Περιορισμοί νερού και διανομή νερού

Σε ξηρές περιοχές ή περιοχές που αντιμετωπίζουν έλλειψη νερού λόγω επαναλαμβανόμενων ξηρασιών, οι περιορισμοί νερού και η διανομή νερού εφαρμόζονται συνήθως ήπια μέτρα. Οι περιορισμοί του νερού περιορίζουν ορισμένες χρήσεις του νερού, για παράδειγμα την άρδευση του γκαζόν, το πλύσιμο των αυτοκινήτων, την πλήρωση πισίνων ή την τοποθέτηση εύκαμπτων σωλήνων σε πεζοδρόμια. Οι περιορισμοί μπορούν να περιορίσουν τη διαθεσιμότητα νερού από την άποψη του όγκου και/ή του χρόνου κατά τον οποίο μπορεί να χρησιμοποιηθεί. Ο μερισμός νερού περιλαμβάνει προσωρινή αναστολή της παροχής νερού ή μείωση της πίεσης κάτω από εκείνη που απαιτείται για επαρκή παροχή υπό κανονικές συνθήκες που επηρεάζει όλους τους χρήστες νερού. Η ορθολογική διαχείριση διασφαλίζει ότι οι κρίσιμες περιορισμένες παροχές νερού διανέμονται κατά τρόπο ώστε να παρέχεται επαρκές νερό για τη διατήρηση της δημόσιας υγείας και ασφάλειας.

Οι περιορισμοί του νερού και, σε μικρότερο βαθμό, η κατανομή του νερού χρησιμοποιούνται συχνά σε καταστάσεις προσωρινής λειψυδρίας, π.χ. κατά τη διάρκεια ξηρασιών. Επιτρέπουν στις τοπικές ή ακόμη και στις περιφερειακές και εθνικές διοικήσεις να αντιμετωπίσουν τις κρίσεις στον τομέα του νερού, μειώνοντας την κατανάλωση. Σε καμία περίπτωση τα εν λόγω προσωρινά μέτρα χαμηλού κόστους δεν συμπληρώνονται από αλλαγή συμπεριφοράς προς πιο συνειδητή χρήση νερού από τους ανθρώπους,  η ζήτηση και η χρήση νερού αναμένεται να αυξηθούν και πάλι και να επανέλθουν στα προηγούμενα επίπεδα μόλις αρθούν οι περιορισμοί. 

Για να διευκολυνθεί η εφαρμογή των περιορισμών για το νερό και της διανομής νερού ως μέτρων έκτακτης ανάγκης κατά τη διάρκεια παρατεταμένων καταστάσεων ξηρασίας, τα συστήματα ιεράρχησης για διαφορετικές χρήσεις νερού αποτελούν χρήσιμο εργαλείο. Τα συστήματα αυτά μπορούν να αναπτυχθούν στο πλαίσιο σχεδίων διαχείρισης της ξηρασίας και να κατατάξουν τις διάφορες χρήσεις νερού ανάλογα με την τοπική τους προτεραιότητα. Για τον καθορισμό του συστήματος ιεράρχησης, μπορούν να χρησιμοποιηθούν διάφοροι δείκτες για την κατανόηση των επιπτώσεων των παρατεταμένων ξηρασιών τόσο στις περιβαλλοντικές όσο και στις κοινωνικοοικονομικές χρήσεις, όπως: 

• επιπτώσεις στην παροχή πόσιμου νερού· 
• Δείκτες περιβαλλοντικών επιπτώσεων: π.χ. θνησιμότητα ειδών ιχθύων, επιπτώσεις στις όχθες των ποταμών και στη βιοποικιλότητα (χλωρίδα), απώλεια βιοποικιλότητας σε χερσαίες περιοχές ανάλογα με το υδάτινο σύστημα, επιπτώσεις σε υγρότοπους, αυξημένος κίνδυνος δασικών πυρκαγιών, οικολογική κατάσταση κ.λπ.· 
• Δείκτες επιπτώσεων για κοινωνικοοικονομικές χρήσεις (π.χ. βιομηχανικές χρήσεις, παραγωγή ηλεκτρικής ενέργειας, γεωργία, τουρισμός, δικαιώματα ύδρευσης, μεταφορές κ.λπ.).

Η παροχή πόσιμου νερού αποτελεί τη χρήση κατά προτεραιότητα στις περισσότερες ευρωπαϊκές χώρες και τα συστήματα ιεράρχησης θα πρέπει πάντα να διασφαλίζουν επαρκή όγκο για τον πληθυσμό. 

Οι ξηρασίες επηρεάζουν σημαντικό μέρος του ευρωπαϊκού πληθυσμού κάθε χρόνο και αναμένεται να αυξηθούν σε συχνότητα και σοβαρότητα λόγω των επιπτώσεων της κλιματικής αλλαγής. Η Νότια Ευρώπη αναμένεται να επηρεαστεί περισσότερο. Ο περιορισμός του νερού και η διανομή νερού μπορούν να παρέχουν μια προσωρινή, επείγουσα απάντηση στις ξηρασίες και τις συνθήκες λειψυδρίας. Λόγω των αναμενόμενων επιπτώσεων της κλιματικής αλλαγής και σε περίπτωση επίμονης ή επαναλαμβανόμενης λειψυδρίας, θα πρέπει να προτιμώνται και να διατηρούνται μακροπρόθεσμα άλλα μέτρα, για παράδειγμα μέτρα εξοικονόμησης νερού για τη μείωση της ζήτησης νερού και καινοτόμες στρατηγικές για την αύξηση της παροχής νερού μέσω της επαναχρησιμοποίησης του νερού, όπως η συλλογή όμβριων υδάτων, η ανακύκλωση γκρίζων υδάτων και η αφαλάτωση. 

Η συμμετοχή των ενδιαφερόμενων μερών από διάφορους παράγοντες είναι απαραίτητη για τη διευκόλυνση της θέσπισης και της εφαρμογής μέτρων περιορισμού των υδάτων και ελέγχου του νερού. Οι σημαντικότεροι τομείς που επηρεάζονται είναι η οικιακή παροχή νερού, η γεωργία, η βιομηχανία και ο τουρισμός, με τα ενδιαφερόμενα μέρη να είναι άτομα, οργανισμοί, ιδρύματα, υπεύθυνοι λήψης αποφάσεων ή υπεύθυνοι χάραξης πολιτικής, οι οποίοι καθορίζουν ή επηρεάζονται από αυτά τα μέτρα. Εκτός από τις δυνατότητες άμεσου ελέγχου και επιβολής από τις δημόσιες αρχές, η συμμετοχή των ενδιαφερόμενων μερών είναι ζωτικής σημασίας για την ευρεία και ορθή εφαρμογή και τον καλύτερο συντονισμό των εν λόγω μέτρων, ώστε να επιτευχθεί η μέγιστη δυνατή αποτελεσματικότητα. 

Τα μέτρα περιορισμού του νερού και κατανομής του νερού εφαρμόζονται συχνά στο πλαίσιο σχεδίων ή στρατηγικών διαχείρισης της ξηρασίας. Είναι σημαντικό να προωθηθεί η ενεργός συμμετοχή όλων των σχετικών ενδιαφερόμενων μερών κατά την εκπόνηση των εν λόγω σχεδίων, ώστε να λαμβάνονται διαφορετικές γνώμες από τα ενδιαφερόμενα μέρη και να μετριάζονται οι συγκρούσεις μεταξύ των ενδιαφερόμενων μερών πριν από τη διαδικασία λήψης αποφάσεων. Η σκόπιμη περιγραφή των νόμιμων ενδιαφερόμενων μερών, συμπεριλαμβανομένων των συμφερόντων, των αξιών και των προσεγγίσεων τους όσον αφορά τον κίνδυνο, αποτελεί προϋπόθεση για την ανάπτυξη των εν λόγω σχεδίων και στρατηγικών και για τη διασφάλιση της κατανόησης της σύνδεσής τους με τη θεσμική πολιτική για την ξηρασία. Οι τοπικοί ενδιαφερόμενοι φορείς γνωρίζουν καλύτερα τους διάφορους τομείς χρήσης νερού και τις συνιστώσες του υδρολογικού κύκλου και μπορούν να διασφαλίσουν ότι οι στόχοι είναι συνεκτικοί και υλοποιούνται εκεί όπου το κοινωνικοοικονομικό κόστος είναι το χαμηλότερο. Η ενεργός συμμετοχή συμβάλλει στην επίτευξη της βέλτιστης βιώσιμης ισορροπίας, λαμβάνοντας υπόψη τις κοινωνικές, οικονομικές και περιβαλλοντικές πτυχές και διευκολύνοντας τη συνέχιση, μακροπρόθεσμα, της λήψης αποφάσεων με συναίνεση. 

Ένα παράδειγμα δυνητικής πηγής συγκρούσεων είναι η κατανομή των υδάτινων πόρων μεταξύ του τομέα του πόσιμου νερού και του γεωργικού τομέα κατά τη διάρκεια καταστάσεων ξηρασίας. Προτεραιότητα δίνεται συνήθως στον τομέα του πόσιμου νερού που καλύπτει το 100% των αναγκών, ενώ οι ποσότητες που διατίθενται για γεωργική άρδευση εξαρτώνται από την εναπομένουσα διαθεσιμότητα νερού και σπάνια ανταποκρίνονται στις ανάγκες. Για να αυξηθεί η αποδοχή της ιεράρχησης των χρήσεων νερού κατά τη διάρκεια της ξηρασίας, όπως ορίζεται από τα σχέδια και τις στρατηγικές διαχείρισης της ξηρασίας, είναι σημαντικό να συγκεντρωθούν τα ενδιαφερόμενα μέρη από τον τομέα του πόσιμου νερού και της γεωργίας και να καταστεί δυνατή η διεξαγωγή συζητήσεων σχετικά με τον τρόπο καθορισμού προτεραιοτήτων και εξισορρόπησης των διαφόρων συμφερόντων. 

Οι περιορισμοί και η κατανομή του νερού είναι πολύ αποτελεσματικά μέτρα για τη μείωση της ζήτησης νερού κατά τη διάρκεια καταστάσεων λειψυδρίας και έκτακτης ξηρασίας. Μπορούν να εφαρμοστούν πολύ γρήγορα και να έχουν γρήγορη επίδραση στη μείωση της ζήτησης νερού. Σε ορισμένες περιπτώσεις, είναι ακόμη και αποτελεσματικές μακροπρόθεσμα, όταν δεν επιβάλλονται πλέον περιορισμοί λόγω μαθησιακών αποτελεσμάτων. Ωστόσο, και τα δύο μέτρα δεν θα πρέπει να εφαρμόζονται σκόπιμα για την άμβλυνση των προβλημάτων λειψυδρίας μακροπρόθεσμα. Ένας σημαντικός παράγοντας επιτυχίας γενικά είναι η συνειδητή συμμετοχή των ενδιαφερόμενων μερών και του ευρέος κοινού και η νομική εξουσία για τη θέσπιση των περιορισμών του νερού στην κοινωνία. 

Ένας περιοριστικός παράγοντας είναι ότι τα μέτρα είναι αποτελεσματικά μόνο εάν ελέγχεται η συμμόρφωση, γεγονός που μπορεί να οδηγήσει σε υψηλό κόστος παρακολούθησης. Επιπλέον, η δημιουργία των απαραίτητων σχεδίων, διαδικασιών και νόμων για τη διαχείριση της ξηρασίας είναι μια πολύ χρονοβόρα διαδικασία που συνδέεται με το διοικητικό κόστος. 

Οι υποχρεωτικοί περιορισμοί του νερού μπορούν να επιφέρουν σημαντική εξοικονόμηση νερού σε σύντομο χρονικό διάστημα, συγκρίσιμη μόνο με σημαντικές αυξήσεις των τιμών. Οι περιορισμοί ευνοούνται συνήθως έναντι των οικονομικών μέσων σε προσωρινές καταστάσεις με εξαιρετικά περιορισμένες παροχές νερού. Ωστόσο, τα μέτρα αυτά συνδέονται με τη μείωση της κοινωνικοοικονομικής ευημερίας και σημαντικές περικοπές των κρατικών ροών εσόδων που ενδέχεται να χρειαστούν για την εφαρμογή μέτρων αποδοτικότητας του συστήματος. Οι περιορισμοί στον τομέα των υδάτων επιβάλλουν κόστος ενόχλησης, κόστος αποδοτικής κατανομής, καθώς και σημαντικό κόστος επιβολής. 

Άλλα μέτρα, όπως λεπτομερή σχέδια διαχείρισης της ξηρασίας και η εισαγωγή ενός αξιόπιστου συστήματος έγκαιρης προειδοποίησης για την ξηρασία που θα επιτρέπει την πιο προσεκτική χρήση των υπόλοιπων υδάτινων πόρων, είναι σημαντικά από οικονομική άποψη, καθώς μπορούν να συμβάλουν στη μείωση του κινδύνου επιβολής αυστηρών περιορισμών ή μέτρων κατανομής των υδάτων. 

Η οδηγία-πλαίσιο για τα ύδατα (ΟΠΥ) μπορεί να προσανατολίσει τις αρμόδιες διοικήσεις προς την εξοικονόμηση νερού εν γένει. Το άρθρο 9 (τιμολόγηση του νερού) της ΟΠΥ μπορεί να εφαρμοστεί σε συνδυασμό με περιορισμούς για το νερό. Τα σχέδια διαχείρισης της ξηρασίας, τα οποία μπορούν επίσης να υπόκεινται στο πρόγραμμα μέτρων της ΟΠΥ, περιλαμβάνουν συνήθως περιορισμούς και μεθόδους για την κατανομή σε περίπτωση φαινομένων ξηρασίας. Η πρακτική περιορισμού της χρήσης νερού σε περιόδους λειψυδρίας ή ξηρασίας περιλαμβάνεται στις πολιτικές κατανομής νερού πολλών κρατών μελών και σε ορισμένα κράτη μέλη οι περιορισμοί καθορίζονται σύμφωνα με μια ιεραρχία χρηστών νερού. Οι κανόνες αφαίρεσης είναι μερικές φορές πιο αυστηροί σε περιοχές που πάσχουν από χρόνια λειψυδρία. Το 2020 εκδόθηκε νέος κανονισμός της ΕΕ σχετικά με τις ελάχιστες απαιτήσεις για την επαναχρησιμοποίηση των υδάτων για γεωργική άρδευση [κανονισμός (ΕΕ) 2020/741]. Το επαναχρησιμοποιούμενο νερό αποτελεί σημαντικό πόρο σε περιόδους λειψυδρίας. 

Τα μέτρα περιορισμού και κατανομής του νερού μπορούν να εφαρμοστούν πολύ γρήγορα κατά τη διάρκεια καταστάσεων λειψυδρίας και ξηρασίας (εντός λίγων ημερών έως εβδομάδων). Σαφείς διαδικασίες, για παράδειγμα, που καθορίζονται σε σχέδιο διαχείρισης της ξηρασίας, μπορούν να επιταχύνουν την εφαρμογή των εν λόγω μέτρων. Η συμφωνία για τις εν λόγω διαδικασίες μπορεί, ωστόσο, να είναι μια πιο χρονοβόρα διαδικασία, καθώς θα πρέπει να περιλαμβάνει όλα τα σχετικά ενδιαφερόμενα μέρη, και ενδέχεται να έχει αντικρουόμενα συμφέροντα, για παράδειγμα όσον αφορά την ιεράρχηση της παροχής νερού σε διάφορους τομείς. 

Η διάρκεια ζωής των συστημάτων συγκράτησης νερού και των μέτρων κατανομής είναι συνήθως 1 έτος, δεδομένου ότι εφαρμόζονται ως έκτακτα μέτρα κατά τη διάρκεια καταστάσεων λειψυδρίας και ξηρασίας. Η αποτελεσματικότητα αυτών των μέτρων θα πρέπει να αξιολογείται συνεχώς και οι διαδικασίες εφαρμογής αυτών των μέτρων θα πρέπει να προσαρμόζονται αναλόγως. Σε περίπτωση συνεχιζόμενης λειψυδρίας, θα πρέπει να προτιμώνται άλλα μέτρα που εφαρμόζονται και διατηρούνται μακροπρόθεσμα.