Δάγκειος πυρετός

Ο δάγκειος πυρετός είναι μια ιογενής νόσος που μεταδίδεται από τα κουνούπια και προκαλεί τουλάχιστον 390 εκατομμύρια λοιμώξεις ετησίως και θέτει χίλιες φορές περισσότερο σε κίνδυνο μόλυνσης (ΠΟΥ, 2012). Η εκτιμώμενη παγκόσμια συχνότητα εμφάνισης δάγκειου πυρετού έχει αυξηθεί 30 φορές τα τελευταία 50 χρόνια (Li and Wu, 2015) λόγω διαφόρων παραγόντων, συμπεριλαμβανομένης της παγκοσμιοποίησης, των ταξιδιών, του εμπορίου, των κοινωνικοοικονομικών παραγόντων, της ανθρώπινης εγκατάστασης, της εξέλιξης του ιού και ενδεχομένως της κλιματικής αλλαγής (Murray et al., 2013). Οι ταξιδιώτες συχνά μεταφέρουν τον ιό του δάγκειου πυρετού (DENV) μεταξύ χωρών (ΠΟΥ, 2022) και στην Ευρώπη οι περισσότερες περιπτώσεις (> 99 %) σχετίζονται με τα ταξίδια. Η κλιματική καταλληλότητα για τη μετάδοση του δάγκειου πυρετού στην Ευρώπη αυξάνεται ήδη και οι αναμενόμενες υψηλότερες θερμοκρασίες στο μέλλον θα δημιουργήσουν ακόμη ευνοϊκότερες συνθήκες για τον δάγκειο πυρετό που μεταφέρει κουνούπια σε διάφορα μέρη της κεντρικής Ευρώπης.

Ποσοστό κοινοποίησης δάγκειου πυρετού (χάρτης) και σύνολο αναφερόμενων περιπτώσεων και περιπτώσεων που σχετίζονται με ταξίδια (γράφημα) στην Ευρώπη
_{Πηγή: ECDC, 2023, Άτλαντας επιτήρησης των μολυσματικών ασθενειών}

_{Σημειώσεις: Ο χάρτης και η γραφική παράσταση παρουσιάζουν στοιχεία για τις χώρες μέλη του ΕΟΧ. Τα όρια και τα ονόματα που εμφαίνονται σε αυτόν τον χάρτη δεν συνεπάγονται επίσημη έγκριση ή αποδοχή από την Ευρωπαϊκή Ένωση.
Η ασθένεια πρέπει να κοινοποιείται σε επίπεδο ΕΕ, αλλά η περίοδος αναφοράς διαφέρει μεταξύ των χωρών. Όταν οι χώρες αναφέρουν μηδενικές περιπτώσεις, το ποσοστό κοινοποίησης στον χάρτη εμφανίζεται ως «0». Όταν οι χώρες δεν έχουν αναφέρει τη νόσο σε ένα συγκεκριμένο έτος, το ποσοστό δεν είναι ορατό στον χάρτη και φέρει την ένδειξη «μη δηλωθείσα» (τελευταία ενημέρωση τον Ιούλιο του 2024).}

Πηγή & μετάδοση

Ο δάγκειος πυρετός μεταδίδεται κυρίως στον άνθρωπο μέσω μολυσμένων θηλυκών κουνουπιών Aedes. Αυτά τα κουνούπια δαγκώνουν στο φως της ημέρας, αν και μπορεί να υπάρχουν κορυφές δραστηριότητας νωρίς το πρωί και αργά το απόγευμα. Ένα κουνούπι γίνεται μολυσματικό όταν τρέφεται με ένα άτομο με DENV. Το μολυσμένο κουνούπι παραμένει μολυσματικό και επικίνδυνο για άλλους ανθρώπους για το υπόλοιπο της ζωής του (ΠΟΥ, 2022). Ο δάγκειος πυρετός μπορεί επίσης να μεταδοθεί από μια έγκυο μητέρα στο βρέφος της (Sinhabahu et al., 2014). Η μετάδοση μέσω αίματος κατά τη διάρκεια της δωρεάς οργάνων ή των μεταγγίσεων αίματος είναι σπάνια (Pozzetto et al., 2015).

Το κουνούπι Aedes aegypti είναι ο κύριος φορέας του δάγκειου πυρετού στον κόσμο. Είναι καλά προσαρμοσμένο στο ζεστό και υγρό κλίμα των (υπο)τροπικών. Μιαe. aegypti ήταν παρούσα στην Ευρώπη, και ιδιαίτερα στη λεκάνη της Μεσογείου, μέχρι τα μέσα του 20ου^αιώνα, μετά από την οποία το είδος έγινε σπάνιο λόγω των μεταβαλλόμενων συνθηκών υγιεινής. Ωστόσο, πρόσφατα, η Ae. aegypti παρατηρήθηκε εκ νέου πιο τακτικά σε ορισμένα μέρη της Ευρώπης (Trájer, 2021). Είναι εγκατεστημένη στη Μαδέρα (Πορτογαλία), τη Νότια Ρωσία και τη Γεωργία, και έχει εισαχθεί στο Türkiye, στις Κανάριες Νήσους (Ισπανία) και στην Κύπρο (ECDC, 2021a· Miranda et al., 2022).

ΟAedes albopictus είναι ένας δευτερογενής, λιγότερο ικανός φορέας δάγκειου πυρετού. Ωστόσο, αυτό το είδος κουνουπιών, λόγω της ανοχής του στις χαμηλότερες θερμοκρασίες, είναι πιο σημαντικό στην Ευρώπη, όπου υπάρχει σε 28 ευρωπαϊκές χώρες και σε υψόμετρο έως 1200 μέτρα πάνω από τη στάθμη των θαλασσών (ECDC, 2021b). Ο Ae. albopictus προκάλεσε το 2010 τις πρώτες τοπικές μεταδόσεις δάγκειου πυρετού στην Ευρώπη (στη Γαλλία και την Κροατία) και αρκετές ευρωπαϊκές εστίες στη συνέχεια, ιδίως στην Ιταλία και τη Γαλλία. Οι εστίες συνήθως παρακολουθούνται σε μολυσμένους ταξιδιώτες από τροπικές χώρες (Mercier et al., 2022).

Είναι γνωστοί τέσσερις διαφορετικοί ορότυποι (δηλαδή υποτύποι) του DENV. Οι ασθενείς που αναρρώνουν από λοίμωξη με έναν τύπο είναι ως επί το πλείστον ανοσικοί έναντι αυτού του τύπου για το υπόλοιπο της ζωής τους, αλλά δεν είναι ανοσικοί έναντι άλλων τύπων (Murugesan και Manoharan, 2020).

Επιπτώσεις στην υγεία

Ο δάγκειος πυρετός προκαλεί ένα ευρύ φάσμα συμπτωμάτων. Ενώ οι περισσότερες περιπτώσεις είναι ασυμπτωματικές ή ήπιες, ο δάγκειος πυρετός μπορεί επίσης να εκδηλωθεί ως σοβαρή, γρίπη-όπως ασθένεια που μπορεί ακόμη και να είναι θανατηφόρα σε σπάνιες περιπτώσεις. Γενικά, ο δάγκειος πυρετός μπορεί να αναγνωριστεί όταν ένας υψηλός πυρετός (περίπου 40 °C) συνοδεύεται από τουλάχιστον δύο ακόμη συμπτώματα, όπως έντονο πονοκέφαλο, πόνο πίσω από τα μάτια, πόνους στους μυς και στις αρθρώσεις, ναυτία, έμετο, πρησμένους αδένες ή εξάνθημα. Τα συμπτώματα διαρκούν συνήθως για 2-7 ημέρες, μετά από μια περίοδο επώασης 4-10 ημερών. Αν και λιγότερο συχνές, μερικοί άνθρωποι αναπτύσσουν σοβαρό δάγκειο πυρετό, ο οποίος εκδηλώνεται ως σοβαροί κοιλιακοί πόνοι, επίμονος έμετος, ταχεία αναπνοή, αιμορραγία των ούλων ή της μύτης, κόπωση, ανησυχία, διεύρυνση του ήπατος, αίμα σε έμετο ή κόπρανα. Αυτή η σοβαρή μορφή δάγκειου πυρετού μπορεί να οδηγήσει σε επιπλοκές, συμπεριλαμβανομένης σοβαρής αιμορραγίας, βλάβης οργάνων ή ακόμη και διαρροής πλάσματος (Umakanth και Suganthan, 2020· ΠΟΥ, 2022). Ο δάγκειος πυρετός κατά τη διάρκεια της εγκυμοσύνης μπορεί να οδηγήσει σε χαμηλότερο βάρος γέννησης, υψηλότερο κίνδυνο εμβρυϊκής δυσφορίας και πρόωρο τοκετό (Sinhabahu et al., 2014).

Νοσηρότητα στην Ευρώπη

Στις χώρες μέλη του ΕΟΧ (εξαιρουμένης της Βουλγαρίας, της Κύπρου, της Δανίας, του Λιχτενστάιν, της Ελβετίας και της Τουρκίας λόγω έλλειψης στοιχείων), για την περίοδο 2008-2021:

• Αναφέρθηκαν 22,164 λοιμώξεις από τον ιό του δάγκειου πυρετού, εκ των οποίων περίπου το 90 % αφορούσε ταξίδια (ECDC, 2023)
• Το ποσοστό κοινοποίησης ΕΕ/ΕΟΧ ήταν 0,5 κρούσματα ανά 100000 πληθυσμό το 2020
• Δεν διαπιστώθηκε σαφής τάση στον αριθμό των υποθέσεων από το 2016, ενώ ο αριθμός των υποθέσεων αυξήθηκε σταθερά μεταξύ 2011 και 2016
• Ο αριθμός των υποθέσεων που αποκτήθηκαν σε τοπικό επίπεδο αυξήθηκε από το 2013 σε 24 περιπτώσεις το 2020, ενώ τα περισσότερα κρούσματα εντοπίστηκαν στη Γαλλία, την Ισπανία και την Ιταλία.

(ECDC, 2014-2022)

Κατανομή ανά πληθυσμό

• Ηλικιακή ομάδα με το υψηλότερο ποσοστό ασθενειών στην Ευρώπη: 25 — 44 ετών, άνδρες και γυναίκες (ECDC, 2014-2022)
• Ομάδες που διατρέχουν κίνδυνο σοβαρής νόσου: βρέφη, ηλικιωμένοι, άτομα με αδύναμη ανοσία
• Ομάδες με υψηλότερο κίνδυνο μόλυνσης: διακινούμενοι εργαζόμενοι και ταξιδιώτες
  
  

Κλιματική ευαισθησία

Κλιματική καταλληλότητα

Η πιθανότητα μετάδοσης DENV εξαρτάται από τη θερμοκρασία, με το υψηλότερο ποσοστό μόλυνσης να συμβαίνει όταν η θερμοκρασία του περιβάλλοντος είναι 31 °C (Xiao et al., 2014).

Οι φορείς DENV, τα κουνούπια Aedes, απαιτούν φυσικά ή τεχνητά δοχεία γεμάτα με νερό για αναπαραγωγή, παρόλο που τα αυγά μπορούν να παραμείνουν βιώσιμα για αρκετούς μήνες σε ξηρές συνθήκες και θα εκκολαφθούν μόλις έρθουν σε επαφή με το νερό (ΠΟΥ, 2022). Πολλές πρόσφατες τοπικές μεταδόσεις λαμβάνουν χώρα σε προαστιακές κατοικημένες περιοχές, οι οποίες έχουν (ημι)φυσικές περιοχές που παρέχουν ένα οικότοπο για τα κουνούπια και ταυτόχρονα έχουν σχετικά υψηλή πυκνότητα πληθυσμού (Cochet et al., 2022). Αν και ο Ae. albopictus είναι ένας δευτερογενής, λιγότερο ικανός φορέας δάγκειου πυρετού, θα μπορούσε να διαδραματίσει σημαντικό ρόλο στη γεωγραφική εξάπλωση της νόσου στην Ευρώπη. Ο Ae. albopictus μπορεί να επιβιώσει σε ένα ευρύ φάσμα κλιματικών συνθηκών και βρέθηκε σε υψόμετρα μέχρι 1200 μέτρα πάνω από την επιφάνεια της θάλασσας. Τα αυγά του είναι ιδιαίτερα ανθεκτικά τόσο στις υψηλές όσο και στις χαμηλές θερμοκρασίες και στις παρατεταμένες περιόδους ξηρασίας. Ήπιοι χειμώνες με ελάχιστες θερμοκρασίες -5 °C επιτρέπουν τη δημιουργία σταθερού πληθυσμού κουνουπιών (Waldock et al., 2013). Το Ae. aegypti έχει στενότερη ανοχή θερμοκρασίας από το Ae. albopictus, με θερμοκρασίες κάτω των 4 °C να είναι θανατηφόρες για το κουνούπι (Brady et al., 2013).

Εποχικότητα

Στην Ευρώπη, οι κορυφές στον αριθμό των κρουσμάτων δάγκειου πυρετού ποικίλλουν ετησίως. Οι υψηλότεροι αριθμοί καταγράφονται συχνά τον Αύγουστο και τον Νοέμβριο, αλλά σε μερικά χρόνια επίσης τον Ιανουάριο και τον Μάρτιο-Απρίλιος. Οι κορυφές που παρατηρήθηκαν αντανακλούν τις εποχικές μεταδόσεις στις πιθανές χώρες μόλυνσης, οι οποίες σχετίζονται με τις ευνοϊκές κλιματικές συνθήκες, καθώς και την εποχικότητα των εισερχόμενων ταξιδιών (ECDC, 2014-2022).

Επιπτώσεις της κλιματικής αλλαγής

Παράλληλα με τον αυξανόμενο αριθμό κρουσμάτων δάγκειου πυρετού που σχετίζονται με ταξίδια, οι αυξανόμενες θερμοκρασίες, η υγρασία και η ένταση βροχοπτώσεων που συνδέονται με την κλιματική αλλαγή συνδέονται με μεγαλύτερο αριθμό κρουσμάτων δάγκειου πυρετού στην Ευρώπη (Stephenson et al., 2022). Η κλιματική καταλληλότητα για τη μετάδοση του δάγκειου πυρετού στην Ευρώπη έχει ήδη αυξηθεί τις τελευταίες δεκαετίες. Ένα θερμότερο κλίμα (με θερμοκρασίες έως 31 °C) οδηγεί σε ταχύτερη αναπαραγωγή του ιού και υψηλότερα φορτία ιών στα κουνούπια, ως εκ τούτου υψηλότερο κίνδυνο μόλυνσης για τους ανθρώπους (Xiao et al., 2014). Οι υψηλότερες θερμοκρασίες δημιουργούν επίσης ευνοϊκότερες συνθήκες για την αναπαραγωγή των κουνουπιών και την ταχύτερη ανάπτυξη των προνυμφών, με αποτέλεσμα μεγαλύτερους πληθυσμούς κουνουπιών. Η υψηλότερη υγρασία μπορεί να παρατείνει τη διάρκεια ζωής των κουνουπιών (Marini et al., 2020). Οι αλλοιωμένες βροχοπτώσεις μπορεί να ευνοούν ή να περιορίζουν την αναπαραγωγή και τη δραστηριότητα των κουνουπιών, ανάλογα με το χρονοδιάγραμμα. Σε ορισμένα μέρη της Ευρώπης, ιδιαίτερα στη Γαλλία και την Ιταλία, οι πληθυσμοί κουνουπιών Ae. albopictus αναμένεται να δημιουργηθούν μετά τη μετανάστευση προς βορρά. Ο δείκτης κλιματικής καταλληλότητας για το κουνούπι τίγρης και η κατάλληλη διάρκεια της εποχής προβλέπεται να αυξηθούν στο μέλλον σε αρκετές περιοχές της Ευρώπης. Ωστόσο, σε ορισμένες χώρες που έχουν επί του παρόντος κατάλληλες συνθήκες για τους πληθυσμούς κουνουπιών, όπως η Βόρεια Ιταλία, η αναμενόμενη αύξηση της καλοκαιρινής ξηρασίας θα μειώσει την καταλληλότητα των οικοτόπων για το κουνούπι τίγρης (Tjaden et al., 2017). Αναμένεται επέκταση του πληθυσμού κουνουπιών Ae. aegypti στην Ευρώπη. Το είδος αυτό έχει στενότερη προτιμώμενη περιοχή θερμοκρασίας και θα ωφεληθεί κυρίως από την αύξηση της θερμοκρασίας που καθιστά το κλίμα της Ευρώπης καταλληλότερο για την επιβίωσή του (Medlock and Leach, 2015· Yadav et al., 2004).

Πρόληψη & Θεραπεία

Πρόληψη

• ΠΡΟΣΤΑΣΙΑ ΠΡΟΣΩΠΙΚΟΥ χαρακτηρα: μακρυμάνικα ενδύματα, απωθητικά κουνουπιών, δίχτυα ή σίτες και αποφυγή ενδιαιτημάτων κουνουπιών
• Έλεγχος κουνουπιών: περιβαλλοντική διαχείριση, π.χ. ελαχιστοποίηση των ευκαιριών αναπαραγωγής σε ανοικτά φυσικά και τεχνητά ύδατα, βιολογικά ή χημικά μέτρα (π.χ. δείτε τις δραστηριότητες της ομάδας δράσης για τον έλεγχο των κουνουπιών στη Γερμανία)
• Ευαισθητοποίηση σχετικά με τα συμπτώματα της νόσου, τη μετάδοση ασθενειών και τους κινδύνους δαγκώματος κουνουπιών
• Ενεργός παρακολούθηση και επιτήρηση των κουνουπιών, των κρουσμάτων ασθενειών και του περιβάλλοντος για την πρόληψη της μετάδοσης (βλ. π.χ. τις περιπτωσιολογικές μελέτες της πρωτοβουλίας «Mückenatlas», την επιτήρηση του δάγκειου πυρετού στη Γαλλία ή το έργο EYWA)
• Το τρέχον εμβόλιο για τον δάγκειο πυρετό είναι μόνο για άτομα ηλικίας 9 έως 45 ετών σε ενδημικές περιοχές με λοίμωξη στο παρελθόν. Άλλα υποψήφια εμβόλια για τον δάγκειο πυρετό βρίσκονται υπό αξιολόγηση, αλλά δεν είναι ακόμη έτοιμα για χρήση (Chawla et al., 2014· ΠΟΥ, 2022).

Θεραπεία

• Καμία ειδική και αποτελεσματική αντιιική θεραπεία
• Ενυδάτωση και ξεκούραση στο κρεβάτι
• Ιατρικές συμβουλές για την πρόληψη επιπλοκών
• Για σοβαρές περιπτώσεις: φάρμακα για τον πόνο, φάρμακα που μειώνουν τον πυρετό ή θεραπείες για την αρθρίτιδα

Στοιχεία αναφοράς

Brady, O. J. et al., 2013, Modelling ενήλικος Aedes aegypti και Aedes albopictus επιβίωση σε διαφορετικές θερμοκρασίες σε εργαστηριακές και επιτόπιες ρυθμίσεις, Παράσιτα & διανύσματα 6(351), 1-12. https://doi.org/10.1186/1756-3305-6-351

Chawla, P. et al., 2014, Κλινικές επιπτώσεις και θεραπεία του δάγκειου πυρετού, Asian Pacific Journal of Tropical Medicine 7(3), 169–178. https://doi.org/10.1016/S1995-7645(14)60016-X

Cochet, A., et al., 2022, Autochthonous dengue in Main France, 2022: γεωγραφική επέκταση και αύξηση της συχνότητας, Eurosurveillance 27(44), 2200818. https://doi.org/10.2807/1560-7917.ES.2022.27.44.2200818

ECDC, 2021a, Aedes aegypti — τρέχουσα γνωστή κατανομή: Μάρτιος 2021. Διατίθεται στη διεύθυνση https://www.ecdc.europa.eu/en/publications-data/aedes-aegypti-current-known-distribution-march-2021. Τελευταία πρόσβαση τον Δεκέμβριο του 2022.

ECDC, 2021b, Aedes albopictus — τρέχουσα γνωστή κατανομή: Μάρτιος 2021. Διατίθεται στη διεύθυνση https://www.ecdc.europa.eu/en/publications-data/aedes-albopictus-current-known-distribution-march-2021. Τελευταία πρόσβαση τον Δεκέμβριο του 2022.

ECDC, 2014-2022, Ετήσιες επιδημιολογικές εκθέσεις για την περίοδο 2012-2020 — Δάγκειος πυρετός. Διατίθεται στη διεύθυνση https://www.ecdc.europa.eu/en/dengue-fever/surveillance-and-disease-data/annual-epidemiological-reports. Τελευταία πρόσβαση τον Απρίλιο του 2023.

ECDC, 2023, Άτλαντας επιτήρησης των μολυσματικών ασθενειών. Διατίθεται στη διεύθυνση https://atlas.ecdc.europa.eu/public/index.aspx. Τελευταία πρόσβαση τον Απρίλιο του 2023.

Li, Y. and Wu, S., 2015, Dengue: Τι είναι και γιατί υπάρχουν περισσότερα, Science Bulletin 60(7), 661–664. https://doi.org/10.1007/s11434-015-0756-5

Marini, G. et al., 2020, Influence of temperature on the Life-Cycle Dynamics of Aedes albopictus Population Established at Temperate Latitudes: Εργαστηριακό πείραμα, έντομα 11(11), 808. https://doi.org/10.3390/insects11110808

Medlock, J. M. et al., 2015, Effect of climate change on vector-borne disease risk in the UK, The Lancet Infectious Diseases 15(6), 721–730. https://doi.org/10.1016/S1473-3099(15)70091-5

Mercier, A. et al., 2022, Impact of temperature on dengue and chikungunya transmission by the κουνούπι Aedes albopictus, Scientific Reports 12(6973), 1-13. https://doi.org/10.1038/s41598-022-10977-4

Miranda, M. Á., et al., 2022, AIMSurv: Πρώτη πανευρωπαϊκή εναρμονισμένη επιτήρηση των χωροκατακτητικών ειδών κουνουπιών Aedes που παρουσιάζουν ενδιαφέρον για ασθένειες που μεταδίδονται από φορείς του ανθρώπου, Gigabyte 2022, 1–13. https://doi.org/10.46471/gigabyte.57

Murray, N. E. et al., 2013, Επιδημιολογία του δάγκειου πυρετού: προηγούμενες, παρούσες και μελλοντικές προοπτικές, Κλινική Επιδημιολογία 20(5), 299-309. https://doi.org/10.2147/CLEP.S34440

Murugesan, A. and Manoharan, M., 2020, Dengue Virus. Στ: Ennaji, M.M. (Ed), Αναδυόμενα και επανεμφανιζόμενα ιικά παθογόνα 1, 281–359. Elsevier. https://doi.org/10.1016/B978-0-12-819400-3.00016-8

Pozzetto, B. et al., 2015, Είναι ο δάγκειος πυρετός μεταδιδόμενος από μετάγγιση πιθανή απειλή για τη δημόσια υγεία;, World Journal of Virology 4(2), 113–123. https://doi.org/10.5501/wjv.v4.i2.113

Sinhabahu, V. P. et al., 2014, Περιγεννητική μετάδοση δάγκειου πυρετού: A case report, BMC research notes 7(795), 1-3. https://doi.org/10.1186/1756-0500-7-795

Stephenson, C. et al., 2022, Imported Dengue Case Numbers and Local Climatic Patterns Are Associated with Dengue Virus Transmission in Florida, USA, Insects 13(2), 163. https://doi.org/10.3390/insects13020163

Tjaden, N. B. et al., 2017, Modelling the effects of global climate change on Chikungunya transmission in the 21st Century, Scientific Reports 7(3813), 1-11. https://doi.org/10.1038/s41598-017-03566-3

Trájer, A. J., 2021, Aedes aegypti στους μεσογειακούς λιμένες εμπορευματοκιβωτίων κατά τον χρόνο της κλιματικής αλλαγής: Ωρολογιακή βόμβα στον χάρτη φορέων κουνουπιών της Ευρώπης, Heliyon 7(9), e07981. https://doi.org/10.1016/j.heliyon.2021.e07981

Umakanth, M. and Suganthan, N., 2020, Unusual Manifestations of Dengue Fever: A Review on Expanded Dengue Syndrome, Cureus 12(9), e10678. https://doi.org/10.7759/cureus.10678

Waldock, J. et al., 2013, The role of environmental variables on Aedes albopictus biology and chikungunya epidemiology, Pathogens and Global Health 107(5), 224–241. https://doi.org/10.1179/2047773213Y.0000000100

ΠΟΥ, 2012, Παγκόσμια στρατηγική για την πρόληψη και τον έλεγχο του δάγκειου πυρετού 2012–2020. Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας, Γενεύη. Διατίθεται στη διεύθυνση https://apps.who.int/iris/handle/10665/75303

ΠΟΥ, 2022, Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας. https://www.who.int/, τελευταία πρόσβαση τον Αύγουστο του 2022

Xiao, F.-Z. et al., 2014, Η επίδραση της θερμοκρασίας στην εξωγενή περίοδο επώασης και το ποσοστό μόλυνσης του ιού του δάγκειου πυρετού ορότυπος 2 στο Aedes albopictus. Archives of Virology 159(11), 3053–3057. https://doi.org/10.1007/s00705-014-2051-1

Yadav, P. et al., 2004, Effect of temperature stress on Immature Stages and Susibility of Aedes Aegypti Mosquitos to Chikungunya Virus, The American Journal of Tropical Medicine and Hygiene 70(4), 346-350. https://doi.org/10.4269/ajtmh.2004.70.346