Spás Alpach

Tíortha an réigiúin

Cumhdaíonn limistéar comhair chlár Spáis na nAlp na hAlpa agus na hísealchríocha máguaird, a nascann réigiúin an-éagsúil lena n-áirítear limistéar iomlán na hEilvéise, na hOstaire, Lichtinstéin agus na Slóivéine, codanna thiar na Fraince, codanna theas na Gearmáine agus réigiúin thuaisceart na hIodáile. Cuimsíonn réimse comhair Chlár Interreg 2021-2027 limistéar iomlán chlár Interreg 2014-2020 agus seacht réigiún bhreise ón nGearmáin. Is féidir léarscáil ina ndéantar comparáid idir na seanteorainneacha agus na teorainneacha nua a fheiceáil anseo.

Creat beartais

1.     Clár comhair trasnáisiúnta

Is é is aidhm do Chlár Spáis Alpach Interreg 2021-2027 (mar a ghlac an Coimisiún Eorpach an 5 Bealtaine 2022) comhtháthú na forbartha eacnamaíche inbhuanaithe, dea-bhail na sochaí agus caomhnú a chineáil shármhaith a chothú. Tacaíonn sé le tionscadail chomhair thar theorainneacha agus éascaíonn sé réitigh thrasnáisiúnta chomhpháirteacha.

Leagtar amach ceithre thosaíocht sa Chlár:

• Tosaíocht 1: Réigiún na nAlp atá athléimneach ó thaobh na haeráide de agus glas
• Tosaíocht 2 Réigiún Alpach atá neodrach ó thaobh carbóin de agus íogair ó thaobh acmhainní de
• Tosaíocht 3 Nuálaíocht agus digitiú a thacaíonn le Réigiún glas na nAlp
• Tosaíocht 4 Réigiún na nAlp a bhainistítear agus a fhorbraítear i gcomhar

Aithnítear arís agus arís eile go bhfuil an t-athrú aeráide ina phríomhspreagadh agus ina dhúshlán sonrach do na hAlpa. Is é oiriúnú don athrú aeráide an sprioc a dtugtar aghaidh uirthi le Tosaíocht 1, laistigh den chuspóir sonrach: ‘Oiriúnú don athrú aeráide agus cosc rioscaí tubaiste, agus athléimneacht a chur chun cinn, agus cineálacha cur chuige bunaithe ar éiceachórais á gcur san áireamh’. Tacaíonn an clár le bearta oiriúnaithe don athrú aeráide a chur chun cinn a dhíríonn ar na hidirghaolta idir na córais nádúrtha, eacnamaíocha agus shochaíocha i réigiún na nAlp. Go sonrach, cuireann an clár na nithe seo a leanas chun cinn: (1) réitigh agus treoirthionscadail maidir le hullmhacht agus oiriúnú, (2) réitigh agus treoirthionscadail chun an bhearna a dhúnadh idir taighde aeráide agus cur chun feidhme praiticiúil, (3) tionscnaimh aistrithe eolais, agus (4) modheolaíochtaí agus uirlisí chun tionchair shonracha an athraithe aeráide a thomhas agus faireachán a dhéanamh orthu. Tacaíonn an clár freisin le gníomhaíochtaí chun rioscaí a chosc agus athléimneacht ó thubaistí a bhfuil dlúthbhaint acu leis an athrú aeráide.

Neartaítear an comhleanúnachas idir an clár sin agus spriocanna straitéise EUSALP chun tacú leis an mbealach i dtreo críoch atá neodrach ó thaobh carbóin de agus athléimneach ó thaobh na haeráide de. Faoi Thosaíocht 4, is é is aidhm don Chlár ‘Acmhainneacht institiúideach údarás poiblí agus geallsealbhóirí a fheabhsú chun straitéisí macrairéigiúnacha agus straitéisí imchuach farraige a chur chun feidhme, chomh maith le straitéisí críochacha eile’. I ndáil leis an méid sin, tacaíonn an clár le forbairt agus cur chun feidhme ‘réitigh chun feabhas a chur ar an gcomhar agus ar phróisis eagrúcháin laistigh de struchtúr rialachais EUSALP’.

Do thréimhse 2014-2020 (INTERREG V B), cé gur sainaithníodh an t-athrú aeráide mar phríomhspreagadh agus mar dhúshlán sonrach do na hAlpa, níor cumhdaíodh é le cuspóirí sonracha, ach mar théama cothrománach agus mar shaincheist a bheadh le príomhshruthú i ngach tionscadal. Luadh an t-oiriúnú don athrú aeráide mar shaincheist thrasearnálach go sainráite faoi thosaíocht 3 ‘Spás na nAlp Beo’, arb é is aidhm di cosaint an chomhshaoil agus éifeachtúlacht acmhainní a fheabhsú. Thacaigh clár 2014-2020 freisin le próiseas Straitéis an Aontais do Réigiún na nAlp, lena n-áirítear Grúpa Gníomhaíochta 8 maidir le bainistiú riosca agus oiriúnú don athrú aeráide. Chuir sé cistiú ar fáil dá struchtúr rialachais trí thionscadal AlpGov agus trí iarratais rialta ar thionscadail a éileamh chun aghaidh a thabhairt ar thosaíochtaí agus ar ghníomhaíochtaí tacaíochta chomhlachtaí oibre téamacha EUSALP.

2.     Straitéisí macrairéigiúin

Tá Straitéis an AE do Réigiún na nAlp (EUSALP) bunaithe ar chomhthionscnamh stát agus réigiún Alpach chun an comhar eatarthu a neartú agus chun aghaidh a thabhairt ar dhúshláin choiteanna ar bhealach níos éifeachtaí. Tá seacht dtír (an Ostair, an Fhrainc, an Iodáil, an Ghearmáin, an tSlóivéin, Lichtinstéin agus an Eilvéis) agus 48 réigiún páirteach ann. Clúdaíonn sé limistéar beagán níos mó ná an ASP amháin. Is é is aidhm do EUSALP aghaidh a thabhairt ar dhúshláin a bhaineann go sonrach le hAlpa, amhail cothromaíocht a bhaint amach idir an fhorbairt agus cosaint an chomhshaoil, feabhas a chur ar an iomaíochas, agus éagothromaíochtaí críochacha a laghdú.

Tá oiriúnú ar cheann de dhá phríomhthopaic laistigh de Ghrúpa Gníomhaíochta 8 (Grúpa Gníomhaíochta ar Rialachas Riosca). Is é cuspóir coiteann a phlean oibre mheántéarmaigh reatha (suas go dtí lár 2019) sásraí rialachais a mhapáil, a anailísiú agus a fheabhsú i réimsí an bhainistithe guaise nádúrtha agus an oiriúnaithe don athrú aeráide, lena n-áirítear comhleanúnachas feabhsaithe idir an dá réimse beartais. Is iad na haschuir atá beartaithe staidéir, samplaí dea-chleachtais agus roghanna feabhsaithe beartais maidir le rialachas riosca, rialachas oiriúnaithe, agus príomhshruthú an oiriúnaithe don athrú aeráide agus laghdú rioscaí tubaiste. Is é is aidhm do na haschuir sin an bealach a réiteach chun cur chuige rialachais níos éifeachtaí agus níos ailínithe a bhaint amach i macrairéigiún na nAlp. Sprioc eile de chuid an Ghrúpa Gníomhaíochta is ea an tairseach trasnáisiúnta ar líne CAPA — Ardán um Oiriúnú Aeráide do na hAlpa a chur in úsáid, a chur chun cinn agus a chothabháil. Sa tréimhse 2016-2019 agus 2020-2022, maoiníodh CAPA le tionscadal Spás Alpach AlpGov 1 agus AlpGov 2 Interreg (SásraíRialachais Alpach Cur Chun Feidhme Straitéis an Aontais do Réigiún na nAlp).

Le Plean Gníomhaíochta EUSALP, moltar, i measc nithe eile, straitéis agus plean gníomhaíochta oiriúnaithe do na hAlpa a fhorbairt bunaithe ar mheasúnú cuimsitheach leochaileachta agus i gcomhréir leis na straitéisí náisiúnta oiriúnaithe atá ann cheana. Tá tionchair an athraithe aeráide agus an t-oiriúnú don athrú aeráide nasctha freisin le téamaí na nascachta éiceolaíche agus na n-acmhainní nádúrtha, lena n-áirítear bainistiú uisce agus ithreach. Tugtar aghaidh go pointe áirithe ar shaincheisteanna trasearnála a bhaineann le hoiriúnú (e.g. bonneagar glas, triomaigh, éileamh ar uisce agus bainistiú soláthair) le gníomhaíochtaí na nGrúpaí Gníomhaíochta comhfhreagracha.

Tá forluí idir roinnt réimsí den réigiún Alpach agus macrairéigiúin eile a bhféadfadh faisnéis ábhartha a bheith acu ina straitéisí. Is iad sin macrairéigiún na Danóibe agus macrairéigiún Aidriadach-Iónach.

3.     Coinbhinsiúin idirnáisiúnta agus tionscnaimh chomhair eile

Is conradh idirnáisiúnta é an Coinbhinsiún Alpach, a glacadh in 1991, idir na Tíortha Alpacha (an Ostair, an Fhrainc, an Ghearmáin, an Iodáil, Lichtinstéin, Monacó, an tSlóivéin agus an Eilvéis) agus an tAontas Eorpach ar mhaithe le forbairt inbhuanaithe agus cosaint na nAlp. Is é sprioc dheiridh Choinbhinsiún na nAlp oidhreacht choiteann na nAlp a fhorbairt agus í a chaomhnú do na glúine atá le teacht trí chomhar trasnáisiúnta ina mbeidh údaráis náisiúnta, réigiúnacha agus áitiúla rannpháirteach.

Faoi Choinbhinsiún na nAlp, athdhearbhaítear i nDearbhú (2019) ‘Alpa 2050 atá neodrach ó thaobhna haeráide de agus athléimneach ó thaobh na haeráide de’ (Dearbhú Innsbruck) an cuspóir oibriú i dtreo aeráidneodrachta agus athléimneacht aeráide na nAlp go dtí 2050 i gcomhréir le forálacha Eorpacha agus idirnáisiúnta. Thairis sin, tá gníomhú ar son na haeráide ar cheann de 6 thosaíocht chlár oibre ilbhliantúil 2017-2022. Tá na Páirtithe Conarthacha, breathnóirí agus comhlachtaí oibre téamacha an Choinbhinsiúin ag obair go rialta ar ghnéithe trasearnála an oiriúnaithe. Tá raon aschur sonrach ar leibhéal trasnáisiúnta curtha ar fáil acu, lena n-áirítear ráitis agus treoirlínte, ceardlanna, agus tionscadail turgnamhaíochta, a chuireann go minic le cur chun feidhme na ngníomhaíochtaí atá leagtha síos sa Phlean um Ghníomhú ar son na hAeráide. Bunaíodh an Bord Aeráide Alpach (ACB) in 2016 faoi chuimsiú an Choinbhinsiúin agus d’fhorbair sé Córas na nAlp um Sprioc Aeráide 2050 agus an Plean um Ghníomhú ar son na hAeráide 2.0. Is é is cuspóir foriomlán don phlean sin réigiún aeráidneodrach aeráid-díonach a dhéanamh de na hAlpa (féach thíos an roinn maidir le straitéisí agus pleananna oiriúnúcháin).

Tá líonra breathnóirí trasnáisiúnta seanbhunaithe ag an gCoinbhinsiún ina bhfuil líon mór brateagraíochtaí rialtasacha agus neamhrialtasacha ábhartha, atá gníomhach i réimsí gníomhaíochta an Choinbhinsiúin ar na hAlpa,^{lena n-áirítear} oiriúnú don athrú aeráide.

Tá Coinbhinsiún na nAlp agus comhlachtaí EUSALP ag rannchuidiú le heolas oiriúnaithe trasnáisiúnta a chruthú agus a aistriú. Áirítear ar shamplaí suntasacha de thorthaí oibre Choinbhinsiún na nAlp ‘Straitéisna nAlp maidir le hoiriúnú don athrú aeráide i réimse na nguaiseacha nádúrtha’ (2013), ‘Treoirlíntemaidir le hoiriúnú don athrú aeráide ar an leibhéal áitiúil sna hAlpa’(2014), ‘TuarascáilSintéise Measúnú mar bhonn chun gníomhaíochtaí an Bhoird Aeráide Alpach a shainiú’ (2017, a tugadh cothrom le dáta in 2019), an Tuarascáil ‘Agtabhairt aghaidh ar thriomaigh i réigiún na nAlp. Taithí, cineálacha cur chuige agus dúshláin choiteanna’ (2018) agus an 7ú Tuarascáil ar Staid na nAlp: Rialachas Riosca Guaise Nádúrtha (2019).

4.      Straitéisí agus pleananna oiriúnaithe

Rinne an Bord Aeráide Alpach (ACB) Córas um Sprioc Aeráide na nAlp 2050 a mhionsaothrú agus ghlac Comhdháil XV na nAlp é in 2019. Sainaithnítear ann spriocanna nithiúla i ndeich n-earnáil gníomhaíochta éagsúla de chuid an Choinbhinsiúin ar na hAlpa agus in dhá réimse gníomhaíochta thrasnacha/chothrománacha. Cuireann sé leis an mbreisluach a bhaineann le comhar ar fud na nAlp maidir le maolú ar an athrú aeráide agus oiriúnú don athrú sin, trí chur chuige comhtháite. Laistigh den chreat sin, nuashonraigh an Bord an Plean um Ghníomhú ar son na hAeráide (a forbraíodh ar dtús in 2009) lena gcumhdaítear oiriúnú agus maolú araon. Leis an bPlean nua um Ghníomhú ar son na hAeráide 2.0, tugtar tús áite do bhearta sonracha chun an Córas um Sprioc Aeráide na nAlp 2050 a chur chun feidhme agus dírítear ar an tréimhse mheántéarmach (cúig bliana go deich mbliana). Moltar ann conairí mionsonraithe cur chun feidhme le haghaidh deich n-earnáil, arna bhforbairt i gcomhar le páirtithe leasmhara agus le comhlachtaí oibre téamacha Choinbhinsiún na nAlp. Déanann ACB faireachán ar chur chun feidhme foriomlán na gconairí agus cuireann sé an méid atá bainte amach in iúl ar bhonn rialta. Bunaíodh Ardán Comhphobail (Aeráid Alpach 2050) lena n-áirithítear an nasc idir cur chun feidhme agus cuspóirí an spriocchórais Aeráide 2050.

Samplaí de thionscadail a maoiníodh sa tréimhse 2014-2020

Leis an tionscadal AlpGov2 (2020-2022), arna mhaoiniú ag Interreg ALPS, feabhsaítear struchtúir agus sásraí rialachais EUSALP agus gach ábhar dá Phlean Gníomhaíochta á gcur san áireamh, ag déanamh obair leantach ar AlpGov 1 roimhe seo.

Tháinig GoApply (Rialachas iltoiseach ar oiriúnú don athrú aeráide i gceapadh agus i gcleachtas beartas, 2016-2019) chun cinn go díreach ón líonra trasnáisiúnta déantóirí beartas, arna thionscnamh ag C3-Alps (2007-2013). Freagraíonn GoApply do dhúshláin, bacainní agus bearnaí a bhaineann le rialachas il-leibhéil atá os comhair na dtíortha Alpacha uile faoi láthair ina n-iarrachtaí a straitéisí oiriúnaithe náisiúnta a chur i bhfeidhm. Bhí sé d’aidhm ag an tionscadal acmhainneachtaí a neartú maidir le rialachas agus cur chun feidhme an oiriúnaithe don athrú aeráide ar fud leibhéil agus earnálacha éagsúla. Cuirtear na torthaí ar fáil i dtuarascálacha tíre (an Ostair, an Ghearmáin, an Iodáil, an Eilvéis) agus tiomsaítear iad i dtuarascáil sintéise thrasnáisiúnta. Cuirtear i láthair sa tuarascáil bonn eolais le haghaidh rialachas oiriúnaithe il-leibhéil Alpach feabhsaithe agus punann fachtóirí ratha, bacainní, ceachtanna a foghlaimíodh, samplaí dea-chleachtais, agus roghanna feabhsúcháin.

Cuidíonn ALPTREES (Úsáid agus bainistiú inbhuanaithe crann neamhdhúchasach sa réigiún alpach, 2019-2022) le húsáid inbhuanaithe acmhainní nádúrtha a neartú trí dháileadh reatha agus féideartha crann neamhdhúchasach a thuar faoi chásanna athraithe aeráide. Táthar ag súil go gcuirfidh an tionscadal treoirlínte teicniúla ar fáil d’uirlisí cinnteoireachta maidir le hoiriúnú don athrú aeráide agus do phleanáil chun todhchaí an bhonneagair ghlais, feidhmeanna bithéagsúlachta agus seirbhísí éiceachórais a chosaint i gcríoch iomlán EUSALP.

Is féidir le Spás na nAlp brath freisin ar thaithí leathan tionscadal comhair trasnáisiúnta a dhéileálann le hoiriúnú don athrú aeráide a maoiníodh sa chlárthréimhse INTERREG 2007-2013 roimhe seo, mar shampla i gcás tionscadail CLISP, AdaptAlp nó C3-Alps.