Imchuach na Meánmhara (NEXT)

Tíortha an réigiúin

An Ailgéir, an Chipir, an Éigipt, an Fhrainc, an Ghréig, Iosrael, an Iodáil, an Liobáin, an Iordáin, Málta, an Phalaistín, an Phortaingéil, an Spáinn, an Túinéis agus an Tuirc.

Creat beartais

1.     Clár comhair trasnáisiúnta

Eascraíonn creat comhair chlár Interreg NEXT Imchuach na Meánmhara (NEXT MED), a formheasadh in 2023, as forbairt straitéis Interreg-Med, chun tíortha nach bhfuil san Aontas a chur san áireamh ar chósta uile na Meánmhara.

Dá bhrí sin, comhlánaíonn agus leathnaíonn sé cur chuige chlár Interreg MED 2014-2020, a leanfaidh de bheith ina cholún ríthábhachtach do chomhar an Aontais sa mhacra-réigiún sin trína chlár leantach Interreg EURO MED (2021-2027). Cuireann sé freisin le cláir chomhair trasteorann níos leithne ENPI CBC MED (2007-2013 agus 2014-2020) do limistéar MED.

Faoi chuimsiú Bheartas Comhtháthaithe an Aontais Eorpaigh, tacóidh Interreg NEXT MED leis an gcomhar Eora-Mheánmhara ar fud réigiún agus tíortha sa réimse sin go dtí deireadh 2027. Baineann NEXT MED le sraith B ‘Comhar trasnáisiúnta’ laistigh de ghné sheachtrach Interreg., ‘Is é is aidhm do Interreg NEXT MED rannchuidiú le forbairt chliste, inbhuanaithe, chothrom do chách, ar fud imchuach na Meánmhara trí thacú le comhar cothrom, fadtéarmach, forleathan agus rialachas il-leibhéil. Is é misean an chláir tionscadail chomhair a mhaoiniú lena dtugtar aghaidh ar dhúshláin chomhpháirteacha shocheacnamaíocha, chomhshaoil agus rialachais ar leibhéal na Meánmhara amhail glacadh ardteicneolaíochtaí, iomaíochas FBManna agus cruthú post, éifeachtúlacht fuinnimh, bainistiú inbhuanaithe uisce, oiriúnú don athrú aeráide, aistriú chuig geilleagar ciorclach atá tíosach ar acmhainní, oideachas agus oiliúint, agus cúram sláinte’ (suíomh gréasáin EniCBC MED).

Cumhdaíonn Clár MED NEXT na ceithre thosaíocht seo a leanas:

• Tosaíocht 1: Meánmhuir níos iomaíche agus níos cliste;
• Tosaíocht 2: Meánmhuir níos glaise, ísealcharbóin agus athléimneach;
• Tosaíocht 3: Meánmhuir níos sóisialta agus níos cuimsithí;
• Tosaíocht 4: Rialachas comhair níos fearr don Mheánmhuir.

Le Tosaíocht 2 ‘Meánmhuir níos glaise, ísealcharbóin agus athléimneach’ de chlár MED NEXT, dírítear ar bheartais aeráide agus chomhshaoil. Leithdháiltear sciar 42 % de bhuiséad an chláir (EUR 96.9 billiún) ar an Tosaíocht seo. I measc chuspóirí sonracha na tosaíochta seo, tá an dara agus an tríú ceann ábhartha don oiriúnú:

• Éifeachtúlacht fuinnimh a chur chun cinn agus astaíochtaí gás ceaptha teasa a laghdú
• Oiriúnú don athrú aeráide agus cosc rioscaí tubaiste a chur chun cinn, athléimneacht agus cineálacha cur chuige bunaithe ar éiceachórais á gcur san áireamh
• Rochtain ar uisce agus bainistiú inbhuanaithe uisce a chur chun cinn
• An t-aistriú chuig geilleagar ciorclach atá tíosach ar acmhainní a chur chun cinn.

Maidir leis sin, tacóidh an clár le comhar trasnáisiúnta chun feasacht a mhéadú maidir le tionchair an athraithe aeráide ar an gcomhshaol, ar an ngeilleagar agus ar an tsochaí. Táthar ag súil go gcruthófar le gníomhaíochtaí timpeallacht chumasúcháin do chomhlachtaí riaracháin agus cinnteoireachta ina mbeidh oiriúnú feabhsaithe don athrú aeráide, laghdú rioscaí tubaiste agus athléimneacht fheabhsaithe i leagan amach rialachais il-leibhéil agus il-earnála.

2.     Straitéisí macrairéigiúin

Ó thaobh na Meánmhara de, áirítear grúpa tíortha sa Mheánmhuir (an Chróit, an tSlóivéin, an Albáin, Montainéagró, an Ghréig, an Iodáil, agus tá an dá thír sin mar chuid de limistéar Imchuach na Meánmhara freisin) i Straitéis an Aontais Eorpaigh don Réigiún Aidriadach agus Iónach (EUSAIR), lena gcumhdaítear limistéar comhair ADRION ina iomláine. Chun tuilleadh eolais a fháil faoi EUSAIR, féach leathanach gréasáin an réigiúin Aidriadach-Iónach.

3.     Coinbhinsiúin idirnáisiúnta agus tionscnaimh chomhair eile

Ar scála na Meánmhara, déantar comhar maidir le cosaint an chomhshaoil (lena n-áirítear oiriúnú don athrú aeráide) ar an leibhéal trasnáisiúnta a chur ar bhonn foirmiúil faoi chuimsiú Choinbhinsiún Barcelona agus na bprótacal gaolmhar.

Fóram leathan um chomhar idirnáisiúnta sa réigiún seo is ea an tAontas don Mheánmhuir, eagraíocht leathan Eora-Mheánmhara idir-rialtasach a thugann le chéile tíortha uile an Aontais Eorpaigh agus 16 thír sa Mheánmhuir Theas agus Thoir.

Ar an gcuma chéanna, cumhdaítear le Tionscnamh WESTMED comhar maidir le fás gorm inbhuanaithe i measc tíortha in imchuach na Meánmhara Thiar ó chósta an deiscirt (an Ailgéir, an Mháratáin, Maracó, Málta, an Túinéis) agus ó chósta an tuaiscirt (an Iodáil, an Spáinn, an Fhrainc).

Chun an chomhpháirtíocht straitéiseach idir an tAontas Eorpach agus a chomhpháirtithe i gComharsanacht an Deiscirt a athsheoladh agus a neartú, moltar saChlár Oibre nua don Mheánmhuir, a seoladh in 2021, dul i gcomhar le chéile ar fud chósta na Meánmhara chun an t-athrú aeráide a chomhrac agus chun dlús a chur leis an aistriú dúbailte glas agus digiteach. Díríonn sé ar chúig réimse beartais: (i) Forbairt dhaonna, dea-rialachas, agus an smacht reachta; (ii) athléimneacht, rathúnas agus aistriú digiteach; (iii) an tsíocháin agus an tslándáil; (iv) an imirce agus an tsoghluaisteacht, agus (v) an t-aistriú glas. Tacaítear leis an bplean le Plean Infheistíochta Eacnamaíche tiomnaithe do Chomharsana an Deiscirt (suas le EUR 7 mbilliún don tréimhse 2021-2027) atá dírithe ar dhálaí maireachtála a fheabhsú agus téarnamh díreach tar éis COVID-19. Maidir le gníomhú ar son na haeráide agus oiriúnú don athrú sin, tá cuspóirí sonracha ag an gClár Oibre chun an t-athrú aeráide a chomhrac agus chun acmhainní uisce a chosaint. Tá tuilleadh eolais faoi thionscnaimh chomhair le fáil ar leathanach Limistéar na Meánmhara agus ar an leathanach Aidriadach-Iónach.

4.      Straitéisí agus pleananna oiriúnaithe

Níor eisíodh aon straitéis ná plean oiriúnúcháin ar leibhéal na Meánmhara. Go sonrach, faoi chuimsiú chomhar trasnáisiúnta INTERREG nó cineálacha eile comhair, níor forbraíodh straitéisí ná pleananna oiriúnaithe do Limistéar na Meánmhara. Mar sin féin, ag an 19ú cruinniú de chuid na bPáirtithe Conarthacha (COP19) i gCoinbhinsiún Barcelona in 2016, formhuiníodh an ‘CreatRéigiúnach um Oiriúnú don Athrú Aeráide le haghaidh Limistéir Mhuirí agus Chósta na Meánmhara’. Is é is aidhm don doiciméad cur chuige straitéiseach réigiúnach comhchoiteann a fhorbairt chun athléimneacht in aghaidh an athraithe aeráide agus acmhainneacht oiriúnaithe a mhéadú.

Thairis sin, sainaithnítear i roinnt pointí straitéiseacha a áirítear i ndoiciméad chlár Interreg NEXT-MED na príomhthosaíochtaí seo a leanas maidir le hoiriúnú i réimse MED NEXT:

• cur leis an tuiscint ar na tionchair ilsrathacha atá idirnasctha go casta ar an athrú aeráide, seachas iad a thuiscint mar shraith saincheisteanna neamhspleácha earnála;
• an comhar idir tíortha a fhorbairt i dtéarmaí freagairtí comhordaithe idirnáisiúnta ar na bagairtí a bhaineann leis an athrú aeráide — ós rud é gur léirigh COVID-19 neamhdhóthanacht gníomhaíochtaí náisiúnta neamhchomhordaithe ar bhagairtí domhanda.
• feabhas a chur ar acmhainneacht freagartha na ngníomhaireachtaí um chosc rioscaí cosanta sibhialta agus um fhreagairt ar thubaistí: “Is gá comhar agus acmhainneacht a mhéadú trí threoirthionscadail agus nósanna imeachta taispeántais le haghaidh cur in úsáid comhpháirteach, cruthúnas coincheapa a sholáthar agus nuálaíocht a fheabhsú”.
• an cur chuige maidir le freagairt do thubaistí a chomhlánú le straitéisí níos costéifeachtaí amhail gníomhaíochtaí ullmhúcháin amhail cuir chuige bunaithe ar éiceachórais agus pleanáil réamhchúraim.

Dírítear go sonrach sa doiciméad céanna ar uisce, rud a léiríonn an gá atá le feabhas a chur ar cháilíocht, ar athléimneacht agus ar bhainistiú an uisce, ar príomhacmhainn sa réimse é a d’fhéadfadh a bheith níos teirce mar gheall ar an athrú aeráide. Go háirithe, iarrtar sa doiciméad gníomhaíochtaí beartais arb é is aidhm dóibh teicneolaíochtaí ábhartha a aistriú agus iad a oiriúnú do na riachtanais áitiúla, agus an glacadh atá acu le teicneolaíochtaí ábhartha a mhéadú trí threoirthionscadail ‘chun a dtairbhí teicniúla, airgeadais agus comhshaoil a léiriú’. Iarrann sé freisin go mbeadh creat ann chun na dreasachtaí cearta a leagan síos, agus chun rialacháin agus córais faireacháin leordhóthanacha a chur chun feidhme, agus méadrú cliste agus praghsáil uisce á n-úsáid, gan teacht salach ar bheartais áitiúla agus ar chreataí rialála áitiúla. 

Go dtí seo, níor tugadh faoi aon ghníomhaíocht shonrach lena saothraítear spriocanna oiriúnaithe sonracha go fóill. Mar sin féin, tugadh faoi ghníomhaíochtaí níos leithne i réimse na n-acmhainní uisce trí bhíthin tionscadail arna gcistiú faoi chlár CBC MED ENI (féach an chéad roinn eile).

Samplaí de thionscadail chlár MED CBC ENI a maoiníodh sa tréimhse 2014-2020

Tá tionscadail nua faoi chuimsiú Interreg Next-MED fós á bhforbairt ach tá tionscadail ábhartha á maoiniú laistigh den chlár roimhe seo, eadhon ENI CBC MED. Díríonn na tionscadail seo go príomha ar úsáid chliste agus neamhthraidisiúnta acmhainní ganna uisce. 

MEDISS (Córas Comhtháite na Meánmhara don Soláthar Uisce, 2019-2023). Tíortha: An Phalaistín, an Iodáil, an Iordáin, an Túinéis; Tionscadal chlár MED CBC ENI.

Déanann MEDISS tástáil ar réitigh nuálacha maidir le fuíolluisce cóireáilte a úsáid agus uisce goirt a dhíshalannú. D’fhéadfadh tionscnaimh feasachta shonracha d’úsáideoirí deiridh dúshlán a thabhairt dá ndrogall i leith acmhainní uisce neamhghnácha (NCWR) agus iad a oiliúint maidir le Dea-Chleachtais Talmhaíochta. San fhadtéarma, táthar ag súil go rannchuideoidh an tionscadal leis an strus ar fhionnuisce a laghdú, chomh maith leis na costais a bhaineann le soláthar uisce, agus ag an am céanna táirgiúlacht agus éagsúlú barr a mhéadú agus, ar an gcaoi sin, slándáil bia agus ioncam d’fheirmeoirí a mhéadú. 

MEDWAYCAP (Bealach MEDiterranean le haghaidh na nuálaíochta CAPitalisation towards an urban-rural integrated development of non-conventional water resources [Caipitealú i dtreo forbairt chomhtháite uirbeach-tuaithe ar acmhainní uisce neamhghnácha], 2021-2023), Tíortha: An Ghréig, an Iodáil, an Éigipt, Málta, an Phalaistín, an Túinéis, an Iordáin.

Cuireann MEDWAYCAP chun cinn comhar atá dírithe ar dhúshláin agus idirphlé trasteorann leanúnach a bhfuil múscailt feasachta na n-údarás poiblí agus lucht ceaptha beartas ar an leibhéal réigiúnach/náisiúnta, fothú acmhainneachta, rochtain éasca ar fhaisnéis agus úsáid uirlisí don fhoghlaim fhrithpháirteach i réimse na hacmhainne uisce neamhthraidisiúnta (NCWR) mar bhonn taca leo. Is é an aidhm atá ann rannchuidiú le géarchéimeanna áitiúla uisce a mhaolú, trí eolas úrscothach a chur ar fáil maidir le teicnící NCWR, bainistiú, pleanáil agus scileanna chun athúsáid a bhaint astu ar an leibhéal críochach chun críocha tís agus talmhaíochta.

MENAWARA (Athúsáid Uisce Neamhchoinbhinsiúnach sa Talmhaíocht i dtíortha na Meánmhara, 2019-2023). Tíortha: An Iodáil, an Phalaistín, an Iordáin, an Túinéis, an Spáinn.

Féachann MENAWARA réitigh chun acmhainní uisce a mhéadú trí dhraenáil agus fuíolluisce a athchúrsáil, caillteanais uisce a thapú, cleachtais úsáide uisce a chuíchóiriú agus samhlacha rialachais a dhearadh de réir pleananna náisiúnta agus idirnáisiúnta. Is é is aidhm don tionscadal feabhas a chur ar an rochtain ar uisce trí chóireáil fuíolluisce atá le hathúsáid mar uisciú comhlántach agus acmhainneacht institiúidí rialtais, gníomhaithe neamhstáit atá ag feidhmiú san earnáil, teicneoirí agus feirmeoirí a neartú.

NAWAMED (Réitigh Dhúlrabhunaithe le haghaidh Athúsáid Uisce Tí sa Mheánmhuir; 2019-2023) Tíortha: An Iodáil, an Túinéis, an Iordáin, Málta, an Liobáin.

Is féidir úsáid uisce tí per capita a laghdú go mór trí acmhainní uisce neamhghnácha (NCW) a úsáid chun críocha nach bhfuil inólta. Is féidir uisce liath (agus uisce báistí nuair atá sé ar fáil) a athúsáid le haghaidh sruthlú WC agus uisciúcháin ach ní mór córais chóireála dhíláraithe a chur chun feidhme, a fhreastalaíonn ar fhoirgneamh amháin nó ar roinnt foirgneamh. Tá sé mar aidhm ag NAWAMED an cleachtas bainistíochta uisce uirbigh a athrú trí theicneolaíochtaí cóireála nuálacha, inbhuanaithe agus ar chostas íseal. Ba cheart feidhm a bheith acu sin ar bhealach díláraithe, chun dea-cháilíocht NCW a chur in ionad úsáid uisce inólta.

PROSIM (Bainistiú Inbhuanaithe Uisciúcháin agus úsáid neamhthraidisiúnta uisce a chur chun cinn sa Mheánmhuir, 2019-2023). Tíortha: An Iodáil, an Iordáin, an Liobáin, an Túinéis, an Spáinn.

Ag díriú ar éileamh agus soláthar uisce le haghaidh uisciúcháin, féachann PROSIM ar shaincheisteanna uisce atá tipiciúil i limistéar na Meánmhara, amhail caillteanais uisce, cumas institiúideach teoranta chun pleananna éifeachtacha bainistithe uisce a fhorfheidhmiú agus easpa feasachta ar réitigh nua-aimseartha ar leibhéal na feirme. Táthar ag súil go dtabharfaidh an tionscadal réitigh nuálacha a chomhcheanglaíonn éifeachtúlacht úsáide uisce agus NCW. Ba cheart go gcuideodh sé freisin le hacmhainneachtaí áitiúla a fhorbairt chun na réitigh sin a ghlacadh agus a uas-scálú agus fothú acmhainneachta trasteorann a fhorbairt, chomh maith le treochláir agus pleananna le haghaidh bainistiú uisce feabhsaithe.