Στήριξη της δυσφορίας που συνδέεται με την κλιματική αλλαγή στη Φινλανδία – «Το πνεύμα του οικολογικού άγχους»

Η κλιματική αλλαγή δεν θα επηρεάσει μόνο τη σωματική υγεία, αλλά θα έχει και συνέπειες για την ψυχική υγεία και ευεξία (Lawrance et al., 2021). Ωστόσο, η έρευνα σχετικά με τις ψυχολογικές επιπτώσεις της ήταν γενικά περιορισμένη και, εάν αντιμετωπιστεί, επικεντρώθηκε στις επιπτώσεις των ακραίων φαινομένων και όχι στις πιο μακροπρόθεσμες και σταδιακές επιπτώσεις στην ψυχική υγεία (Burenby et al., 2021). Ωστόσο, υπάρχουν ορισμένες αναδυόμενες έννοιες που αναγνωρίζουν ορισμένες από τις έμμεσες επιπτώσεις στην ψυχική υγεία, συμπεριλαμβανομένων εκείνων του οικολογικού άγχους και του άγχους για το κλίμα (Wu et al. 2020). Καθώς εκδηλώνονται όλο και περισσότερο στην κοινωνία, ιδίως μεταξύ των νέων (π.χ. Wu et al., 2020· Hickman et al., 2021), αντιμετωπίζονται ευρέως από τα μέσα ενημέρωσης και από έναν αυξανόμενο όγκο έρευνας (Pihkala, 2020a, 2020b). Το οικολογικό άγχος είναι το άγχος και η αγωνία για την οικολογική κρίση (Pihkala, 2020b), ενώ το κλιματικό άγχος αναγνωρίζει αυτές τις συνέπειες ειδικά από την κλιματική αλλαγή (Clayton, 2020). Μπορούν να εκδηλωθούν σε διάφορες και σύνθετες μορφές. έχει διαπιστωθεί ότι ορισμένα συμπτώματα περιλαμβάνουν γενικό φόβο και ανησυχία, θλίψη, ενοχή, απελπισία, ιδεοψυχαναγκαστική σκέψη, κρίσεις πανικού, αϋπνία και άλλα (βλ. π.χ. Pihkala, 2020α, 2020β· Wu et al., 2020).

Οι ερευνητές έχουν ζητήσει να αναληφθεί δράση για την αναγνώριση και την αντιμετώπιση του άγχους για το κλίμα στην πράξη, ιδίως για τους νέους (Wu et al., 2020· Hickman et al., 2021). Ωστόσο, πρόσφατη ανάλυση του ΕΟΠ διαπίστωσε ότι λίγες μόνο χώρες μέλη του ΕΟΠ και συνεργαζόμενες χώρες έχουν εξετάσει πιθανές επιπτώσεις της κλιματικής αλλαγής στην ψυχική υγεία στο πλαίσιο των εθνικών πολιτικών τους για την προσαρμογή και τη δημόσια υγεία. Η Φινλανδία συγκαταλέγεται στις λίγες χώρες που αντιμετώπισαν σε κάποιο βαθμό το άγχος για το κλίμα, αλλά πρέπει να εφαρμοστούν προληπτικά μέτρα και ειδικά μέτρα για την αντιμετώπιση των επιπτώσεων της κλιματικής αλλαγής στην ψυχική υγεία στο πλαίσιο των κοινωνικών υποθέσεων και των υπηρεσιών υγείας (Burenby et al., 2021).

Οι ιδρυτές του έργου «mind of eco-anxiety» επισήμαναν τις αυξανόμενες προκλήσεις στον τομέα της ψυχικής υγείας που συνδέονται με την κλιματική αλλαγή στη Φινλανδία και έθεσαν ως στόχο την αντιμετώπισή τους αξιοποιώντας την εμπειρογνωσία τους για την παροχή στήριξης στον τομέα της ψυχικής υγείας. Ως εκ τούτου, το έργο έχει ως στόχο:

• Παροχή στους ανθρώπους όλων των ηλικιών των εργαλείων για την αντιμετώπιση και τη ρύθμιση των συναισθημάτων που βιώνουν με τη μορφή οικολογικού ή κλιματικού άγχους, ενισχύοντας έτσι την ανθεκτικότητα των συμμετεχόντων. Ενώ το έργο είναι ανοικτό σε ένα ευρύ κοινό, απευθύνεται κυρίως σε άτομα που είναι ευάλωτα στο αναδυόμενο οικολογικό άγχος, συμπεριλαμβανομένων εκείνων που εργάζονται ή σπουδάζουν περιβαλλοντικές επιστήμες· άτομα με ισχυρή περιβαλλοντική ταυτότητα· νέοι· και άτομα με άλλες επιβαρυντικές εμπειρίες ζωής.
• Ευαισθητοποίηση για την έναρξη δημόσιων συζητήσεων, μεταξύ άλλων, για την προώθηση της αναγνώρισης μεταξύ εκείνων που βιώνουν συμπτώματα, αλλά μπορεί να μην γνωρίζουν την αιτία ή τους τρόπους αντιμετώπισής τους.
• Υποστήριξη της αναγνώρισης του οικολογικού άγχους και των οικολογικών συναισθημάτων (συναισθήματα που σχετίζονται με το περιβάλλον) ως ευρύτερου κοινωνικού φαινομένου αντί για ψυχιατρική διάγνωση ή ατομικό πρόβλημα.
• Έναρξη δράσης μεταξύ διαφόρων οργανισμών και άλλων κοινωνικών φορέων για την ενσωμάτωση γνώσεων σχετικά με τα οικολογικά συναισθήματα στο έργο τους με διαφορετικές ομάδες ανθρώπων σε ολόκληρη την κοινωνία.

 Επιπλέον, το έργο επιδιώκει να προωθήσει τη σημασία της συνολικής ψυχικής ευεξίας.

Για την επίτευξη των στόχων του, το έργο αξιοποιεί τις υπάρχουσες δεξιότητες και την τεχνογνωσία των εργαζομένων στον τομέα της κοινωνικής και ψυχικής υγείας για την αντιμετώπιση άλλων ζητημάτων ψυχικής υγείας. Η τεχνογνωσία τους όσον αφορά τις λύσεις που χρησιμοποιούνται ήδη ευρέως στην κοινωνική και ψυχική υγειονομική περίθαλψη μεταφέρεται σε έναν νέο τομέα εργασίας, δηλαδή στην αντιμετώπιση των περιβαλλοντικών συναισθημάτων, κυρίως της κλιματικής αλλαγής. Οι δραστηριότητες του έργου περιλαμβάνουν τρεις πυλώνες (όλα δωρεάν για τους συμμετέχοντες):

• Ευαισθητοποίηση: εκστρατείες ευαισθητοποίησης σχετικά με το οικολογικό άγχος.
• Στήριξη: άμεση υποστήριξη της ψυχικής υγείας σε ένα ευρύ κοινό.
• Εκπαίδευση: για επαγγελματίες που εργάζονται με άτομα που ήδη βιώνουν ή είναι πιθανό να βιώσουν δύσκολα συναισθήματα σε σχέση με τις περιβαλλοντικές αλλαγές.

Ευαισθητοποίηση: Η εκστρατεία «Ας μιλήσουμε για τα οικολογικά συναισθήματα» ξεκίνησε τον Μάρτιο του 2021, συμπεριλαμβανομένης μιας πρόσκλησης για περιβαλλοντική κατάσταση έκτακτης ανάγκης που εγκρίθηκε από όλες τις εθνικές οργανώσεις που δραστηριοποιούνται στον τομέα της ψυχικής υγείας. Επιπλέον, το 2021 ο «εγκέφαλος του οικολογικού άγχους» διοργάνωσε σειρά διαδικτυακών σεμιναρίων σχετικά με το θέμα αυτό, με στόχο τον κοινωνικό τομέα και τον τομέα της υγειονομικής περίθαλψης, ΜΚΟ, καθώς και δημόσιους και ιδιωτικούς φορείς. Ο ιστότοπος Ympäristöahdistus.fi εγκαινιάστηκε τον Φεβρουάριο του 2021 με σκοπό τη συλλογή και την παροχή επικαιροποιημένων πληροφοριών και πόρων σχετικά με το θέμα, καθώς και την παροχή νέου υλικού και πακέτων πληροφοριών. Σε αυτές περιλαμβάνονταν αναφορές σε επιστημονικά άρθρα· επισκόπηση των διαφόρων προσεγγίσεων ψυχοθεραπείας για την αντιμετώπιση του ζητήματος· και σύντομα ενημερωτικά άρθρα που δημοσιεύονται σε συνεργασία με εμπειρογνώμονες. Επιπλέον, πραγματοποιήθηκαν διάφορες δραστηριότητες συμμετοχής του κοινού, μεταξύ των οποίων:

• Παραγωγή αρκετών επεισοδίων podcast , ένα από τα οποία απευθύνεται σε νέους που διστάζουν να αποκτήσουν παιδιά λόγω παγκόσμιων περιβαλλοντικών αλλαγών.
• Οργάνωση ομαδικών συνομιλιών για την ειδική προσέγγιση των γεωργών και των αγροτικών πληθυσμών. Τα μέσα βιοπορισμού αυτών των κοινοτήτων επηρεάζονται άμεσα από την κλιματική αλλαγή, αλλά η φωνή τους δεν ακούγεται στις δημόσιες συζητήσεις.

Οι εκστρατείες ευαισθητοποίησης προσέγγισαν περίπου 3.570.000 προβολές μέσω διαφόρων διαύλων. Το 2022 το έργο σχεδιάζει να επικεντρωθεί περισσότερο στις οργανώσεις νεολαίας και στον εκπαιδευτικό τομέα.

Υποστήριξη: Για την άμεση υποστήριξη της ψυχικής υγείας όσων πλήττονται από το οικολογικό άγχος, το έργο έχει αναπτύξει ένα μοντέλο με βάση την ομάδα για την αντιμετώπιση των περιβαλλοντικών συναισθημάτων, το οποίο επικεντρώθηκε στα εξής:

• Αναγνώριση των οικολογικών συναισθημάτων και αντιμετώπισή τους.
• Εκμάθηση δεξιοτήτων αντιμετώπισης.
• Οικοδόμηση υποστηρικτικής κοινότητας.
• Ενίσχυση των μελλοντικών προοπτικών.

Σχεδιάστηκαν ομάδες υποστήριξης, οι οποίες απευθύνονται κυρίως σε νέους, αν και μπορούν να συμμετάσχουν άτομα όλων των ηλικιών. Η ιδέα προέβλεπε 3-5 συνεδρίες υποστήριξης, οι οποίες ιδανικά περιλάμβαναν 10-15 συμμετέχοντες και έναν συντονιστή από την ομάδα του έργου, συνήθως με υπόβαθρο στην κοινωνική εργασία και / ή την ψυχική υγεία. Ενώ οι συνεδρίες περιλάμβαναν αρχικά γενικές πληροφορίες σχετικά με το άγχος για το κλίμα, στη συνέχεια επικεντρώθηκαν στα διαθέσιμα εργαλεία και τις δεξιότητες για την αντιμετώπιση των «περιβαλλοντικών συναισθημάτων», ώστε να δοθεί περισσότερος χώρος στις εμπειρίες και τις αντιλήψεις των συμμετεχόντων. Η εστίαση ήταν στη διαμόρφωση της ομάδας και τη δυναμική της ομάδας για να διευκολυνθεί η ανταλλαγή συναισθημάτων και η υποστήριξη από ομοτίμους. Το έργο εκπαίδευσε αρκετούς εθελοντές το φθινόπωρο του 2021, οι οποίοι αργότερα θα είναι σε θέση να ηγηθούν ομαδικών συνεδριών και, ως εκ τούτου, να επεκτείνουν τις δραστηριότητες σε ολόκληρη τη χώρα. Μια άλλη συνεδρία κατάρτισης έχει προγραμματιστεί για τον Απρίλιο του 2022. Ωστόσο, οι ομάδες εθελοντών δεν έχουν ακόμη εφαρμοστεί στην πράξη.

Το έργο προσέφερε επίσης εργαστήρια σχετικά με τον τρόπο αντιμετώπισης του οικολογικού/κλιματικού άγχους, μεταφέροντας εργαλεία και δραστηριότητες που μπορούν να ενισχύσουν την ψυχική ευεξία και να βοηθήσουν στην έκφραση των συναισθημάτων που βιώνονται.

Ενσωματώθηκαν επίσης ασκήσεις ενσυνειδητότητας και τονίστηκε η σημασία της ενσυναίσθησης, τόσο προς τους άλλους όσο και προς τον εαυτό τους. Οι συμμετέχοντες υποστηρίχθηκαν βοηθώντας να βρουν και να ακολουθήσουν το νόημα και τις πιο σημαντικές αξίες τους και πώς αυτό μπορεί να προωθήσει την ψυχική ευεξία και την ικανότητα να γίνουν ενεργοί με τους κατάλληλους τρόπους.

Έως τις αρχές του 2022, περίπου 360 συμμετέχοντες (κυρίως από την ηλικιακή ομάδα 20 έως 30 ετών) έλαβαν μέρος σε 30 εργαστήρια οικολογικών συναισθημάτων και ομάδες υποστήριξης.

Εκπαίδευση: Τέλος, ο «νους του οικολογικού άγχους» διοργάνωσε δραστηριότητες που απευθύνονται σε επαγγελματίες που εργάζονται στον τομέα της εκπαίδευσης, της υγείας και της κοινωνικής εργασίας, προκειμένου να τους εκπαιδεύσει σχετικά με τον τρόπο αντιμετώπισης των ατόμων που υποφέρουν από άγχος που σχετίζεται με τις περιβαλλοντικές αλλαγές. Οι τρίωρες εκπαιδεύσεις μετέφεραν εργαλεία για τη διευκόλυνση των συζητήσεων και την ανακάλυψη προϋπαρχουσών συναισθηματικών και ψυχοκοινωνικών δεξιοτήτων, καθώς και για την αναγνώριση και την επεξεργασία των οικολογικών συναισθημάτων και του οικολογικού άγχους εντός των ομάδων-στόχων τους (και των ίδιων) πιο συγκεκριμένα. Πραγματοποιήθηκαν ορισμένα επιπλέον δίωρα διαδικτυακά σεμινάρια με παρόμοιο περιεχόμενο και προσκεκλημένοι ομιλητές για να απευθυνθούν και σε ευρύτερο κοινό. Για την υποστήριξη της δραστηριότητας ολοκληρώθηκε ο «Μικρός Οδηγός για το Περιβαλλοντικό Άγχος - Ενημερωτικό Πακέτο για Εκπαιδευτικούς και Εκπαιδευτικούς». Το υλικό έχει επίσης μεταφραστεί στα σουηδικά για να επεκτείνει την εμβέλειά του.

Για να προσελκύσει συμμετέχοντες, η πρωτοβουλία προσέγγισε οργανώσεις προστασίας της φύσης, ομάδες ακτιβιστών, καθώς και πανεπιστήμια. Καθώς η τελευταία παρουσίασε μια συγκεκριμένη ομάδα-στόχο, το έργο πραγματοποίησε συμμετοχικές διαλέξεις για το προσωπικό και εργαστήρια για φοιτητές στο Πανεπιστήμιο του Ελσίνκι για να συζητήσουν ποιο μοντέλο υποστήριξης της ψυχικής υγείας θα ήθελαν να υιοθετήσουν και τι είδους συναισθηματική υποστήριξη θα ήταν χρήσιμη.

Περίπου 1160 επαγγελματίες (κυρίως γυναίκες) παρακολούθησαν περίπου 30 εκπαιδευτικές και άλλες ενημερωτικές εκδηλώσεις.

Η ιδέα για το έργο ξεκίνησε από την Tunne ry - μια ΜΚΟ που ιδρύθηκε ειδικά το 2018 για την αντιμετώπιση ζητημάτων ψυχικής υγείας που σχετίζονται με την κλιματική και περιβαλλοντική αλλαγή - μαζί με τον διεθνώς αναγνωρισμένο ερευνητή οικολογικών συναισθημάτων, Αναπληρωτή Καθηγητή Panu Pihkala από το Πανεπιστήμιο του Ελσίνκι. Στη συνέχεια αναπτύχθηκε και υλοποιήθηκε από κοινού με δύο άλλες φινλανδικές οργανώσεις: Nyyti ry, μια οργάνωση που προωθεί ειδικά την ψυχική υγεία μεταξύ των μαθητών, και MIELI Mental Health Finland, η οποία επιδιώκει να παρέχει στήριξη σε καταστάσεις κρίσης και να προλαμβάνει προβλήματα ψυχικής υγείας στη φινλανδική κοινωνία και είναι η παλαιότερη ΜΚΟ στον κόσμο που ασχολείται με την ψυχική υγεία. Το έργο χρηματοδοτείται από το STEA, το Κέντρο Χρηματοδότησης Οργανώσεων Κοινωνικής Πρόνοιας και Υγείας στη Φινλανδία.

Υπάρχει επιπρόσθετη συνεργασία με:

• Σχολή Βιολογικών και Περιβαλλοντικών Επιστημών του Πανεπιστημίου του Ελσίνκι
• Maaseudun tukihenkilöverkko, ένα υποστηρικτικό δίκτυο αγροτών και αγροτών
• FEE, Ίδρυμα Περιβαλλοντικής Εκπαίδευσης της Φινλανδίας
• Väestöliitto, μη κυβερνητική οργάνωση που βελτιώνει την ευημερία των ανθρώπων και τη σύνδεση μεταξύ τους

Κατά τη διάρκεια της διαδικασίας σχεδιασμού του έργου, πραγματοποιήθηκε εκτίμηση αναγκών μέσω έρευνας με περίπου 500 συμμετέχοντες από το ευρύ κοινό. Συστάθηκαν επίσης πιλοτικές ομάδες και εργαστήρια για τη δοκιμή της προσέγγισης του έργου. Προβλέπονταν συνεδριάσεις με φυσική παρουσία, αλλά λόγω της πανδημίας COVID-19 οι δραστηριότητες μεταφέρθηκαν στο διαδίκτυο.

Η χρηματοδότηση που ήταν διαθέσιμη για τρία χρόνια συνέβαλε στην επιτυχία της υλοποίησης του έργου, καθώς επέτρεψε τη δωρεάν πρόσβαση των συμμετεχόντων. Το έργο έλαβε θετικά σχόλια από τους συμμετέχοντες (υψηλό ενδιαφέρον για την απόκτηση γνώσεων σχετικά με το οικολογικό άγχος και τα οικολογικά συναισθήματα, βελτιωμένη ευημερία και αίσθηση κοινής κατανόησης), ενθαρρύνοντας τη συνέχιση του έργου. Το μεγάλο ενδιαφέρον των μέσων μαζικής ενημέρωσης είχε ως αποτέλεσμα αρκετές προσκλήσεις σε διάφορες εκδηλώσεις. Η συμμετοχή ενός δημόσιου προσώπου (του Φωνάζοντος Ανθρώπου) συνέβαλε στην επιτυχία της πρωτοβουλίας, διευρύνοντας την εμβέλειά της.

Μία από τις κύριες προκλήσεις που αντιμετώπισε το έργο προέκυψε από το γεγονός ότι όλες οι δραστηριότητες έπρεπε να μεταφερθούν ηλεκτρονικά λόγω της πανδημίας Covid-19. Αυτό επηρέασε την ικανότητα του έργου να προσεγγίσει τους ανθρώπους και να συνδεθεί με αυτούς πιο ουσιαστικά. Προετοιμάστηκαν συντομότερες, λιγότερο εμπεριστατωμένες μορφές διαδικτυακών εργαστηρίων για την υποστήριξη του ενδιαφέροντος των συμμετεχόντων και την ενθάρρυνση της ενεργού συμμετοχής τους.

Μια άλλη πρόκληση ήταν η περιορισμένη συμμετοχή στις συζητήσεις που διοργανώθηκαν ειδικά για τις αγροτικές κοινότητες και τους γεωργούς και η περιορισμένη συμμετοχή ατόμων που έχουν ήδη ισχυρές περιβαλλοντικές ταυτότητες (π.χ. ομάδες ακτιβιστών) στις δραστηριότητες του έργου. Ως εκ τούτου, θα πρέπει να ενθαρρυνθεί η καλύτερη ενσωμάτωση της συναισθηματικής υποστήριξης στις κοινότητες κλιματικής δραστηριότητας, αντί να συμμετέχουν εξωτερικοί οργανισμοί ψυχικής υγείας.

Το STEA, το Κέντρο Χρηματοδότησης Οργανώσεων Κοινωνικής Πρόνοιας και Υγείας στη Φινλανδία, παρείχε στο έργο 640.000 ευρώ για περίοδο τριών ετών (2020-2022).

Αυτό επέτρεψε σε τέσσερις υπαλλήλους (δύο πλήρους απασχόλησης, δύο μερικής απασχόλησης) να αφιερώσουν την πλήρη προσοχή τους στο έργο και στην παροχή δωρεάν υποστήριξης ψυχικής υγείας στους συμμετέχοντες. Με τη σειρά του, αυτό έχει ωφελήσει τους πολυάριθμους συμμετέχοντες και πιθανότατα θα ωφελήσει πολύ περισσότερους με έμμεσο τρόπο λόγω της κατάρτισης των επαγγελματιών, της παροχής πόρων στον ιστότοπο του έργου, των νέων πρακτικών εννοιών και της ευαισθητοποίησης σχετικά με το θέμα. Επιπλέον, η προώθηση της ψυχικής υγείας στο πλαίσιο της κλιματικής αλλαγής μπορεί να αποτελέσει σημαντική κινητήρια δύναμη για την προώθηση αποτελεσματικών δράσεων για το κλίμα.

Το έργο ήταν μια πρωτοβουλία από τη βάση προς την κορυφή, η οποία δεν ενήργησε βάσει ειδικής νομοθεσίας. Ωστόσο, η Φινλανδία έχει αναγνωρίσει πιθανές επιπτώσεις της κλιματικής αλλαγής στην ψυχική υγεία στο οικείο σχέδιο προσαρμογής στην κλιματική αλλαγή του Υπουργείου Κοινωνικών Υποθέσεων και Υγείας (2021), συμπεριλαμβανομένου του περιβαλλοντικού ή κλιματικού άγχους.

Η ιδέα για την αντιμετώπιση ζητημάτων ψυχικής υγείας που σχετίζονται με το περιβάλλον και την κλιματική αλλαγή υλοποιήθηκε στο ίδρυμα Tunne ry το 2018, με την υποβολή πρότασης έργου από όλους τους εμπλεκόμενους φορείς στα μέσα του 2019. Η υλοποίηση του έργου ξεκίνησε στις αρχές του 2020 και θα συνεχιστεί έως το τέλος του 2022, στο πλαίσιο της τρέχουσας περιόδου χρηματοδότησης. Υπάρχουν σχέδια για τη συνέχιση των δραστηριοτήτων πέραν αυτού του χρονικού πλαισίου, εάν καταστούν διαθέσιμοι πρόσθετοι πόροι, προσαρμόζοντας ενδεχομένως το πεδίο εφαρμογής και τη μορφή με βάση τα διδάγματα που αντλήθηκαν από το τρέχον έργο και ενδεχομένως με τη συμμετοχή νέων εταίρων.

Λόγω των χαρακτηριστικών του έργου, η διάρκεια ζωής του «νου του οικολογικού άγχους» αντιστοιχεί στον χρόνο υλοποίησής του (3 έτη). Ωστόσο, τα θετικά αποτελέσματα της βελτίωσης των γνώσεων, της ευαισθητοποίησης και των δεξιοτήτων αντιμετώπισης αναμένεται να διαρκέσουν περισσότερο από την ίδια τη διάρκεια του έργου, δημιουργώντας τις προϋποθέσεις για πραγματικές δράσεις για το κλίμα.

Hanna Rintala,

specialist in environmental emotions and support,  Nyyti ry

hanna.rintala@nyyti.fi

Burenby, L., Partonen, T., Carter, T. R., Ruuhela, R., Halonen, J. (2021). Κλιματική αλλαγή και ψυχική υγεία. Έγγραφο συζήτησης 32/2021. Φινλανδικό Ινστιτούτο Υγείας και Πρόνοιας. 

Clayton, S. (2020). Κλιματική ανησυχία: Ψυχολογικές αντιδράσεις στην κλιματική αλλαγή. Journal of Anxiety Disorders, 74, 102263. https://doi.org/10.1016/j.janxdis.2020.102263

Hickman, C., Marks, E., Pihkala, P., Clayton, S., Lewandowski, E., Mayall, E., Wray, B., Mellor, C., van Susteren, L. (2021). Κλιματική ανησυχία στα παιδιά και τους νέους και οι πεποιθήσεις τους σχετικά με τις κυβερνητικές αντιδράσεις στην κλιματική αλλαγή: παγκόσμια έρευνα. The Lancet Planetary Health, 5(12), E863-E873. https://doi.org/10.1016/S2542-5196(21)00278-3

Lawrance, E., Thompson, R., Fontana, G., Jennings, N. (2021). Ο αντίκτυπος της κλιματικής αλλαγής στην ψυχική υγεία και τη συναισθηματική ευεξία: τρέχοντα στοιχεία και επιπτώσεις για την πολιτική και την πρακτική. Ινστιτούτο Grantham, Ενημερωτικό έγγραφο αριθ. 36, Imperial College London.  https://doi.org/10.25561/88568 

Pihkala, P. (2020α). Άγχος και Οικολογική Κρίση: Ανάλυση Οικολογικού Άγχους και Κλιματικού Άγχους. Βιωσιμότητα, 12(19), 7836. https://doi.org/10.3390/su12197836

Pihkala, P. (2020β). Οικολογικό άγχος και περιβαλλοντική εκπαίδευση. Βιωσιμότητα, 12(23), 10149. https://doi.org/10.3390/su122310149

Wu, J., Snell, G., Samji, H. (2020). Κλιματική ανησυχία στους νέους: Κάλεσμα για δράση. The Lancet, 4(10), σ. E435-E436. https://doi.org/10.1016/S2542-5196(20)30223-0