάτωση της προσαρμοστικής ικανότητας, μεταξύ άλλων με βάση τις προσεγγίσεις των οικοσυστημάτων, την ενίσχυση της ανθεκτικότητας και της προσαρμογής και τη μείωση της ευπάθειας του περιβάλλοντος, της κοινωνίας και όλων των τομέων της οικονομίας στην κλιματική αλλαγή, με παράλληλη βελτίωση της πρόληψης και της ετοιμότητας για καταστροφές που σχετίζονται με τις καιρικές και κλιματικές συνθήκες». Ένας από τους αναγκαίους πρόσφορους όρους για την επίτευξη των στόχων προτεραιότητας είναι η αντιμετώπιση της υποβάθμισης του εδάφους και η διασφάλιση της προστασίας και της βιώσιμης χρήσης του εδάφους.

Βελτίωση της βάσης γνώσεων

Η ευρωπαϊκή εκτίμηση κλιματικών κινδύνων 2024 παρέχει ολοκληρωμένη αξιολόγηση των σημαντικών κλιματικών κινδύνων που αντιμετωπίζει η Ευρώπη σήμερα και στο μέλλον. Εντοπίζει 36 σημαντικούς κλιματικούς κινδύνους που απειλούν την ενεργειακή και επισιτιστική μας ασφάλεια, τα οικοσυστήματα, τις υποδομές, τους υδάτινους πόρους, τα χρηματοπιστωτικά συστήματα και την υγεία των ανθρώπων, λαμβάνοντας επίσης υπόψη τον κίνδυνο για τον τομέα του χωροταξικού σχεδιασμού.

Η υπηρεσία παρακολούθησης ξηράς του Copernicus παρέχει δεδομένα τηλεπισκόπησης σχετικά με την κάλυψη γης και τις αλλαγές κάλυψης γης. Η υπηρεσία εδάφους διαιρείται σε τέσσερις κύριες συνιστώσες, εκ των οποίων δύο είναι οι σημαντικότερες που σχετίζονται με τη χρήση γης:

• Η πανευρωπαϊκή υπηρεσία παρέχει πληροφορίες σχετικά με την κάλυψη και τη χρήση της γης και τις αλλαγές της, καθώς και τις βιογεωφυσικές παραμέτρους σε ευρωπαϊκή κλίμακα σε υψηλή ανάλυση. Η πανευρωπαϊκή συνιστώσα συντονίζεται από τον Ευρωπαϊκό Οργανισμό Περιβάλλοντος (ΕΟΠ) και παράγει σύνολα δεδομένων CORINE Land Cover, στρώματα υψηλής ανάλυσης, βιοφυσικές παραμέτρους και ευρωπαϊκή υπηρεσία επίγειας κίνησης. Η κάλυψη γης CORINE προβλέπεται για τα έτη 1990, 2000, 2006, 2012 και 2018. Αυτό το σύνολο δεδομένων βάσει διανυσμάτων περιλαμβάνει 44 κατηγορίες κάλυψης γης και χρήσης γης. Η χρονοσειρά περιλαμβάνει επίσης ένα στρώμα αλλαγής γης, τονίζοντας τις αλλαγές στην κάλυψη γης και τη χρήση γης.
• Η τοπική υπηρεσία επικεντρώνεται σε διάφορα κομβικά σημεία, δηλαδή σε περιοχές που είναι επιρρεπείς σε συγκεκριμένες περιβαλλοντικές προκλήσεις και προβλήματα. Η τοπική συνιστώσα συντονίζεται από τον Ευρωπαϊκό Οργανισμό Περιβάλλοντος και αποσκοπεί στην παροχή συγκεκριμένων και λεπτομερέστερων πληροφοριών που συμπληρώνουν τις πληροφορίες που λαμβάνονται μέσω της πανευρωπαϊκής συνιστώσας. Η τοπική συνιστώσα επικεντρώνεται σε διάφορα κομβικά σημεία, δηλαδή σε περιοχές που είναι επιρρεπείς σε συγκεκριμένες περιβαλλοντικές προκλήσεις και προβλήματα.

Επιπλέον σύνολα δεδομένων του Copernicus, όπως το Imperviousness και άλλα θεματικά επίπεδα υψηλής ανάλυσης, και ο Urban Atlas έχουν αναπτυχθεί για να συμπληρώσουν τα δεδομένα της χρονοσειράς Corine Land Cover και χρησιμοποιούνται για περαιτέρω αξιολογήσεις, όπως η ανακύκλωση γης και ο κατακερματισμός του τοπίου.

Η κύρια πηγή δεδομένων του ΕΟΠ είναι η υπηρεσία παρακολούθησης της ξηράς του Copernicus, η οποία περιλαμβάνει το σύνολο δεδομένων Corine Land Cover που εκπονήθηκε για τα έτη 1990, 2000, 2006, 2012 και 2018 και βασίζεται στη συνεργασία με τις χώρες μέλη του ΕΟΠ και τις συνεργαζόμενες χώρες και το πρόγραμμα Copernicus. Αποτελεί, για παράδειγμα, τη βάση για τον δείκτη «Land take». Ο ΕΟΠ λαμβάνει τεχνική υποστήριξη από το Ευρωπαϊκό Θεματικό Κέντρο Αστικών, Χερσαίων και Εδαφικών Συστημάτων (ETC/ULS).