Σιγέλλωση

Η σιγέλλωση είναι μια σχετικά σπάνια ασθένεια στην Ευρώπη, που οδηγεί σε γαστρεντερικά προβλήματα που προκαλούνται από βακτήρια Shigella. Ωστόσο, αποτελεί πρόβλημα υγείας για ορισμένες πληθυσμιακές ομάδες και σε ορισμένες χώρες, επίσης στον ανεπτυγμένο κόσμο. Στην Ευρώπη, το ένα έκτο έως το ένα τρίτο των περιπτώσεων εισάγονται από ταξιδιώτες (ECDC, 2014-2024). Οι λοιμώξεις εμφανίζονται μετά την κατάποση της μόλυνσης των κοπράνων. Η νόσος πλήττει ιδιαίτερα τα μικρά παιδιά στις αναπτυσσόμενες χώρες και οι εστίες είναι συχνές σε συνθήκες με κακή παροχή νερού και εγκαταστάσεις υγιεινής, οδηγώντας ετησίως σε περίπου 160000 θανάτους παγκοσμίως (Chung The et al., 2021). Ωστόσο, η ασθένεια δεν καταγγέλλεται και συχνά διαγιγνώσκεται λανθασμένα. Ιδιαίτερη ανησυχία προκαλεί η πολυ-φαρμακευτική αντοχή των βακτηρίων Shigella σε διάφορες περιοχές (Lampel et al., 2018).

Ποσοστό κοινοποίησης συνολικών και εγχώριων κρουσμάτων σιγέλλωσης (χάρτης) και αναφερόμενα κρούσματα (γράφημα) στην Ευρώπη

_{Πηγή: ECDC, 2024, Άτλαντας επιτήρησης των μολυσματικών ασθενειών}

_{Σημειώσεις: Ο χάρτης και η γραφική παράσταση παρουσιάζουν στοιχεία για τις χώρες μέλη του ΕΟΧ. Τα όρια και τα ονόματα που εμφαίνονται σε αυτόν τον χάρτη δεν συνεπάγονται επίσημη έγκριση ή αποδοχή από την Ευρωπαϊκή Ένωση. Τα όρια και τα ονόματα που εμφαίνονται σε αυτόν τον χάρτη δεν συνεπάγονται επίσημη έγκριση ή αποδοχή από την Ευρωπαϊκή Ένωση. Η ασθένεια πρέπει να κοινοποιείται σε επίπεδο ΕΕ, αλλά η περίοδος αναφοράς ποικίλλει μεταξύ των χωρών. Όταν οι χώρες αναφέρουν μηδενικές περιπτώσεις, το ποσοστό κοινοποίησης στον χάρτη εμφανίζεται ως «0». Όταν οι χώρες δεν έχουν αναφέρει τη νόσο σε ένα συγκεκριμένο έτος, το ποσοστό δεν είναι ορατό στον χάρτη και φέρει την ένδειξη «μη δηλωθείσα» (τελευταία ενημέρωση τον Ιούλιο του 2024).}

Πηγή & μετάδοση

Η σιγκέλλωση μεταδίδεται κυρίως μέσω της μόλυνσης των κοπράνων από ένα μολυσμένο άτομο στο στόμα ενός άλλου ατόμου. Τα μολυσμένα άτομα που δεν πλένουν καλά τα χέρια τους μετά την αφόδευση μπορούν να προκαλέσουν νέες λοιμώξεις μέσω της άμεσης σωματικής επαφής (συμπεριλαμβανομένης της σεξουαλικής επαφής), ή έμμεσα με τη μόλυνση των τροφίμων ή του νερού. Στην Ευρώπη, η σεξουαλική μετάδοση είναι μια κοινή οδός μόλυνσης σήμερα. Οι ασθενείς μπορούν να μεταδώσουν τη νόσο εφόσον τα βακτήρια Shigella απεκκρίνονται στα κόπρανα, η οποία είναι γενικά κατά τη διάρκεια της οξείας λοίμωξης, αλλά μπορεί να συνεχιστεί για έως και 4 εβδομάδες ή περιστασιακά αρκετούς μήνες.

Παράλληλα με τις λοιμώξεις από άνθρωπο σε άνθρωπο, το μολυσμένο νωπό γάλα και τα γαλακτοκομικά προϊόντα ή τα άψητα λαχανικά είναι άλλες οδούς μετάδοσης (Gerba, 2009). Επιπλέον, οι μύγες μπορούν να μεταδώσουν βακτήρια Shigella από τις τουαλέτες σε ακάλυπτα τρόφιμα (Gerba, 2009). Έξω από το ανθρώπινο σώμα, όμως, η Shigella μπορεί να επιβιώσει μόνο για μικρό χρονικό διάστημα (Niyogi, 2005). Αξιοσημείωτα, η ασθένεια μπορεί να εκδηλωθεί ήδη σε πολύ χαμηλές δόσεις λιγότερων από δέκα βακτηριακά κύτταρα, τα οποία είναι περισσότερο από δέκα χιλιάδες φορές χαμηλότερα από ό, τι για τις περισσότερες άλλες βακτηριακές λοιμώξεις (Chung The et al., 2016).

Οι εστίες εμφανίζονται κυρίως σε μέρη όπου πολλοί άνθρωποι είναι μαζί (όπως σε φυλακές, ιδρύματα για παιδιά, κέντρα ημερήσιας φροντίδας ή ψυχιατρικά νοσοκομεία) ειδικά όταν η προσωπική υγιεινή είναι κακή, καθώς και μεταξύ ανδρών που κάνουν σεξ με άνδρες (Rebmann, 2009).

Επιπτώσεις στην υγεία

Οι λοιμώξειςShigella μπορεί να έχουν ήπια έως σοβαρά συμπτώματα, με ορισμένα μολυσμένα άτομα να μην εμφανίζουν ακόμη και κανένα σύμπτωμα. Εάν τα συμπτώματα είναι συμπτωματικά, τα συμπτώματα διαρκούν συνήθως μεταξύ 4 και 7 ημερών και οι περισσότεροι ασθενείς ανακάμπτουν χωρίς ιατρικές παρεμβάσεις εκτός από την κατάλληλη ενυδάτωση. Τα συμπτώματα εμφανίζονται γρήγορα, περίπου μία έως τρεις ημέρες μετά τη μόλυνση και περιλαμβάνουν διάρροια — συχνά με βλέννα ή/και αίμα, πυρετό, ναυτία, στομαχικές κράμπες και μερικές φορές επώδυνη ούρηση ή αφόδευση. Τα βακτήρια Shigella μπορούν επίσης να παράγουν τοξίνες που κυκλοφορούν στην κυκλοφορία του αίματος ενός μολυσμένου ατόμου (τοξαιμία). Σε πιο σοβαρές περιπτώσεις, τα κόπρανα μπορεί να είναι αιματηρά και γλοιώδη (δυσεντερία) και μπορεί να ακολουθήσουν επιπλοκές, όπως εξασθενημένοι μύες του εντέρου (που οδηγούν σε πρόπτωση του ορθού), σκωληκοειδίτιδα ή απειλητική για τη ζωή φλεγμονή του παχέος εντέρου. Επίσης, η αφυδάτωση, τα χαμηλά επίπεδα αλατιού (υπονατρεμία) ή τα επίπεδα σακχάρου (υπογλυκαιμία) στο αίμα, νευρολογικές λοιμώξεις (μηνιγγίτιδα), φλεγμονή στα οστά (οστεομυελίτιδα), αρθρίτιδα, αποστήματα στη σπλήνα ή κολπικές λοιμώξεις μπορεί να προκύψουν από σιγέλλωση. Μεταξύ των πιο επικίνδυνων κλινικών εκδηλώσεων είναι οι επιληπτικές κρίσεις, οι νευρολογικές βλάβες ή η αύξηση των λευκών αιμοσφαιρίων που μιμούνται τη λευχαιμία. Ως μακροπρόθεσμες επιδράσεις, οι ασθενείς μπορεί να αναπτύξουν σύνδρομο ευερέθιστου εντέρου, αρθρίτιδα ή αιμολυτικό ουραιμικό σύνδρομο, το οποίο επηρεάζει τα ερυθρά αιμοσφαίρια, τα νεφρά και το νευρικό σύστημα (Pacheco & Sperandio, 2012).

Νοσηρότητα και θνησιμότητα

Στις χώρες μέλη του ΕΟΧ (εξαιρουμένης της Ελβετίας και της Türkiye λόγω έλλειψης στοιχείων), κατά την περίοδο 2007-2023:

• 80,014 λοιμώξεις (ECDC, 2024)

• 18 θάνατοι (ECDC,2024) και συνολικό ποσοστό θνησιμότητας 0,025 %. Ωστόσο, τα ποσοστά θνησιμότητας ποικίλλουν ανάλογα με το στέλεχος των βακτηρίων και την κατάσταση του ασθενούς και μπορούν να αυξηθούν στο 20 % για τους νοσηλευόμενους ασθενείς (Bagamian et al., 2020· Ranjbar et al., 2010).

• Αύξηση της τάσης εμφάνισης μεταξύ 2015 και 2019, μετά από μείωση των αναφερόμενων κρουσμάτων μεταξύ 2007 και 2014. Το 2020 ο αριθμός των αναφερόμενων κρουσμάτων μειώθηκε δραστικά, γεγονός που μπορεί να οφείλεται στην ελλιπή αναφορά και στη μείωση της έκθεσης μετά τους ταξιδιωτικούς και κοινωνικούς περιορισμούς και τα μέτρα υγιεινής που συνδέονται με την πανδημία COVID-19.

• Έως το 2019, περίπου οι μισές από τις υποθέσεις αφορούσαν ταξίδια. Η μετάδοση συμβαίνει κυρίως μέσω της τροφής, και λιγότερο συχνά από τη σεξουαλική και προσωπική επαφή.

(ECDC, 2014-2024)

Κατανομή ανά πληθυσμό

• Ηλικιακή ομάδα με το υψηλότερο ποσοστό ασθενειών στην Ευρώπη: παιδιά κάτω των 5 ετών και άνδρες ηλικίας μεταξύ 25 και 44 ετών (ECDC, 2014-2024)
• Ομάδες που διατρέχουν κίνδυνο σοβαρής νόσου: παιδιά κάτω των 10 ετών, άτομα που στερούνται καλής υγειονομικής περίθαλψης ή αντιμετωπίζουν επισιτιστική ανασφάλεια, ηλικιωμένοι και άτομα με εξασθενημένο ανοσοποιητικό σύστημα (Kotloff et al., 2018· Niyogi, 2005· Launay et al., 2017)

Κλιματική ευαισθησία

Κλιματική καταλληλότητα

Τα βακτήριαShigella αναπτύσσονται καλύτερα σε θερμοκρασίες περιβάλλοντος μεταξύ 21 και 38 °C. Το βέλτιστο εύρος pH είναι μεταξύ 5,8 και 6,4 (Ghosh et al., 2007).

Εποχικότητα

Στην Ευρώπη, οι περισσότερες λοιμώξεις εμφανίζονται στα τέλη του καλοκαιριού/φθινοπώρου (ECDC, 2014-2024).

Επιπτώσεις της κλιματικής αλλαγής

Οι αυξημένες θερμοκρασίες, οι βροχοπτώσεις και η υγρασία του αέρα επιταχύνουν την αναπαραγωγή των βακτηρίων και αυξάνουν τον κίνδυνο μολυσμένου (πόσιμου) νερού, γεγονός που μπορεί να αυξήσει τους κινδύνους μόλυνσης από σιγέλλωση. Μελέτες στην Ασία δείχνουν ότι οι αλλαγές στις κλιματικές συνθήκες μπορεί να μεταβάλουν τη γεωγραφική κατανομή των βακτηρίων Shigella και να αυξήσουν τον κίνδυνο μόλυνσης από σιγκέλλωση (Song et al., 2018· Chen et al., 2019). Αυτό μπορεί να επηρεάσει έμμεσα τον ευρωπαϊκό πληθυσμό, καθώς οι λοιμώξεις από σιγκέλλωση στην Ευρώπη σχετίζονται με τα ταξίδια.

Πρόληψη & Θεραπεία

Πρόληψη

• Ευαισθητοποίηση σχετικά με την αποτελεσματικότητα του πλυσίματος των χεριών και της γενικής υγιεινής, ιδίως όταν ταξιδεύουν σε περιοχές με κακές συνθήκες υγιεινής ή όταν χειρίζονται τρόφιμα
• Προσδιορισμός και κλείσιμο μολυσμένων πηγών νερού
• Απομόνωση ασθενών σε εγκαταστάσεις φροντίδας για την πρόληψη επιδημιών
• Τα συστήματα επιτήρησης επιτρέπουν την ανίχνευση νόσων και τα επακόλουθα μέτρα αντιμετώπισης για τον περιορισμό των εστιών και τη μείωση του αριθμού των κρουσμάτων
• Τα εμβόλια βρίσκονται σε πειραματική φάση

(Εθνικές Ακαδημίες Επιστημών, Μηχανικών και Ιατρικής, 2020· Sciuto et al., 2021)

Θεραπεία

• Φάρμακα για την επανενυδάτωση, την αντιδιαρροϊκή ή τη μείωση του πυρετού
• Τα αντιβιοτικά μπορούν να μειώσουν τη διάρκεια της πιθανής μετάδοσης και της ασθένειας. Τα στελέχη πολλαπλών και εκτεταμένων ανθεκτικών στα ναρκωτικά είναι όλο και πιο προβληματικά για τις ομάδες υψηλού κινδύνου.

(Kotloff et al., 2018· ΔΠΑ, 2022)

Στοιχεία αναφοράς

Bagamian, K. H., et al., 2020, Ετερογένεια σε εντεροτοξικολογικές λοιμώξεις Escherichia coli και shigella σε παιδιά ηλικίας κάτω των 5 ετών από 11 αφρικανικές χώρες: Μια υποεθνική προσέγγιση για την ποσοτικοποίηση του κινδύνου, της θνησιμότητας, της νοσηρότητας και της καχεκτικής, The Lancet Global Health 8(1), e101–e112. https://doi.org/10.1016/S2214-109X(19)30456-5

CDC, 2022, Centers for Disease Control and Climate Change impact (Κέντρα για τον έλεγχο των ασθενειών και τον αντίκτυπο της κλιματικής αλλαγής), https://www.cdc.gov. Τελευταία πρόσβαση τον Αύγουστο του 2022.

Chen, C.-C., et al., 2019, Επιδημιολογικά χαρακτηριστικά της σιγκέλλωσης και συναφείς κλιματικοί παράγοντες στην Ταϊβάν, Medicine 98(34), e16928. https://doi.org/10.1097/MD.0000000000016928

Chung The, H., et al., 2021, Εξελικτικές ιστορίες και μικροβιακή αντοχή σε Shigella flexneri και Shigella sonnei στη Νοτιοανατολική Ασία, Communications Biology 4(1), 353. https://doi.org/10.1038/s42003-021-01905-9

Chung The, H., et al., 2016, The genomic signatures of Shigella evolution, adapt and geographical spread, Nature Reviews Microbiology 14(4), 235–250. https://doi.org/10.1038/nrmicro.2016.10

ECDC, 2014-2022, Ετήσιες επιδημιολογικές εκθέσεις για την περίοδο 2012-2020 — Shigellosis. Διατίθεται στη διεύθυνση https://www.ecdc.europa.eu/en/shigellosis/surveillance-and-disease-data. Τελευταία πρόσβαση τον Αύγουστο του 2023.

ECDC, 2024, Άτλας επιτήρησης των μολυσματικών ασθενειών. Διατίθεται στη διεύθυνση https://atlas.ecdc.europa.eu/public/index.aspx. Τελευταία πρόσβαση τον Σεπτέμβριο του 2024.

Gerba, C.P., 2009, Περιβαλλοντικά μεταδιδόμενα παθογόνα. In Environmental microbiology, Academic Press, σ. 445-484. https://doi.org/10.1016/B978-0-12-370519-8.00022-5

Ghosh, M., et al., 2007, Prevalence of enterotoxigenic Staphylococcus aureus and Shigella spp. Σε ορισμένα ακατέργαστα ινδικά τρόφιμα, International Journal of Environmental Health Research 17(2), 151–156. https://doi.org/10.1080/096031207012

Kotloff, K. L., et al., 2018, Shigellosis The Lancet 391(10122), 801–812. https://doi.org/10.1016/S0140-6736(17)33296-8

Lampel, K. A., et al., 2018, A Brief History of Shigella, EcoSal Plus 8(1), 1-25, https://doi.org/10.1128/ecosalplus.ESP-0006-2017

Launay, O., et al., 2017, Safety Profile and Immunologic Responses of a Novel Vaccine Against Shigella sonnei Administered Intramuscularly, Intradermally and intranasally: Αποτελέσματα από δύο παράλληλες τυχαίες κλινικές μελέτες φάσης 1 σε υγιείς εθελοντές ενηλίκων στην Ευρώπη, EBioMedicine, 22, 164–172. https://doi.org/10.1016/j.ebiom.2017.07.013

Niyogi, S. K., 2005, Shigellosis, The Journal of Microbiology 43(2), 133-143.

Pacheco, A. R., & Sperandio, V., 2012, Shiga toxin σε εντεροαιμορραγικό E.coli: Κανονισμός και νέες στρατηγικές κατά της λοιμογόνου δράσης, Frontiers in Cellular and Infection Microbiology 2, 2235-2988. https://doi.org/10.3389/fcimb.2012.00081

Ranjbar, R., et al., 2010, Fatality λόγω σιγκέλλωσης με ειδική αναφορά στη μοριακή ανάλυση στελεχών Shigella sonnei που απομονώθηκαν από τα θανατηφόρα περιστατικά, Iranian Journal of Clinical Infectious Diseases 5(1) 36–39.

Rebmann, T., 2009, Spotlight on shigellosis, Nursing 39(9), 59–60. https://doi.org/10.1097/01.NURSE.0000360253.18446.0f

Song, Y. J., et al., 2018, Η επιδημιολογική επίδραση των κλιματικών παραγόντων στα ποσοστά εμφάνισης σιγκέλλωσης στην Κορέα, International Journal of Environmental Research and Public Health 15(10), 2209. https://doi.org/10.3390/ijerph15102209