Τσικουνγκούνια

Το chikungunya μεταδίδεται στον άνθρωπο από κουνούπια που έχουν μολυνθεί από τον ιό chikungunya (CHIKV). Σε παγκόσμιο επίπεδο, η ασθένεια προσβάλλει περισσότερους από 1 εκατομμύριο ανθρώπους κάθε χρόνο. Στην Ευρώπη, το chikungunya διαδίδεται κυρίως από ταξιδιώτες. Η νόσος έχει παρόμοια συμπτώματα (πυρετός και πόνος στις αρθρώσεις) με ορισμένες άλλες ιογενείς ασθένειες με αλληλεπικαλυπτόμενη γεωγραφική κατανομή, όπως ο δάγκειος πυρετός. Ως εκ τούτου, πολλοί ασθενείς διαγιγνώσκονται λανθασμένα και ο κοινωνικοοικονομικός αντίκτυπος και η συνολική επιβάρυνση της νόσου είναι πιθανώς υποτιμημένη (Kam et al., 2015).

Ποσοστό κοινοποίησης chikungunya (χάρτης) και αναφερθέντα κρούσματα (γράφημα) στην Ευρώπη

_{Πηγή: ECDC, 2024, Άτλαντας επιτήρησης των μολυσματικών ασθενειών}

_{Σημειώσεις: Ο χάρτης και η γραφική παράσταση παρουσιάζουν στοιχεία για τις χώρες μέλη του ΕΟΧ. Τα όρια και τα ονόματα που εμφαίνονται σε αυτόν τον χάρτη δεν συνεπάγονται επίσημη έγκριση ή αποδοχή από την Ευρωπαϊκή Ένωση. Τα όρια και τα ονόματα που εμφαίνονται σε αυτόν τον χάρτη δεν συνεπάγονται επίσημη έγκριση ή αποδοχή από την Ευρωπαϊκή Ένωση. Η ασθένεια πρέπει να κοινοποιείται σε επίπεδο ΕΕ, αλλά η περίοδος αναφοράς ποικίλλει μεταξύ των χωρών. Όταν οι χώρες αναφέρουν μηδενικές περιπτώσεις, το ποσοστό κοινοποίησης στον χάρτη εμφανίζεται ως «0». Όταν οι χώρες δεν έχουν αναφέρει τη νόσο σε ένα συγκεκριμένο έτος, το ποσοστό δεν είναι ορατό στον χάρτη και φέρει την ένδειξη «μη δηλωθείσα» (τελευταία ενημέρωση τον Ιούλιο του 2024).}

Πηγή & μετάδοση

Το CHIKV μεταδίδεται κυρίως μεταξύ των ανθρώπων μέσω των κουνουπιών Aedes. Αυτά τα κουνούπια δαγκώνουν στο φως της ημέρας, με κορυφές δραστηριότητας νωρίς το πρωί και αργά το απόγευμα. Ένα μη μολυσμένο κουνούπι μπορεί να μολυνθεί με τον ιό όταν τρέφεται με μολυσμένο άτομο ή ζώο. Μετά από μια σύντομη περίοδο αντιγραφής του ιού, το μολυσμένο κουνούπι μπορεί στη συνέχεια να μεταδώσει τον ιό σε μη μολυσμένους ανθρώπους με ένα δάγκωμα (Tsetsarkin et al., 2016) και παραμένει μολυσματικό για το υπόλοιπο της ζωής του (Mbaika et al., 2016). Σε σύγκριση με άλλους ιούς που μεταδίδονται από κουνούπια, ο CHIKV μπορεί να μετακινηθεί σε έναν νέο ξενιστή πιο γρήγορα με τον πλήρη κύκλο μετάδοσης — από τον άνθρωπο στο κουνούπι και πίσω σε έναν άλλο άνθρωπο — που συμβαίνει σε λιγότερο από μια εβδομάδα. Στην Ευρώπη, η τοπική μετάδοση αναφέρθηκε για πρώτη φορά το 2007 στη βορειοανατολική Ιταλία. Οι περισσότερες περιπτώσεις που συμβαίνουν στην Ευρώπη (> 90 %) σχετίζονται με ταξίδια.

Από τα είδη κουνουπιών Aedes που υπάρχουν στην Ευρώπη, το Ae. albopictus — το ασιατικό κουνούπι τίγρης — είναι υπεύθυνο για τις περισσότερες από τις μεταδόσεις CHIKV και τις μεγαλύτερες εστίες ασθενειών. Έναe. albopictus εντοπίστηκε για πρώτη φορά στην Ευρώπη το 1979 και είναι πλέον παρόν σε 28 ευρωπαϊκές χώρες (ECDC, 2021b). Το είδος ευδοκιμεί σε ευρύτερη γεωγραφική περιοχή από το Ae. Το Aegypti — το κουνούπι κίτρινου πυρετού — το οποίο είναι επίσης αποτελεσματικός φορέας αλλά εξακολουθεί να είναι μάλλον σπάνιος στην Ευρώπη και τις γειτονικές περιοχές. Ωστόσο, είναι εγκατεστημένο στη Μαδέρα (Πορτογαλία), τη Νότια Ρωσία και τη Γεωργία, και έχει εισαχθεί στην Τουρκίγιε, τις Κανάριες Νήσους (Ισπανία) και την Κύπρο (ECDC, 2021a· Miranda et al., 2022).

Επιπτώσεις στην υγεία

Το chikungunya μπορεί να εκδηλωθεί ως οξεία ασθένεια, από την οποία οι ασθενείς μπορούν να ανακάμψουν γρήγορα (σε λιγότερο από δύο εβδομάδες) ή η οποία μπορεί να εξελιχθεί σε μια χρόνια ασθένεια που διαρκεί εβδομάδες έως χρόνια. Συνήθως, οι ασθενείς αρχίζουν να αισθάνονται άρρωστοι 4-8 ημέρες μετά από ένα τσίμπημα κουνουπιών. Η ασθένεια προκαλεί ξαφνικό υψηλό πυρετό, συχνά σε συνδυασμό με πονεμένες αρθρώσεις, απαιτώντας ξεκούραση στο κρεβάτι. Επιπλέον, οι ασθενείς μπορεί να υποφέρουν από πρησμένους αστραγάλους και καρπούς, επώδυνους μύες, πονοκεφάλους, εξανθήματα, ναυτία ή κόπωση (ΠΟΥ, 2022). Τα περισσότερα μολυσμένα άτομα υποφέρουν μόνο ήπια και περίπου το 15 % δεν παρουσιάζουν καθόλου συμπτώματα. Σε αυτές τις περιπτώσεις, η πλήρης ανάκαμψη είναι κοινή και η ασυλία κατά του CHIKV πιστεύεται ότι είναι δια βίου. Ωστόσο, όταν η ασθένεια είναι σοβαρή, οι ασθενείς μπορούν να νοσηλευτούν λόγω σοβαρών δερματικών εξανθημάτων, νευρολογικών λοιμώξεων, φλεγμονής των μυών της καρδιάς, ηπατικών λοιμώξεων ή ακόμη και πολυοργανικής ανεπάρκειας. Τέτοιες σοβαρές επιπλοκές είναι μάλλον ασυνήθιστες, αλλά για τα βρέφη ή τους ηλικιωμένους chikungunya μπορεί να είναι απειλητικές για τη ζωή (Burt et al., 2017).

Νοσηρότητας

Στις χώρες μέλη του ΕΟΧ (εξαιρουμένης της Βουλγαρίας, της Κύπρου, της Δανίας, της Ισλανδίας, της Νορβηγίας, της Ελβετίας και της Τουρκίας λόγω έλλειψης στοιχείων), κατά την περίοδο 2008-2021:

• 3.735 περιπτώσεις, εκ των οποίων > 90 % είναι περιπτώσεις εισαγωγής (ECDC, 2024)
• Το ποσοστό κοινοποίησης ΕΕ/ΕΟΧ ήταν κάτω από 1 περιπτώσεις ανά 100000 πληθυσμό το 2022
• Σπάνια τελειώνει μοιραία: δεν έχουν καταγραφεί θάνατοι που σχετίζονται με chikungunya στην Ευρώπη
• Ο αριθμός των ετήσιων υποθέσεων ποικίλλει. Κατά την περίοδο 2015-2019 αναφέρθηκαν 111 περιπτώσεις το 2018 και 534 το 2015, χωρίς προφανή τάση. Το 2021 και το 2022 αναφέρθηκαν μόνο 13 και 64 περιπτώσεις. Αυτοί οι χαμηλοί αριθμοί σχετίζονται πιθανώς με τα μέτρα για τη νόσο COVID-19 και τις ελλιπείς αναφορές.
• Η τοπική μετάδοση του chikungunya είναι σπάνια στην Ευρώπη, αλλά τα τοπικά αποκτηθέντα κρούσματα αναφέρθηκαν στη Γαλλία και την Ιταλία το 2017 (17 και 277 περιπτώσεις αντίστοιχα), στη Γαλλία το 2014 (11 περιπτώσεις) και το 2010 και στην Ιταλία το 2007.

(ECDC, 2014-2022)

Κατανομή ανά πληθυσμό

• Ηλικιακή ομάδα με το υψηλότερο ποσοστό ασθενειών στην Ευρώπη: 25 — 64 ετών (ECDC, 2014-2022)
• Ομάδες που διατρέχουν κίνδυνο σοβαρής νόσου: βρέφη, ηλικιωμένοι, άτομα με προϋπάρχουσα κατάσταση υγείας
• Ομάδες με υψηλότερο κίνδυνο μόλυνσης: διακινούμενοι εργαζόμενοι και ταξιδιώτες

Κλιματική ευαισθησία

Κλιματική καταλληλότητα

Το κουνούπι Ae. albopictus, ο σημαντικότερος φορέας του CHIKV, μπορεί να επιβιώσει σε ένα ευρύ φάσμα κλιματικών συνθηκών και βρέθηκε σε υψόμετρα μέχρι 1200 μέτρα πάνω από την επιφάνεια της θάλασσας. Τα αυγά του είναι ιδιαίτερα ανθεκτικά τόσο στις υψηλές όσο και στις χαμηλές θερμοκρασίες, καθώς και στις παρατεταμένες περιόδους ξηρασίας. Ήπιοι χειμώνες με ελάχιστες θερμοκρασίες -5 °C επιτρέπουν τη δημιουργία σταθερού πληθυσμού κουνουπιών (Waldock et al., 2013),όπως και οι έντονες βροχοπτώσεις και οι πλημμύρες στις αρχές του καλοκαιριού που δημιουργούν τόπους αναπαραγωγής κουνουπιών (Tran et al., 2013). Η βέλτιστη μέση θερμοκρασία για μετάδοση CHIKV είναι 27 °C, στην οποία το ιικό φορτίο στο σάλιο του Ae. albopictus είναι το υψηλότερο (Alto et al., 2018). Ωστόσο, αυτά τα κουνούπια είναι σε θέση να μεταδώσουν το CHIKV ακόμη και στους 20 °C, γεγονός που επιβεβαιώνει την κλιματική καταλληλότητα του κλίματος της Ευρώπης για αυτόν τον φορέα CHIKV (Mercier et al., 2022). Έναe. aegypti — ένα λιγότερο σημαντικό είδος κουνουπιών με δυνατότητα μετάδοσης chikungunya στην Ευρώπη — έχει στενότερη ανοχή θερμοκρασίας και δεν επιβιώνει σε θερμοκρασίες κάτω των 4 °C (Brady et al., 2013). Από την άλλη πλευρά, αυτό το είδος και το ιικό φορτίο στο σάλιο του είναι σχετικά αναίσθητο στις ημερήσιες διακυμάνσεις της θερμοκρασίας (Alto et al., 2018).

Εποχικότητα

Στην Ευρώπη, δεν υπάρχει σαφής εποχική τάση στον αριθμό των κρουσμάτων chikungunya. Σε ορισμένα έτη, τα κρούσματα αντανακλούν την αυξημένη μετάδοση του ιού στις πιθανές χώρες μόλυνσης λόγω κλιματικών συνθηκών που ευνοούν τη δραστηριότητα των φορέων και την αναπαραγωγή του ιού κατά τη συγκεκριμένη περίοδο του έτους. Σε μικρότερο βαθμό, η διακύμανση του αριθμού των ταξιδιωτών που επανεξετάζονται συμβάλλει στην εποχικότητα μεταξύ των περιπτώσεων που σχετίζονται με τα ταξίδια (ECDC, 2014-2022).

Επιπτώσεις της κλιματικής αλλαγής

Οι κλιματικές αλλαγές στην Ευρώπη, συμπεριλαμβανομένων των υψηλότερων μέσων θερμοκρασιών, της υγρασίας και της έντασης των βροχοπτώσεων, οδηγούν σε καλύτερη κλιματική καταλληλότητα για Ae. albopictus, ως εκ τούτου υψηλότερους κινδύνους για λοιμώξεις από chikungunya στα περισσότερα μέρη της Ευρώπης (Jourdain et al., 2020· Mercier et al., 2022). Η κλιματική καταλληλότητα για τη μετάδοση του chikungunya στην Ευρώπη έχει ήδη αυξηθεί τις τελευταίες δεκαετίες και στο μέλλον τόσο ο δείκτης καταλληλότητας για το κουνούπι τίγρης όσο και η διάρκεια της ενεργού περιόδου του αναμένεται να αυξηθούν περαιτέρω σε αρκετές χώρες. Οι υψηλότερες θερμοκρασίες οδηγούν σε ευνοϊκότερες συνθήκες για την αναπαραγωγή των κουνουπιών, αυξημένο ρυθμό εκκόλαψης αυγών και ταχύτερη ανάπτυξη των προνυμφών Ae. albopictus, καθώς και μεγαλύτερες ενεργές εποχές για τα κουνούπια. Αυτό προκαλεί μεγαλύτερους πληθυσμούς κουνουπιών και περισσότερα τσιμπήματα κουνουπιών. Επιπλέον, οι υψηλότερες μέσες θερμοκρασίες του καλοκαιριού προωθούν την αναπαραγωγή του ιού στο κουνούπι. Η υψηλότερη υγρασία αναμένεται να επιμηκύνει τη διάρκεια ζωής των κουνουπιών (Marini et al., 2020). Μια μελέτη των ποταμών του Ρήνου και του Ροδανού προσδιόρισε αυτά τα περιβάλλοντα ως θερμά σημεία για τη δραστηριότητα των κουνουπιών και τις εστίες ασθενειών στην Ευρώπη (Tjaden et al., 2017). Σε όλη την Κεντρική Ευρώπη, ιδιαίτερα στη Γαλλία και την Ιταλία, αναμένεται να δημιουργηθούν πληθυσμοί κουνουπιών Ae.albopictus. Οιπληθυσμοίalbopictusβρέθηκαν ήδη σε υψόμετρα πάνω από 900 m πάνω από την επιφάνεια της θάλασσας στην κεντρική Ιταλία, όπου οι θερμοκρασίες το χειμώνα πέφτουν στους -5 °C. Τα κουνούπια αναμένεται να εξαπλωθούν σε ακόμη υψηλότερες περιοχές στο μέλλον (Romiti et al., 2022) και βόρεια (Peach et al., 2019). Ωστόσο, σε άλλες χώρες που έχουν επί του παρόντος κατάλληλες συνθήκες για τους πληθυσμούς των κουνουπιών, όπως η Βόρεια Ιταλία, η αναμενόμενη αύξηση των καλοκαιρινών ξηρασιών μειώνει την καταλληλότητα του οικοτόπου για το κουνούπι τίγρης (Tjaden et al., 2017).

Στην ηπειρωτική Ευρώπη, αναμένεται επίσης επέκταση του πληθυσμού κουνουπιών Ae e. aegypti. Το είδος αυτό έχει μια στενότερη προτιμώμενη περιοχή θερμοκρασίας και θα επωφεληθεί κυρίως από την αύξηση της θερμοκρασίας που καθιστά το κλίμα της Ευρώπης καταλληλότερο για την επιβίωσή του (Medlock and Leach, 2015).

Πρόληψη & Θεραπεία

Πρόληψη

• ΠΡΟΣΤΑΣΙΑ ΠΡΟΣΩΠΙΚΟΥ χαρακτηρα: μακρυμάνικα ενδύματα, απωθητικά κουνουπιών, δίχτυα ή σίτες και αποφυγή ενδιαιτημάτων κουνουπιών
• Έλεγχος κουνουπιών: περιβαλλοντική διαχείριση, π.χ. ελαχιστοποίηση των ευκαιριών αναπαραγωγής σε ανοικτά φυσικά και τεχνητά ύδατα, και βιολογικά ή χημικά μέτρα (π.χ., δείτε τις δραστηριότητες της ομάδας δράσης για τον έλεγχο των κουνουπιών στη Γερμανία)
• Ευαισθητοποίηση σχετικά με τα συμπτώματα της νόσου, τη μετάδοση ασθενειών και τους κινδύνους δαγκώματος κουνουπιών
• Ενεργός παρακολούθηση και επιτήρηση κουνουπιών, κρουσμάτων ασθενειών και περιβάλλοντος (π.χ. δείτε τις περιπτωσιολογικές μελέτες τηςπρωτοβουλίαςMückenatlas ή του έργου EYWA)
• Τα εμβόλια βρίσκονται σε φάσεις κλινικών δοκιμών, αλλά δεν είναι ακόμη έτοιμα για χρήση

Θεραπεία

• Καμία ειδική και αποτελεσματική αντιιική θεραπεία
• Ενυδάτωση και ξεκούραση στο κρεβάτι
• Για σοβαρές περιπτώσεις: φάρμακα για τον πόνο, φάρμακα που μειώνουν τον πυρετό ή θεραπείες για την αρθρίτιδα

Στοιχεία αναφοράς

Alto, B. W. et al., 2018, Diurnal temperature Range and Chikungunya Virus Invasive Mosquito Vectors, Journal of Medical Entomology 55(1), 217–224. https://doi.org/10.1093/jme/tjx182

Brady, O. J. et al., 2013, Modelling ενήλικος Aedes aegypti και Aedes albopictus επιβίωση σε διαφορετικές θερμοκρασίες σε εργαστηριακές και επιτόπιες ρυθμίσεις, Παράσιτα & διανύσματα 6(351), 1-11. https://doi.org/10.1186/1756-3305-6-351

Burt, F. J. et al., 2017, ιός Chikungunya: Ενημέρωση σχετικά με τη βιολογία και την παθογένεια αυτού του αναδυόμενου παθογόνου, The Lancet Infectious Diseases 17(4), e107–e117. https://doi.org/10.1016/S1473-3099(16)30385-1

ECDC, 2021a, Aedes aegypti — τρέχουσα γνωστή κατανομή: Μάρτιος 2021. Διατίθεται στη διεύθυνση https://www.ecdc.europa.eu/en/publications-data/aedes-aegypti-current-known-distribution-march-2021. Τελευταία πρόσβαση τον Δεκέμβριο του 2022.

ECDC, 2021b, Aedes albopictus — τρέχουσα γνωστή κατανομή: Μάρτιος 2021. Διατίθεται στη διεύθυνση https://www.ecdc.europa.eu/en/publications-data/aedes-albopictus-current-known-distribution-march-2021. Τελευταία πρόσβαση τον Δεκέμβριο του 2022.

ECDC, 2014-2022, Ετήσιες επιδημιολογικές εκθέσεις για την περίοδο 2012-2020 — νόσος του ιού Chikungunya. Διατίθεται στη διεύθυνση https://www.ecdc.europa.eu/en/all-topics-z/chikungunya-virus-disease/surveillance-and-disease-data/annual-epidemiological-reports. Τελευταία πρόσβαση τον Απρίλιο του 2023.

ECDC, 2023, Άτλαντας επιτήρησης των μολυσματικών ασθενειών. Διατίθεται στη διεύθυνση https://atlas.ecdc.europa.eu/public/index.aspx. Τελευταία πρόσβαση τον Απρίλιο του 2023.

Jourdain, F. et al., 2020, Από την εισαγωγή στην αυτόνομη μετάδοση: Οδηγοί εμφάνισης chikungunya και δάγκειου πυρετού σε εύκρατη περιοχή, PLOS παραμελημένες τροπικές ασθένειες 14(5), e0008320. https://doi.org/10.1371/journal.pntd.0008320

Kam, Y.-W. et al., 2015, Sero-Prevalence and Cross-Reactive of Chikungunya Virus Special Anti-E2EP3 Antibodys in Arbovirus-μολυσμένοι ασθενείς, PLoS παραμελημένες τροπικές ασθένειες 9(1), e3445. https://doi.org/10.1371/journal.pntd.0003445

Marini, G. et al., 2020, Influence of temperature on the Life-Cycle Dynamics of Aedes albopictus Population Established at Temperate Latitudes: Εργαστηριακό πείραμα, έντομα 11(11), 808. https://doi.org/10.3390/insects11110808

Mbaika, S. et al., 2016, Διανυσματική ικανότητα του Aedes aegypti στη μετάδοση του ιού Chikungunya: Επιδράσεις και επιπτώσεις της εξωγενούς θερμοκρασίας επώασης στους ρυθμούς διάδοσης και μόλυνσης, Irology Journal 13(114), 1–9. https://doi.org/10.1186/s12985-016-0566-7

Medlock, J. M. and Leach, S.A., 2015, Effect of climate change on vector-borne disease risk in the UK, The Lancet Infectious Diseases 15(6), 721–730. https://doi.org/10.1016/S1473-3099(15)70091-5

Mercier, A. et al., 2022, Impact of temperature on dengue and chikungunya μετάδοση από το κουνούπι Aedes albopictus, Scientific Reports 12(6973), 1-11. https://doi.org/10.1038/s41598-022-10977-4

Miranda, M. Á. et al., 2022, AIMSurv: Πρώτη πανευρωπαϊκή εναρμονισμένη επιτήρηση των χωροκατακτητικών ειδών κουνουπιών Aedes που παρουσιάζουν ενδιαφέρον για ασθένειες που μεταδίδονται από φορείς του ανθρώπου, Gigabyte 2022, 1–13. https://doi.org/10.46471/gigabyte.57

Peach, D. A. et al., 2019, Μοντελοποιημένες διανομές Aedes japonicus japonicus και Aedes togoi (Diptera: Culicidae) στις Ηνωμένες Πολιτείες, τον Καναδά και τη βόρεια Λατινική Αμερική, Journal of Vector Ecology 44(1), 119-129. https://doi.org/10.1111/jvec.12336

Romiti, F. et al., 2022, Aedes albopictus αφθονία και φαινολογία κατά μήκος μιας βαθμιδωτής βαθμίδας στην περιοχή Lazio (κεντρική Ιταλία), Παράσιτα διανύσματα 15(92), 1-11. https://doi.org/10.1186/s13071-022-05215-9

Tjaden, N. B. et al., 2017, Modelling the effects of global climate change on Chikungunya transmission in the 21st Century, Scientific Reports 7(3813), 1-11. https://doi.org/10.1038/s41598-017-03566-3

Tran, A. et al., 2013, A Rainfall- and temperature-Driven Abundance Model for Aedes albopictus Populations, International Journal of Environmental Research and Public Health 10(5), 1698–1719. https://doi.org/10.3390/ijerph10051698

Tsetsarkin, K. A. et al., 2016, Interspecies transmission and chikungunya virus, Current Opinion in Virology 16, 143–150. https://doi.org/10.1016/j.coviro.2016.02.007

Waldock, J. et al., 2013, The role of environmental variables on Aedes albopictus biology and chikungunya epidemiology, Pathogens and Global Health 107(5), 224–241. https://doi.org/10.1179/2047773213Y.0000000100

ΠΟΥ (2022). Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας, https://www.who.int/. Τελευταία πρόσβαση τον Αύγουστο του 2022.