Ατμοσφαιρική ρύπανση

Επιπτώσεις που παρατηρήθηκαν

Το 2019 περίπου 307 000 πρόωροι θάνατοι στην ΕΕ-27 οφείλονταν στη μακροχρόνια έκθεση σε αιωρούμενα σωματίδια με διάμετρο 2,5 μm ή μικρότερη (PM_2,5). Το διοξείδιο του αζώτου (NO₂) συνδέθηκε με 40 400 πρόωρους θανάτους και το τροποσφαιρικό όζον (O₃) με 16 800 πρόωρους θανάτους (ΕΟΠ, 2021).

Τα τελευταία χρόνια, το ποσοστό του αστικού πληθυσμού που εκτίθεται σε συγκεντρώσεις ατμοσφαιρικών ρύπων πάνω από τις οριακές τιμές της ΕΕ και οι συνακόλουθες επιπτώσεις στην υγεία μειώνονται για τα σωματίδια PM_2.5 και NO₂ (βλ. σχήμα ανωτέρω). Όσον αφορά το τροποσφαιρικό όζον, η συγκέντρωση υποβάθρου στο βόρειο ημισφαίριο αυξάνεται στην Ευρώπη, ενώ οι παγκόσμιες μέγιστες τιμές μειώνονται (Andersson et al., 2017· Orru et al., 2019· Paoletti et al., 2014).

Υπάρχουν όλο και περισσότερα στοιχεία που αποδεικνύουν ότι οι αρνητικές επιπτώσεις της ατμοσφαιρικής ρύπανσης στην υγεία σημειώνονται επίσης κάτω από τα επίπεδα της οδηγίας της ΕΕ για την ποιότητα του ατμοσφαιρικού αέρα, και αυτό αντικατοπτρίζεται στις νέες παγκόσμιες κατευθυντήριες γραμμές του ΠΟΥ για την ποιότητα του αέρα (ΠΟΥ, 2021). Δεδομένου ότι οι επικαιροποιημένες κατευθυντήριες γραμμές του ΠΟΥ είναι αυστηρότερες για τους περισσότερους ρύπους, το ποσοστό του αστικού πληθυσμού που εκτίθεται σε ανθυγιεινές συγκεντρώσεις ατμοσφαιρικών ρύπων και οι σχετικές επιπτώσεις στην υγεία θα είναι μεγαλύτερο από τις προηγούμενες εκτιμήσεις.

Αστικός πληθυσμός που εκτίθεται σε συγκεντρώσεις ατμοσφαιρικών ρύπων υψηλότερες από τα επιλεγμένα πρότυπα της ΕΕ για την ποιότητα του αέρα, ΕΕ-27 και Ηνωμένο Βασίλειο
_{Πηγή: ΕΟΠ, Υπέρβαση των προτύπων ποιότητας του αέρα στην Ευρώπη}

Προβλεπόμενα αποτελέσματα

Οι αλλαγές στη θερμοκρασία, τις βροχοπτώσεις, τον άνεμο, την υγρασία ή την ηλιακή ακτινοβολία που σχετίζονται με την κλιματική αλλαγή επηρεάζουν την ποιότητα του αέρα, επιδεινώνοντάς την δυνητικά (Fu and Tian, 2019). Αυτό συμβαίνει μέσω τροποποιημένων εκπομπών από φυσικές πηγές [όπως δασικές πυρκαγιές, ορυκτή σκόνη, θαλασσινό αλάτι, βιογενείς πτητικές οργανικές ενώσεις (BVOC)]· εκπομπές από ανθρώπινες πηγές (όπως η αμμωνία από τη γεωργία)· τα ποσοστά χημικών αντιδράσεων στην ατμόσφαιρα· και διαδικασίες μεταφοράς, διασποράς και εναπόθεσης ατμοσφαιρικών ρύπων (Fortems-Cheiney et al., 2017· Geels et al., 2015).

Όσον αφορά την ανθρώπινη υγεία, ο συνδυασμός θερμικής καταπόνησης και ατμοσφαιρικής ρύπανσης είναι ιδιαίτερα επιζήμιος. Η ταυτόχρονη έκθεση του πληθυσμού σε υψηλές θερμοκρασίες και ατμοσφαιρική ρύπανση (PM, NO₂ ή O₃) έχει συνδεθεί με αυξημένα ποσοστά θνησιμότητας λόγω καρδιαγγειακών και αναπνευστικών αιτίων (ΕΟΠ, 2020). Οι τρέχουσες και προβλεπόμενες δημογραφικές αλλαγές, όπως η γήρανση του πληθυσμού με αυξανόμενο επιπολασμό υποκείμενων προβλημάτων υγείας, θα συμβάλουν επίσης στην αύξηση της επιβάρυνσης από ασθένειες που σχετίζονται με την ατμοσφαιρική ρύπανση.

Σωματίδια

Οι συγκεντρώσεις σωματιδίων στον αέρα προβλέπεται να αυξηθούν ελαφρώς στο μέλλον, αν και με κάποια αβεβαιότητα (Doherty et al., 2017· Park et al., 2020). Αυτό οφείλεται στο γεγονός ότι η κλιματική αλλαγή έχει αντίκτυπο στις εκπομπές των πρόδρομων ουσιών των αιωρούμενων σωματιδίων: ο αριθμός και η σοβαρότητα των φυσικών δασικών πυρκαγιών αναμένεται να αυξηθούν, όπως και οι εκπομπές θαλάσσιου αλατιού. Επιπλέον, οι υψηλότερες θερμοκρασίες αυξάνουν τις εκπομπές βιογενούς και γεωργικής αμμωνίας (Geels et al., 2015). Επίσης, οι χημικές αντιδράσεις που οδηγούν στην παραγωγή δευτερογενών ΡΜ εντείνονται από τις μεταβολές της θερμοκρασίας και της υγρασίας (Megaritis et al., 2014). Τέλος, οι μειώσεις της ταχύτητας του ανέμου, για παράδειγμα οι προβλεπόμενες για τμήματα της περιοχής της Μεσογείου (Ranasinghe et al., 2021), και η μείωση των βροχοπτώσεων θα μειώσουν την αραίωση και την εναπόθεση σωματιδίων, με αποτέλεσμα υψηλότερα επίπεδα συγκέντρωσης στον αέρα (Doherty et al., 2017).

Όζον σε επίπεδο εδάφους

Υπό το μεταβαλλόμενο κλίμα, προβλέπονται υψηλότερες συγκεντρώσεις O₃ σε επίπεδο εδάφους κατά τη διάρκεια του καλοκαιριού, με τη μεγαλύτερη αύξηση να προβλέπεται για τα θερμότερα σενάρια και για τη Νότια και Κεντρική Ευρώπη (Fortems-Cheiney et al., 2017· Colette et al., 2015). Οι μέγιστες συγκεντρώσεις προβλέπεται να αυξηθούν, γεγονός που έχει σημασία για τις επιπτώσεις στην υγεία, καθώς η βραχυπρόθεσμη έκθεση σε υψηλές μέγιστες συγκεντρώσεις τροποσφαιρικού όζοντος συνδέεται με αναπνευστικά και καρδιαγγειακά προβλήματα υγείας (Doherty et al., 2017). Έως και 11 % αύξηση της θνησιμότητας που συνδέεται με το όζον σε επίπεδο εδάφους αναμένεται σε ορισμένες χώρες της Κεντρικής και Νότιας Ευρώπης το 2050 βάσει του σεναρίου RCP4.5 (Orru et al., 2019).

Το τροποσφαιρικό όζον σχηματίζεται στην ατμόσφαιρα από φωτοχημικές αντιδράσεις πτητικών οργανικών ενώσεων (VOC) και οξειδίων του αζώτου (NOx) παρουσία ηλιακού φωτός. Στο πλαίσιο της κλιματικής αλλαγής, οι εκπομπές BVOC είναι πιθανό να αυξηθούν λόγω του μεγαλύτερου αριθμού θερμών ημερών· η αύξηση των επιπέδων CO₂ στην ατμόσφαιρα μπορεί επίσης να επηρεάσει την παραγωγή BVOC (Fu και Tian, 2019). Οι αυξημένες παγκόσμιες συγκεντρώσεις μεθανίου και οι υψηλότερες θερμοκρασίες επιταχύνουν επίσης την παραγωγή Ο3 σε επίπεδο εδάφους. Επιπλέον, η αναμενόμενη μεγαλύτερη εισροή στρατοσφαιρικού όζοντος στην τροπόσφαιρα προβλέπεται να αυξήσει περαιτέρω τα επίπεδα όζοντος σε επίπεδο εδάφους σε ολόκληρη την Ευρώπη (Fortems-Cheiney et al., 2017).

Διοξείδιο του αζώτου

Τα επίπεδα συγκέντρωσης NO2 δεν αναμένεται να επηρεαστούν από την κλιματική αλλαγή.

Άλλοι ατμοσφαιρικοί ρύποι

Τα υψηλά επίπεδα υγρασίας και οι πλημμύρες των κτιρίων μπορούν να στηρίξουν την ανάπτυξη καλουπιών και να αυξήσουν τον επιπολασμό των αναπνευστικών νόσων (D’Amato et al., 2020). Επιπλέον, στις αστικές περιοχές η ατμοσφαιρική ρύπανση (ιδίως τα μακροπρόθεσμα υψηλά επίπεδα NO₂₎ μπορεί να αυξήσει την αλλεργιογονικότητα της γύρης (Gisler, 2021· Plaza et al., 2020), η συγκέντρωση και η εποχικότητα των οποίων επηρεάζεται από το μεταβαλλόμενο κλίμα.

Απαντήσεις πολιτικής

Οι αναθεωρημένες παγκόσμιες κατευθυντήριες γραμμές του ΠΟΥ για την ποιότητα του αέρα αποτελούν μια στέρεη επιστημονική βάση τεκμηρίωσης για τη λήψη αποφάσεων σχετικά με την πολιτική για καθαρό αέρα παγκοσμίως.  Στο πλαίσιο της Ευρωπαϊκής Πράσινης Συμφωνίας, η Ευρωπαϊκή Ένωση αναθεωρεί τις οδηγίες της για τον ατμοσφαιρικό αέρα, ώστε να τις ευθυγραμμίσει στενότερα με τις νέες κατευθυντήριες γραμμές του ΠΟΥ. Τα μέτρα μετριασμού για τη μείωση των εκπομπών CO₂ έχουν συχνά θετικό αντίκτυπο στις εκπομπές ατμοσφαιρικών ρύπων από την κυκλοφορία, την παραγωγή ενέργειας, την οικιακή θέρμανση κ.λπ., δημιουργώντας μια αμοιβαία επωφελή κατάσταση.

Οι αξιολογήσεις της ποιότητας του αέρα, συμπεριλαμβανομένων των επιπτώσεων στην υγεία, διενεργούνται σε ετήσια βάση από διάφορες αρχές. Τα συστήματα πρόβλεψης και έγκαιρης προειδοποίησης για την ατμοσφαιρική ρύπανση, σε συνδυασμό με ιατρικές συμβουλές, μπορούν να μειώσουν τους κινδύνους για την υγεία. Μπορούν επίσης να χρησιμοποιηθούν από τα συστήματα υγειονομικής περίθαλψης για την προετοιμασία μεγαλύτερου αριθμού ασθενών σε τμήματα επειγόντων περιστατικών. Τα συστήματα πρόβλεψης και έγκαιρης προειδοποίησης λειτουργούν τόσο σε τοπικό όσο και σε περιφερειακό επίπεδο, όπως π.χ. ο ευρωπαϊκός δείκτης ποιότητας του αέρα του ΕΟΠ. Σε αρκετές ευρωπαϊκές χώρες, τα επίπεδα συγκέντρωσης όζοντος περιλαμβάνονται στα σχέδια δράσης για τη θέρμανση και την υγεία.

Τα επιστημονικά έργα των πολιτών για την ποιότητα του αέρα παρέχουν τεκμηριωμένες πληροφορίες και ευαισθητοποιούν τους πολίτες.