Βελτίωση της επιχειρησιακής ασφάλειας στη θάλασσα

Η επιλογή αυτή περιλαμβάνει την υιοθέτηση συστημάτων και στρατηγικών για την ενίσχυση της ασφάλειας τόσο για τις υπεράκτιες δραστηριότητες (ναυσιπλοΐα, αλιευτικές δραστηριότητες) όσο και για τις παράκτιες δραστηριότητες (λιμένες, δραστηριότητες επεξεργασίας), ανταποκρινόμενες στις προκλήσεις που θέτει η κλιματική αλλαγή. Η επιλογή αυτή είναι ιδιαίτερα σημαντική για τον αλιευτικό τομέα, ο οποίος θεωρείται από τον FAO ως ιδιαίτερα επικίνδυνη δραστηριότητα στη θάλασσα, αλλά είναι επίσης σημαντική για άλλες θαλάσσιες δραστηριότητες, όπως η ναυσιπλοΐα, οι λιμενικές δραστηριότητες, η υδατοκαλλιέργεια και οι δραστηριότητες που σχετίζονται με υπεράκτιες πλατφόρμες, δεδομένου ότι τα δυσμενή καιρικά φαινόμενα και οι καταιγίδες συμβάλλουν σε πολλά θαλάσσια ατυχήματα.

άνοδος της στάθμης της θάλασσας και αύξηση των επιπέδων υπερχείλισης των καταιγίδων, ιδίως στη βόρεια Ευρώπη (έκτη έκθεση αξιολόγησης της IPCC, WGI, κεφάλαιο 12· ο κόμβος γνώσεων της ΕΕ για την άνοδο της στάθμης της θάλασσας) έχει προκαλέσει ζημίες σε διάφορες λιμενικές υποδομές και χερσαίες εγκαταστάσεις, συμπεριλαμβανομένης της πλημμύρας, της διακοπής του εφοδιασμού με ηλεκτρική ενέργεια, των διακοπών εργασίας και του κλεισίματος λιμένων. Τα ίδια γεγονότα απειλούν την ασφάλεια των πληρωμάτων και των επιβατών στη θάλασσα κατά τη διάρκεια της ναυσιπλοΐας και ενδέχεται να προκαλέσουν μειωμένη ανάπτυξη και απόδοση της αλιευτικής δραστηριότητας. Επιπλέον, οι σοβαροί και θυελλώδεις χειμώνες αναφέρονται ότι αναγκάζουν τα αλιευτικά σκάφη να κολλήσουν στο λιμάνι για μεγάλες περιόδους για να αποφύγουν τους κινδύνους για τους αλιείς, με σαφείς οικονομικές απώλειες. Πολλές από αυτές τις επιπτώσεις περιγράφονται ως σημαντικές σε παγκόσμια κλίμακα και σε ευρωπαϊκό επίπεδο (βλ., μεταξύ άλλων, τη δημοσίευση του FAO του 2018 σχετικά με τις επιπτώσεις της κλιματικής αλλαγής στην αλιεία και την υδατοκαλλιέργεια , την έρευνα της λιμενικής βιομηχανίας της UNCTAD σχετικά με τις επιπτώσεις της κλιματικής αλλαγής και την προσαρμογή σε αυτήν, την έκθεση του ΚΚΕρ σχετικά με τις επιπτώσεις της κλιματικής αλλαγής στις μεταφορές).

Ο αλιευτικός κλάδος ανταποκρίνεται ήδη σε διάφορες επιπτώσεις της κλιματικής αλλαγής με στόχο την ενίσχυση της επιχειρησιακής ασφάλειας, επενδύοντας στη μείωση της τρωτότητας σε κινδύνους καταστροφών. Παραδείγματα αναφέρονται στην πρώτη επανεξέταση της προσαρμογής στην κλιματική αλλαγή για τη βιομηχανία θαλασσινών του Ηνωμένου Βασιλείου και στα διαδοχικά ενημερωτικά σημειώματα παρακολούθησης που επικαιροποιούν σταδιακά τις πληροφορίες και συλλέγουν νέες παρατηρήσεις από τα ενδιαφερόμενα μέρη του κλάδου. Οι στρατηγικές προσαρμογής για την αντιμετώπιση της ασφάλειας στη θάλασσα εξετάζονται επίσης στις κατευθυντήριες γραμμές της IFAD για την προσαρμογή και τον μετριασμό (2015) και στο έργο ClimeFish που χρηματοδοτείται από το πρόγραμμα «Ορίζων 2020», με στόχο να διασφαλιστεί ότι η αύξηση της παραγωγής θαλασσινών πραγματοποιείται σε περιοχές και για είδη όπου υπάρχει δυναμικό βιώσιμης ανάπτυξης, δεδομένων των αναμενόμενων αλλαγών στο κλίμα.

Τα πιθανά μέτρα για την ενίσχυση της ασφάλειας στη θάλασσα, κατά τη διάρκεια υπεράκτιων δραστηριοτήτων, αφορούν: (i) υιοθέτηση βελτιωμένων προσωπικών συσκευών επίπλευσης (ii) επένδυση στην ευστάθεια του σκάφους και (iv) εκτέλεση ειδικής εκπαίδευσης για την ασφάλεια στη θάλασσα στους φορείς εκμετάλλευσης. Για την αλιεία, η προσαρμογή θα μπορούσε επίσης να περιλαμβάνει την ανύψωση καταστρωμάτων και τη λειτουργία κινούμενων εργαλείων, αντλίας και πληρώματος στην πρύμνη του σκάφους. Όσον αφορά τις χερσαίες δραστηριότητες, τα μέτρα προσαρμογής που ενισχύουν την ασφάλεια των φορέων εκμετάλλευσης περιλαμβάνουν i) αναχώματα και αναχώματα για την προστασία των υποδομών, ii) θέσπιση διαδικασιών έκτακτης ανάγκης σε λιμένες με ειδικό και εκπαιδευμένο προσωπικό, ii) διάφορες δράσεις προσανατολισμένες στην αύξηση της ανθεκτικότητας των λιμένων και στην προστασία στρατηγικών συνιστωσών (π.χ. αλλαγές στον σχεδιασμό των υποδομών και στο χρησιμοποιημένο υλικό) και iii) μετεγκατάσταση των εγκαταστάσεων επεξεργασίας στην ενδοχώρα.

Σύμφωνα με την έκθεση του ΚΚΕρ σχετικά με τις επιπτώσεις της κλιματικής αλλαγής στις μεταφορές, οι βασικές προσεγγίσεις προσαρμογής για τους ευρωπαϊκούς θαλάσσιους λιμένες περιλαμβάνουν την ανύψωση των υποδομών για την αντιστάθμιση της προβλεπόμενης στάθμης της θάλασσας, την κατασκευή μέσων προστασίας από καταιγίδες και τη μετεγκατάσταση θαλάσσιων λιμένων. Οι προσεγγίσεις αυτές μπορούν να συμβάλουν στην αύξηση της ασφάλειας των φορέων εκμετάλλευσης που εργάζονται στη θάλασσα ή σε χερσαίες εγκαταστάσεις σε αντίξοες συνθήκες. Η μετεγκατάσταση θαλάσσιων λιμένων θα πρέπει να εξετάζεται μόνο όταν ο θαλάσσιος λιμένας διατρέχει σημαντικό κίνδυνο πλημμύρας, καθώς αποτελεί πολύ δαπανηρή λύση. Θα πρέπει να εξεταστούν προσεκτικά οι σκληρές άμυνες των ακτών για την προστασία των θαλάσσιων λιμένων από πλημμύρες (συμπεριλαμβανομένων των αναχωμάτων, των θαλάσσιων τειχών και των κυματοθραυστών), αξιολογώντας πιθανές σχετικές περιβαλλοντικές επιπτώσεις, όπως η διάβρωση των ακτών και η υποβάθμιση των οικοτόπων.

Πέραν εκείνων που περιγράφονται ανωτέρω, άλλες επιλογές προσαρμογής μπορούν να στηρίξουν την ασφάλεια σε υπεράκτιες και παράκτιες δραστηριότητες, συμπεριλαμβανομένης της θέσπισης συστημάτων παρακολούθησης, μοντελοποίησης και πρόβλεψης και συστημάτων έγκαιρης προειδοποίησης που μπορούν να ενημερώνουν εγκαίρως τους φορείς εκμετάλλευσης για τους κινδύνους από δυσμενείς καιρικές συνθήκες. Η χωροθέτηση σε ζώνες βάσει κινδύνου, λαμβανομένων υπόψη των υφιστάμενων και μελλοντικών κλιματικών κινδύνων, μπορεί επίσης να αυξήσει την ασφάλεια στη θάλασσα, ιδίως για τον τομέα της υδατοκαλλιέργειας. Τέλος, η αύξηση της πρόσβασης σε χρηματοπιστωτικές υπηρεσίες και ασφαλιστικούς μηχανισμούς (βλ. την επιλογή «Η ασφάλιση ως εργαλείο διαχείρισης κινδύνων») μπορεί να συμβάλει στην ενίσχυση της ανθεκτικότητας των επιχειρήσεων, ιδίως για τις φτωχές κοινότητες.

Η προσαρμογή των θαλάσσιων μεταφορών αποτελεί μέρος των λύσεων για τη διασφάλιση της συνέχειας των αλυσίδων εφοδιασμού για τον επιχειρηματικό και τον βιομηχανικό τομέα. Οι προαναφερθέντες κίνδυνοι κλιματικής αλλαγής προκαλούν διαταραχές που ενδέχεται τελικά να δημιουργήσουν αυξημένο κόστος και να επηρεάσουν τον αγοραστή, τον προμηθευτή ή ολόκληρη την αλυσίδα εφοδιασμού.

Τα ενδιαφερόμενα μέρη που συμμετέχουν στην ενίσχυση της ασφάλειας στις υπεράκτιες και χερσαίες δραστηριότητες περιλαμβάνουν τις υπηρεσίες αλιείας και υδατοκαλλιέργειας, τις λιμενικές αρχές και τους δημόσιους φορείς που είναι αρμόδιοι για την ασφάλεια στη θάλασσα (ακτοφυλακές) και θεσπίζουν κανονισμούς και πρότυπα. Οι σχεδιαστές και οι κατασκευαστές σκαφών διαδραματίζουν επίσης ρόλο στη διασφάλιση της ασφάλειας των σκαφών και άλλων θαλάσσιων εγκαταστάσεων, όπως οι ιχθυοκαλλιέργειες ή οι λιμενικές δομές. Συνιστάται ευρεία συμμετοχική προσέγγιση, με τη συμμετοχή των τοπικών κοινοτήτων, για την αύξηση της ευαισθητοποίησης σε θέματα ασφάλειας. Ο FAO συνιστά ιδιαίτερα μια ολιστική προσέγγιση, τονίζοντας ότι η ασφάλεια για τους αλιείς δεν θα πρέπει να αντιμετωπίζεται μόνο μέσω κυβερνητικών δραστηριοτήτων, αλλά και μέσω δραστηριοτήτων από τη βάση προς την κορυφή με συντονισμένο τρόπο.

Ο σαφής και ειδικός ανά τοποθεσία προσδιορισμός των βασικών κλιματικών κινδύνων και η κατανόηση των συνεπειών για την ασφάλεια συγκαταλέγονται στους κύριους παράγοντες που συμβάλλουν στην επιλογή του καταλληλότερου μέτρου προσαρμογής για τη βελτίωση της επιχειρησιακής ασφάλειας. Πράγματι, οι κοινοί φραγμοί για την εν λόγω επιλογή προσαρμογής αφορούν την ανάγκη για καλύτερη τεκμηρίωση και εμπιστοσύνη στις προβλέψεις και τις επιπτώσεις της κλιματικής αλλαγής. Η εμπιστοσύνη στις προβλέψεις για την κλιματική αλλαγή είναι ιδιαίτερα απαραίτητη για να ληφθούν δεόντως υπόψη οι κίνδυνοι που σχετίζονται με την κλιματική αλλαγή μεταξύ πολλών άλλων κινδύνων που επηρεάζουν τον τομέα και για να μπορέσουν οι επιχειρήσεις να επενδύσουν στην προσαρμογή στην κλιματική αλλαγή. Επιπλέον, το μακροπρόθεσμο πλαίσιο των προβλέψεων για την κλιματική αλλαγή μπορεί να είναι ανεπαρκώς συμβατό με τα συντομότερα επενδυτικά χρονοδιαγράμματα των ναυτιλιακών επιχειρήσεων.

Η επιλογή αυτή περιλαμβάνει μέτρα που μπορούν να εφαρμοστούν με ελάχιστες επιπτώσεις στους πόρους (π.χ. υιοθέτηση βασικού εξοπλισμού ασφάλειας, μικρές προσαρμογές των υποδομών για την αύξηση της ανθεκτικότητας των χερσαίων δραστηριοτήτων) ή με σημαντικούς πόρους, για παράδειγμα σε περίπτωση ανύψωσης ή μετεγκατάστασης τόπων επεξεργασίας ή θαλάσσιων λιμένων, που μπορεί να είναι πολύ δαπανηροί.

Στα οφέλη περιλαμβάνονται η ανθρώπινη ασφάλεια των αλιέων και των υπευθύνων επιχειρήσεων και η αποφυγή πιθανών οικονομικών απωλειών που προκύπτουν από το κλείσιμο λιμένων, τις ζημίες στις υποδομές, τις διακοπές λειτουργίας και τα αλιευτικά σκάφη που έχουν εγκλωβιστεί σε λιμένες. Οι θαλάσσιες εμπορευματικές μεταφορές είναι καίριας σημασίας για τη μεταφορά μεγάλων όγκων εμπορευμάτων σε μεγάλες αποστάσεις και έχουν πολύ μικρότερη ένταση άνθρακα από τις οδικές μεταφορές. Ως εκ τούτου, οι δράσεις που αποσκοπούν στην ενίσχυση της ασφάλειάς του είναι πολύ σημαντικές για τη βιωσιμότητα και τη βιωσιμότητα των επιχειρήσεων εφοδιαστικής μεγάλων αποστάσεων. Είναι επίσης αποφασιστικής σημασίας για τους βιομηχανικούς παραγωγούς που βασίζονται σε αυτήν να προμηθεύονται τα προϊόντα τους και να τα παραδίδουν στις αγορές προορισμού τους.

Δεδομένου ότι η ασφάλεια στη θάλασσα αποτελεί παγκόσμιο ζήτημα για όλες τις θαλάσσιες δραστηριότητες, οι διεθνείς κανονισμοί έχουν αναπτυχθεί κατά κύριο λόγο από τον ΙΜΟ, τον Διεθνή Ναυτιλιακό Οργανισμό, θέτοντας παγκόσμια πρότυπα για την ασφάλεια, την προστασία και τις περιβαλλοντικές επιδόσεις της διεθνούς ναυτιλίας. Ένα σαφές παράδειγμα είναι η σύμβαση SOLAS, μεταξύ των σημαντικότερων συνθηκών που αφορούν την ασφάλεια στη θάλασσα.

Η ΕΕ αναπτύσσει και εντείνει συνεχώς την πολιτική της για την ασφάλεια στη θάλασσα, προκειμένου «να εξαλείψει τη ναυτιλία που δεν ανταποκρίνεται στα πρότυπα, να αυξήσει την προστασία των επιβατών και των πληρωμάτων, να μειώσει τον κίνδυνο περιβαλλοντικής ρύπανσης και να διασφαλίσει ότι οι φορείς εκμετάλλευσης που ακολουθούν ορθές πρακτικές δεν θα βρεθούν σε εμπορικό μειονέκτημα σε σύγκριση με εκείνους που είναι διατεθειμένοι να συντομεύσουν την ασφάλεια των πλοίων».

Η ασφάλεια στη θάλασσα αποτελεί επίσης βασικό στοιχείο της ευρωπαϊκής πολιτικής θαλάσσιων μεταφορών, με στόχο την προστασία των επιβατών, των μελών του πληρώματος, του θαλάσσιου περιβάλλοντος και των παράκτιων περιοχών. Η ευρωπαϊκή νομοθεσία ενσωματώνει τα πρότυπα του ΔΝΟ και προβλέπει πρόσθετα μέτρα μέσω ενός ευρέος συνόλου οδηγιών και κανονισμών σχετικά με την εκπαίδευση και τα προσόντα, τον εξοπλισμό πλοίων, την ασφάλεια των πλοίων και των λιμενικών εγκαταστάσεων και την ασφάλεια των επιβατηγών πλοίων. Επιπλέον, η στρατηγική της Ευρωπαϊκής Ένωσης για την ασφάλεια στη θάλασσα και το σχέδιο δράσης της (2021) προσδιόρισαν την κλιματική αλλαγή και τα ακραία φαινόμενα μεταξύ των κύριων απειλών και κινδύνων για το σύστημα θαλάσσιων μεταφορών και τις θαλάσσιες υποδομές, τονίζοντας την ανάγκη αξιολόγησης της ανθεκτικότητας του τομέα στους εν λόγω κινδύνους και λήψης κατάλληλων προσαρμοστικών μέτρων για τον μετριασμό τους.

Στο πλαίσιο της Κοινής Αλιευτικής Πολιτικής, το Ευρωπαϊκό Ταμείο Θάλασσας, Αλιείας και Υδατοκαλλιέργειας (ΕΤΘΑΥ) ενθαρρύνει την ασφάλεια και τη βελτίωση των συνθηκών εργασίας στο πλαίσιο της προτεραιότητας 1 της Ένωσης (Στήριξη της βιώσιμης αλιείας και της αποκατάστασης και διατήρησης των υδρόβιων βιολογικών πόρων).

Τα απλά μέτρα προσαρμογής που εφαρμόζονται για την ενίσχυση της ασφάλειας κατά τη διάρκεια των αλιευτικών δραστηριοτήτων και της ναυσιπλοΐας μπορούν να εφαρμοστούν σύντομα (1-2 έτη), ενώ οι πιο σύνθετες λύσεις, όπως η ανύψωση/μετεγκατάσταση των λιμενικών υποδομών, απαιτούν μεγαλύτερο χρόνο για την εφαρμογή τους. Άλλα μέτρα αποτελούν μέρος μιας διαδικασίας συνεχούς και αυτόνομης προσαρμογής, μετά τη γενική τεχνολογική αναβάθμιση των συστημάτων και των συσκευών.

Αυτή η επιλογή προσαρμογής θα πρέπει να θεωρείται συνεχής διαδικασία, η οποία απαιτεί σταδιακή επικαιροποίηση των συστημάτων και διαδικασιών ασφάλειας και συνεχή παρακολούθηση της αποτελεσματικότητάς τους.