Χρήση προσαρμοσμένων καλλιεργειών και ποικιλιών

Η χρήση προσαρμοσμένων καλλιεργειών και ποικιλιών (συμπεριλαμβανομένων τόσο των ποωδών όσο και των δενδρωδών καλλιεργειών) προτείνεται από τον Οργανισμό Τροφίμων και Γεωργίας των Ηνωμένων Εθνών (FAO) μεταξύ των κλιματικά έξυπνων πρακτικών για τη μείωση του κινδύνου, τη διατήρηση του εδάφους και των υδάτων και την αποτελεσματική διαχείριση των υδάτων. Η χρήση προσαρμοσμένων καλλιεργειών και ποικιλιών (είτε ετήσιων είτε πολυετών) συμβάλλει στη μείωση των αρνητικών επιπτώσεων της κλιματικής αλλαγής στα γεωργικά συστήματα και, ταυτόχρονα, στη διασφάλιση σταθερής γεωργικής παραγωγής. Η εισαγωγή νέων καλλιεργειών ή ποικιλιών ή η επαναφορά καλλιεργειών πολιτιστικής κληρονομιάς οδηγεί σε διαφοροποίηση της γεωργικής παραγωγής, με θετικές επιπτώσεις στη βιοποικιλότητα και τις οικοσυστημικές υπηρεσίες, ιδίως εάν καλλιεργούνται σε συνδυασμό με γεωργικές πρακτικές διατήρησης (συμπεριλαμβανομένων των εξής: ελάχιστη διατάραξη του εδάφους, μόνιμη οργανική κάλυψη του εδάφους και διαφοροποίηση των καλλιεργούμενων ειδών). Ενισχύει επίσης την ικανότητα του αγροοικοσυστήματος να ανταποκρίνεται σε βιοτικές και αβιοτικές καταπονήσεις και μειώνει τον κίνδυνο ολικής αποτυχίας των καλλιεργειών. Επιπλέον, η εισαγωγή της καλλιέργειας προσαρμοσμένων καλλιεργειών και ποικιλιών μπορεί να βελτιώσει την αποθήκευση άνθρακα στο έδαφος επιταχύνοντας την ατμοσφαιρική παγίδευση άνθρακα. Για παράδειγμα, η μετάβαση από τις ετήσιες στις πολυετείς ενεργειακές καλλιέργειες μπορεί να οδηγήσει σε αλλαγές στο εισόδημα των γεωργών και στην παροχή διαφόρων οικοσυστημικών υπηρεσιών, όπως η παροχή ενέργειας, η ρύθμιση της ποιότητας των υδάτων, η διασφάλιση της παγίδευσης του άνθρακα και η αύξηση της παρουσίας επικονιαστών.

Εκτός από τη χρήση των ήδη υφιστάμενων γονοτύπων, η βελτίωση των φυτών μπορεί να προσφέρει ένα χαρτοφυλάκιο ποικιλιών ενός εκτεταμένου φάσματος καλλιεργειών για την προσαρμογή των συστημάτων παραγωγής στην κλιματική αλλαγή. Η ανάπτυξη νέων φυτικών ειδών και ποικιλιών εμπορικά βιώσιμων και ανθεκτικών σε διάφορους κινδύνους περιλαμβάνει τη διατήρηση πολλαπλών ποικιλιών, ντόπιων αβελτίωτων φυλών, σπάνιων φυλών και στενά συνδεδεμένων άγριων συγγενών εξημερωμένων ειδών για τη διατήρηση μιας γενετικής τράπεζας για χρήση στην επιλογή νέων χαρακτηριστικών που είναι ανθεκτικά σε διάφορες καταπονήσεις.

Όπως αναφέρθηκε από τον FAO, οι προσπάθειες βελτίωσης των φυτών συνήθως περιλαμβάνουν δοκιμές πολλαπλών τοποθεσιών και αποσκοπούν στην ανάπτυξη ποικιλιών καλλιεργειών που είναι ανθεκτικές στους κλιματικούς στρεσογόνους παράγοντες (προσαρμογή) και επίσης πιο αποτελεσματικές στη χρήση των πόρων για τη μείωση των περιβαλλοντικών επιπτώσεών τους (μετριασμός). Τα πιο συχνά διερευνημένα χαρακτηριστικά που σχετίζονται με το κλίμα είναι η αντοχή στην ξηρασία, η αλατότητα και οι πλημμύρες. Διαφορετικές περιφέρειες στην Ευρώπη χρειάζονται καλλιέργειες προσαρμοσμένες σε διαφορετικούς παράγοντες καταπόνησης: σε ορισμένες περιφέρειες απαιτούνται καλλιέργειες ανθεκτικές στην ξηρασία και/ή σε ακραίες θερμοκρασίες, ενώ σε άλλες περιφέρειες οι κύριοι παράγοντες καταπόνησης μπορεί να είναι παράσιτα και ασθένειες. Τα είδη και οι ποικιλίες που εκτρέφονται για να αντισταθούν σε αυτές τις συνθήκες θα μπορούσαν να αποτελέσουν την πιο αποτελεσματική στρατηγική προσαρμογής για την αντιμετώπιση της κλιματικής αλλαγής. Οι πλατφόρμες γονοτυπικής και φαινοτυπικής ανάλυσης υψηλής απόδοσης χρησιμοποιούνται για να καταστήσουν αποτελεσματικότερες τις διαδικασίες ανάπτυξης ποικιλιών καλλιεργειών, συμπεριλαμβανομένης της προ-αναπαραγωγής.

Η εφαρμογή αυτού του μέτρου προσαρμογής απαιτεί ισχυρή συνεργασία μεταξύ διεπιστημονικών ομάδων βασικών ενδιαφερόμενων μερών που περιλαμβάνουν γεωργούς, μικρές και μεσαίες επιχειρήσεις, γεωργικές συμβουλευτικές υπηρεσίες (που παρέχουν στους γεωργούς γνώσεις και δεξιότητες για τη βελτίωση των εφαρμοσμένων γεωπονικών τεχνικών, της παραγωγικότητας των καλλιεργειών και του γεωργικού εισοδήματος), βελτιωτές, ερευνητές και υπεύθυνους χάραξης πολιτικής. Οι γεωργοί και οι συμβουλευτικές υπηρεσίες θα πρέπει να συμμετέχουν σε έργα και πειράματα για τη δοκιμή της αποτελεσματικότητας της χρήσης προσαρμοσμένων καλλιεργειών και ποικιλιών, προκειμένου να αποκτήσουν όλες τις πληροφορίες και να αποκτήσουν εμπειρία σχετικά με τις επιπτώσεις της καλλιέργειας διαφόρων καλλιεργειών, τόσο από οικονομική όσο και από περιβαλλοντική άποψη.

Οι δεξιότητες και οι γνώσεις των υπευθύνων χάραξης πολιτικής, των φορέων επέκτασης, των γεωργικών επιχειρηματιών και των γεωργών πρέπει να ενισχυθούν και να επικαιροποιηθούν σε συνεπή βάση, με έναν μηχανισμό συντονισμού που ενισχύει τις οργανωτικές και θεσμικές ικανότητες. Οι γεωργικές συμβουλευτικές υπηρεσίες διαδραματίζουν καίριο ρόλο στην παροχή πρόσβασης σε ορθές πρακτικές και τεχνολογίες και στην ανταλλαγή ορθών πρακτικών και τεχνολογιών, στη βελτίωση της ανάπτυξης ικανοτήτων και της εκπαίδευσης και στην ενίσχυση των ικανοτήτων των γεωργών να τις εφαρμόσουν, μειώνοντας τους κινδύνους αποτυχίας που ενέχει η μετάβαση σε ένα νέο σύστημα. Η δημιουργία πολυμερών πλατφορμών για τη συμμετοχική αναπαραγωγή και αξιολόγηση ποικιλιών σε επίπεδο κοινότητας θα μπορούσε να συμβάλει στην αύξηση των τοπικών ικανοτήτων επιλογής και αξιολόγησης καλλιεργούμενων ποικιλιών.

Η εφαρμογή αυτής της επιλογής προσαρμογής, όπως και για άλλα κλιματικά έξυπνα μέτρα φυτικής παραγωγής, είναι ευκολότερη εάν βασίζεται στην αγορά και είναι πλήρως ενσωματωμένη στις αγορές. Ως εκ τούτου, ένας παράγοντας επιτυχίας είναι η ανάπτυξη τοπικών, περιφερειακών, εθνικών και διεθνών αγορών για νέες καλλιέργειες ή ποικιλίες που διαδραματίζουν λειτουργικό ρόλο στα συστήματα τροφίμων. Επιπλέον, οι εθνικές και περιφερειακές πολιτικές και κανονισμοί για την ανάπτυξη ποικιλιών καλλιεργειών και η εναρμόνιση των κανονιστικών πλαισίων για τους σπόρους θα μπορούσαν να βοηθήσουν τους γεωργούς να έχουν έγκαιρη πρόσβαση σε σπόρους και υλικά φύτευσης των καταλληλότερων ποικιλιών καλλιεργειών σε λογικές τιμές.

Η ανάπτυξη και εφαρμογή τοπικών ειδικών και αποτελεσματικών στρατηγικών προσαρμογής στην κλιματική αλλαγή για τη φυτική παραγωγή απαιτεί την ενίσχυση των επιστημονικών και τεχνικών ικανοτήτων σε πολλά επίπεδα, την ολοκλήρωση των ερευνητικών προσπαθειών, τη συνεργασία μεταξύ ερευνητών και γεωργικών συμβουλευτικών υπηρεσιών και την παροχή σαφών μηνυμάτων και μέσων στους υπεύθυνους χάραξης πολιτικής και στα ενδιαφερόμενα μέρη.

Ειδικότερα για τους γεωργούς, η απόκτηση και η ανταλλαγή γνώσεων σχετικά με τις μεταβαλλόμενες κλιματικές συνθήκες και τη βιώσιμη βιωσιμότητα των προσαρμοσμένων πρακτικών φυτικής παραγωγής είναι σημαντικές κατά τη διαμόρφωση στρατηγικών για την αντιμετώπιση των περιοριστικών παραγόντων που επηρεάζουν το σύστημα καλλιεργειών τους, την καλύτερη κατανομή των πόρων και την πραγματοποίηση αιτιολογημένων επενδύσεων στην προσαρμογή στην κλιματική αλλαγή. Για να διασφαλιστεί η υιοθέτηση κλιματικά έξυπνων πρακτικών, πρέπει να παρασχεθούν οικονομικά κίνητρα για την ενίσχυση των ικανοτήτων των γεωργών ή την αύξηση της πρόσβασής τους σε δάνεια με ευνοϊκούς όρους για τη στήριξη των αρχικών επενδύσεων σε βιώσιμες πρακτικές και τεχνολογίες. Αυτό μπορεί να βοηθήσει τους γεωργούς να επωφεληθούν από μέτρα που είναι κοινωνικά και περιβαλλοντικά επωφελή, αλλά έχουν υψηλό αρχικό κόστος.

Το κόστος εφαρμογής αυτού του μέτρου εξαρτάται κυρίως από την τιμή των σπόρων των προσαρμοσμένων καλλιεργειών ή ποικιλιών και από το απαιτούμενο επενδυτικό κόστος (εάν υπάρχει) στην εκμετάλλευση (π.χ. αγορά νέου τύπου μηχανημάτων). Επιπλέον, ενώ το κόστος εισαγωγής νέων ετήσιων καλλιεργειών είναι αρκετά περιορισμένο, η εισαγωγή νέων ειδών ή ποικιλιών δέντρων θα μπορούσε να συνεπάγεται υψηλότερο επενδυτικό κόστος, αυξάνοντας κατά συνέπεια τον κίνδυνο για τους γεωργούς.

Τα κύρια οφέλη από την εισαγωγή νέων ειδών και ποικιλιών είναι οι υψηλότερες ή σταθερές αποδόσεις των καλλιεργειών και τα εισοδήματα των γεωργών λόγω της καλύτερης προσαρμοστικότητας των καλλιεργειών στο περιβάλλον στο οποίο καλλιεργούνται και της αυξημένης ανθεκτικότητας των συστημάτων καλλιέργειας στους κινδύνους που σχετίζονται με το κλίμα. Επιπλέον, η εισαγωγή μιας σειράς καλλιεργούμενων ειδών και ποικιλιών οδηγεί σε διαφοροποίηση της γεωργικής παραγωγής που μπορεί να έχει θετικές επιπτώσεις στη βιοποικιλότητα, στην παροχή υπηρεσιών οικοσυστήματος και σε συνέργειες με τον μετριασμό μέσω της βελτίωσης της αποθήκευσης άνθρακα στο έδαφος. Ωστόσο, ορισμένα από αυτά τα παράλληλα οφέλη μπορεί να απαιτούν χρόνο για να εκδηλωθούν.

Η εφαρμογή της χρήσης προσαρμοσμένων καλλιεργειών και ποικιλιών θα πρέπει να υποστηρίζεται από σαφείς πολιτικές και διαδικασίες. Η Κοινή Γεωργική Πολιτική (ΚΓΠ) της Ευρωπαϊκής Ένωσης και τα Εθνικά και Περιφερειακά Αγροτικά Προγράμματα συγκαταλέγονται στις κύριες κινητήριες δυνάμεις πολιτικής για την εφαρμογή αυτού του μέτρου. Η κοινή γεωργική πολιτική μέσω των «πράσινων άμεσων ενισχύσεων» (ή του «οικολογικού προσανατολισμού») (πρώτος πυλώνας της ΚΓΠ) στηρίζει τους γεωργούς που υιοθετούν ή διατηρούν γεωργικές πρακτικές (π.χ. διαφοροποίηση των καλλιεργειών) που συμβάλλουν στην επίτευξη των περιβαλλοντικών και κλιματικών στόχων. Επιπλέον, ο δεύτερος πυλώνας της ΚΓΠ, η πολιτική αγροτικής ανάπτυξης της ΕΕ, η οποία έχει σχεδιαστεί για τη στήριξη των αγροτικών περιοχών, επιτρέπει στις περιφερειακές, εθνικές και τοπικές αρχές να διαμορφώνουν τα επιμέρους προγράμματά τους για την αγροτική ανάπτυξη και στηρίζει, μεταξύ άλλων, μέτρα για τη βιώσιμη διαχείριση των φυσικών πόρων και τη δράση για το κλίμα, συμπεριλαμβανομένων των γεωργικών πρακτικών διατήρησης. Τα προγράμματα του δεύτερου πυλώνα συγχρηματοδοτούνται από κονδύλια της ΕΕ και από περιφερειακά ή εθνικά κονδύλια.

Απαιτείται ένα έτος για την αλλαγή των καλλιεργούμενων ποικιλιών ετήσιων καλλιεργειών και την απόκτηση της παραγωγής, ενώ για τις δενδροκαλλιέργειες απαιτούνται αρκετά έτη (δεκαετίες) ώστε τα φυτά να ωριμάσουν και να καταστούν κερδοφόρα.

Η διάρκεια ζωής σχετίζεται με την οικονομική ευκολία της καλλιέργειας των επιλεγμένων καλλιεργειών και ποικιλιών.