Triomach agus ganntanas uisce

Éifeachtaí breathnaithe

Triomaigh agus ganntanas uisce san Eoraip

Tá ganntanas uisce agus triomaigh ag éirí níos minice agus níos forleithne san Aontas (LEE, 2024). In 2019, rinne ganntanas uisce difear do 38 % de dhaonra an Aontais (CE, 2023). Is dócha go mbeidh tionchair a bhaineann le triomaigh níos measa i réigiúin ina bhfuil brú mór ar acmhainní uisce, amhail an Mheánmhuir.

Tionchair sláinte mar gheall ar ghanntanais uisce óil

Mar gheall ar chórais soláthair phoiblí uisce na hEorpa atá dea-rialáilte go ginearálta, is annamh a bhíonn tionchair ar an tsláinte mar gheall ar ghanntanais uisce óil. Mar sin féin, tá ganntanas uisce óil níos forleithne san Eoraip le blianta beaga anuas mar gheall ar thriomaigh thromchúiseacha. Mar shampla, in 2022 agus 2023 sa Fhrainc, agus in 2023 agus 2024 sa Spáinn, chuir go leor bardas isteach ar a soláthar uisce óil. Trí uisce óil arna iompar ag tancaeir uisce nó uisce buidéalaithe a sholáthar don phobal, cuireadh cosc den chuid is mó ar bhreoiteachtaí gastraistéigeacha nó ar thionchair eile ar an tsláinte mar gheall ar ghanntanais uisce. In Éirinn ar an taobh eile, spreag seal fada tirim agus srianta gaolmhara ar úsáid uisce in 2018 úsáid uisce neamhchóireáilte, atá éillithe le baictéir E. coli, chun glasraí duilleacha a uisciú. Mar thoradh air sin, bhí ceann de na ráigeanna galair bia-iompartha is mó ann mar gheall ar bhaictéir E. coli a tháirgeann tocsainí (STEC), rud a chuaigh i bhfeidhm ar bheagnach 200 duine ar fud na tíre agus bhí ospidéalú de dhíth ar chuid acu (Ionad Faireachais um Chosaint Sláinte na hÉireann, 2023, cumarsáid phearsanta).

Galair uisce-iompartha

Go ginearálta, cuireann córas soláthair agus faireacháin uisce óil ardcháilíochta na hEorpa cosc den chuid is mó ar tharchur galar trí uisce óil éillithe. Mar sin féin, tá baint ag uisce óil ó thoibreacha príobháideacha le ráigeanna de ghalair uisce-iompartha. In Éirinn, mar shampla, i gcás ina n-úsáideann 15 % den daonra uisce óil ó fhoinsí príobháideacha screamhuisce, tá an ráta is airde ionfhabhtuithe STEC (trí bhaictéir E.coli a tháirgeann tocsainí, rud is cúis le tinneas boilg) san Eoraip in aghaidh na bliana (ECDC, 2023), a mbaineann a bhformhór le huisce óil (Feidhmeannacht na Seirbhíse Sláinte, 2021).

Chuir dálaí triomaigh in 2015-2018 le tiúchain ardaithe clóiríde agus sulfáite, miotal trom, arsanaice agus cógaisíochta amhail meapatról agus iobúpróifein in aibhneacha Elbe, na Réine agus Meuse (Wolff agus van Vliet, 2021), rud a d’fhág go raibh rioscaí méadaithe sláinte ann.

Galair veicteoir-iompartha

In 2018, bhí nasc idir an méadú ar ionfhabhtuithe víreas na Níle Thiar san Eoraip agus earrach fliuch agus triomach ina dhiaidh sin (Semenza agus Paz, 2021; ECDC, 2018). Le dálaí aeráide atá ag athrú le blianta beaga anuas, tá an baol go dtarchuirfear víreas na Níle Thiar ag méadú go seasta ar fud na hEorpa. Ba é 26 % an méadú coibhneasta ar riosca ráig víreas na Níle Thiar in 2013-2022 i gcomparáid le bonnlíne 1951-1960, agus chonacthas an méadú riosca coibhneasta is airde in oirthear na hEorpa (516%) agus i ndeisceart na hEorpa (203%) (EEA, 2022).

Tionchair sláinte ó fhalscaithe agus athruithe ar cháilíocht an aeir

Bhí truailliú aeir ó mhínábhar cáithníneach ina chúis le 238,000 bás anabaí in AE-27 in 2020 (EEA, 2023b). Cé go bhfuil laghdú foriomlán ag teacht ar thiúchain truailleán aeir san Aontas (LEE, 2023b), tá moill ag teacht ar an meath sin mar gheall ar dhálaí tirime fada agus falscaithe (CAMS, 2023). Bíonn falscaithe ina gcúis le básanna agus fadhbanna sláinte iomadúla san Eoraip, go háirithe i réigiún na Meánmhara. Measadh i staidéar a rinneadh ar 27 dtír Eorpacha, in 2005 agus 2008, go raibh 1,483 agus 1,080 bás anabaí faoi seach inchurtha i leith fásra a thionscnaíodh le dóiteán PM_2.5, agus go raibh tionchar níos mó aige sin i ndeisceart agus in oirthear na hEorpa (Kollanus et al., 2017). In 2021, measadh 376 bhás anabaí in imchuach na Meánmhara Thoir agus Láir mar gheall ar nochtadh gearrthéarmach d’athruithe ar an ózón de dheasca falscaithe agus PM_2.5 (Zhou agus Knote, 2023). Idir 1980 agus 2022, maraíodh 702 dhuine go díreach de dheasca falscaithe a taifeadadh i 32 bhalltír LEE. D’fhéadfadh pobail a ndéanann falscaithe difear dóibh méideanna níos airde drugaí a ithe freisin chun neamhoird chodlata agus imní a chóireáil (Caamano-Isorna et al., 2011).

Tionchair ar chothú

Laghdaíonn dálaí triomaigh infhaighteacht agus inacmhainneacht bia úir agus shláintiúil san Aontas (LEE, 2023a). Mar thoradh ar an tonn teasa agus ar an triomach sa Spáinn in 2022, tháinig ardú suntasach ar phraghsanna mar gheall ar chaillteanais mhóra barr, e.g. beagnach +50 % le haghaidh ola olóige (ECIU, 2023). Sa Spáinn freisin, tháinig méadú 25 % go 35 % ar phraghsanna trátaí, brocailí agus oráistí mar gheall ar chaillteanais barr a bhaineann le triomach i samhradh 2023 (Campbell, 2023). Measann Lancet Countdown san Eoraip go raibh laethanta teo agus tirime ina gcúis le neamhdheimhneacht an tsoláthair bia idir measartha agus dian do bheagnach 12 mhilliún duine i 37 dtír Eorpacha in 2021, i.e., an cúigiú cuid den bheagnach 60 milliún duine a raibh neamhdheimhneacht mheasartha an tsoláthair bia ar a laghad rompu san iomlán. In 2021, bhrúigh triomach 3.5 milliún duine níos mó isteach i neamhshlándáil an tsoláthair bia i gcomparáid le meán 1981-2010, agus dóchúlacht níos airde ann i measc teaghlaigh ar ioncam íseal (Dasgupta agus Robinson, 2022; van Daalen et al., 2024).

Meabhairshláinte &ampa; folláine

Cé go bhfuil na tionchair dhiúltacha mheabhairshláinte a d’fhéadfadh a bheith ag triomaigh ar eolas, is beag staidéar a dhéanann cainníochtú ar na tionchair sin. Is gnách go mbíonn rátaí dúlagair, imní agus féinmharaithe i bhfad níos airde ag feirmeoirí – agus ag a gcomhpháirtithe – i gcomparáid leis an bpobal i gcoitinne. Sa Fhrainc, tá ráta féinmharaithe na bhfeirmeoirí beagnach 40 % níos airde ná an daonra i gcoitinne (Euractiv, 2022).

Éifeachtaí réamh-mheasta

Tionchair sláinte mar gheall ar ghanntanais uisce óil

Is cosúil go dtugann leitheadúlacht reatha an-íseal na dtionchar ar an tsláinte a bhaineann le srianta ar sholáthar poiblí uisce mar gheall ar ghanntanas uisce, fiú le linn triomaigh mhóra san Eoraip, le fios go leanfaidh na tionchair ar an tsláinte de bheith teoranta amach anseo.

Galair uisce-iompartha

Meastar go leanfaidh triomaigh de chainníocht agus de shreabhadh an uisce a laghdú go háitiúil agus go sealadach, rud a mhéadóidh an riosca do ghalair uisce-iompartha in uiscí áineasa. Má choinnítear dea-chleachtais faireacháin d’uisce óil agus d’uisce snámha araon, is féidir tionchair ar shláinte agus ar fholláine an duine a chosc agus a theorannú. Mar sin féin, d’fhéadfadh méadú teacht ar na rioscaí ionfhabhtaithe nuair a aistríonn úsáideoirí uisce chuig foinsí malartacha uisce óil, amhail toibreacha príobháideacha nó uisce báistí buainte mar gheall ar ghanntanas uisce agus srianta gaolmhara ar úsáid uisce.

Galair veicteoir-iompartha

D’fhéadfadh dálaí triomaigh mar aon le teicnící cruthaitheacha buainte uisce i measc an daonra atá neamhchosanta ar thriomach cur leis an dóchúlacht go bhforbróidh larbhaí mosquito mar gheall ar mhéadú ar uisce marbhánta. Meastar go méadóidh dálaí triomaigh méadaithe, in éineacht leis an athrú aeráide ar leathnú raoin mosquitos, minicíocht galar muiscíte-iompartha i réigiúin áirithe (Liu-Helmersson et al., 2019). I gcodarsnacht leis sin, leis an méadú a bhfuiltear ag súil leis ar thriomaigh samhraidh i dtíortha i nDeisceart na hEorpa a sholáthraíonn gnáthóga oiriúnacha faoi láthair do dhaonraí mosquito tíogair (Aedesalbopictus),amhail Tuaisceart na hIodáile, cruthófar dálaí nach mbeidh chomh hoiriúnach céanna don mhuiscít amach anseo, agus laghdófar na rioscaí tarchuir a bhaineann le galair amhail chikungunya nó dengue (Tjaden et al., 2017).

Tionchair sláinte ó fhalscaithe agus athruithe ar cháilíocht an aeir

Meastar go dtiocfaidh laghdú ar thionchair dhiúltacha na dtruailleán aeir san Aontas le himeacht ama, ach meastar go gcuirfidh deannach a bhaineann le triomach agus toitcheo falscaithe moill ar an bpróiseas sin. Meastar go méadóidh triomaigh agus méaduithe teochta minicíocht agus déine na ndóiteán foraoise agus go gcuirfidh siad síneadh leis an séasúr riosca falscaithe, go háirithe i dtíortha na Meánmhara ach i réigiúin mheasartha na hEorpa freisin (LEE, 2024). Táthar ag súil go mbeidh níos mó daoine san Eoraip nochtaithe do dhóiteáin foraoise de réir mar a leathnaíonn limistéir atá i mbaol dóiteáin agus a leathnaíonn siad chuig ceantair uirbeacha (EEA, 2020b).

Faoi chás na n-astaíochtaí arda maidir leis an athrú aeráide, meastar go dtiocfaidh méadú suntasach 2071-2100 (138%) ar líon na mbásanna arb iad falscaithe is cúis leo; ar an meán, meastar go gcaillfear 57 saol in aghaidh na bliana (Forzieri et al., 2017).

Tionchair ar chothú

Leanfaidh triomaigh laistigh agus lasmuigh den Eoraip de tháirgeacht barr a laghdú. D’fhéadfadh laghdú ar infhaighteacht agus inrochtaineacht bia san Eoraip a bheith mar thoradh air sin, go háirithe do theaghlaigh ar ioncam íseal, rud a chruthódh rioscaí cothaitheacha agus tionchair ghaolmhara ar an tsláinte (EEA, 2024).

Freagairtí beartais

Beartais Beartais maidir le hullmhacht i gcomhair triomaigh

D’fhéadfadh impleachtaí dearfacha a bheith ag beartais uileghabhálacha lena dtugtar aghaidh ar ullmhacht triomaigh, amhail pleanáil bainistithe triomaigh, bainistiú acmhainní uisce agus bainistiú éilimh ar uisce, ar go leor tionchair sláinte a bhaineann le triomaigh. Le cuir chuige chomhtháite réamhghníomhacha i leith bainistiú riosca triomaigh, cuirtear feabhas ar ullmhacht na sochaí agus rannchuidítear le tionchair ar an tsláinte a chosc agus a theorannú ar bhealach níos fearr, seachas leis an gcur chuige traidisiúnta, gearrthéarmach agus frithghníomhach i leith géarchéimeanna triomaigh. Tá trí cholún i gClár Comhtháite Bainistíochta Triomaigh na hEagraíochta Domhanda Meitéareolaíochta: (a) faireachán ar thriomach agus luathrabhadh, (b) measúnú leochaileachta agus tionchair, agus (c) ullmhacht, maolú agus freagairt i gcás triomaigh (Salvador et al., 2023), agus an riosca a bhaineann le tionchair triomaigh agus na tionchair ghaolmhara ar an tsláinte á laghdú ag gach ceann acu. Chomh maith leis sin, is féidir le straitéisí oiriúnaithe atá dírithe ar thimthriall an uisce ullmhacht na hearnála sláinte a neartú maidir le tionchair a bhaineann le triomach, e.g. pleananna gníomhaíochta sláinte teasa agus faireachas agus rialú feabhsaithe ar ghalair atá íogair ó thaobh na haeráide de.

Infhaighteacht agus cáilíocht uisce

Is comhaontú idirnáisiúnta é an Prótacal maidir le hUisce agus Sláinte atá ceangailteach ó thaobh dlí de do thíortha sa réigiún uile-Eorpach chun sláinte agus folláine an duine a chosaint trí bhainistiú inbhuanaithe uisce agus trí ghalair a bhaineann le huisce a chosc agus a rialú. Áirítear i Straitéis an Aontais maidir le hoiriúnú don athrú aeráide gealltanais chun ‘comhordú pleananna téamacha agus sásraí eile amhail leithdháileadh acmhainní uisce agus ceadanna uisce a fheabhsú’ agus ‘cuidiú le soláthar cobhsaí agus slán uisce óil a ráthú trí ionchorprú rioscaí an athraithe aeráide a spreagadh in anailísí riosca ar bhainistiú uisce’. Le Treoir an Aontais maidir le cáilíocht an uisce atá ceaptha do thomhaltas an duine, a chuirtear in ionad naTreorach maidir le hUisce Óil, rialaítear soláthairtí uisce poiblí, lena dtugtar aghaidh ar na rioscaí a bhaineann le srianta uisce agus a n-éifeachtaí ar cháilíocht an uisce, rud a éilíonn faireachán breise le linn triomaigh. Díríonn Creat-Treoir Uisce an AE ar a chinntiú go bhfanann tiúchan truailleán in uisce dromchla agus screamhuisce faoi bhun leibhéil atá neamhshábháilte do shláinte an duine agus don chomhshaol. Is é is aidhm don Rialachán maidir le híoscheanglais le haghaidh athúsáid uisce athúsáid shábháilte fuíolluisce uirbigh chóireáilte le haghaidh uisciú talmhaíochta a spreagadh agus a éascú, mar fhreagairt ar ghanntanas uisce agus ar mheathlú ar cháilíocht uisce mar gheall ar an athrú aeráide i bpáirt. DéanannTreoir an Aontais maidir le hUisce Snámha faireachán ar éilleáin amhail E. coli agus Enterococci, chomh maith le cianabaictéir agus blás algach in uiscí áineasa. Go dtí seo, níl pleananna bainistithe triomaigh forbartha ach ag 8 mBallstát do chuid dá gceantair abhantraí nó dóibh ar fad (i.e. an Chipir, an Spáinn, an Iodáil, an Ghréig, an tSeicia, an Ísiltír, an tSlóvaic).

Bagairtí sláinte eile a bhaineann le triomach

Chun daoine a chosc agus a chosaint ar ghalair veicteoir-iompartha, ba cheart feachtais feasachta, treoir theicniúil maidir le bailiú uisce báistí agus córais faireachais oibríochtúla a shuiteáil. Ar an iomlán, tá cur chuige cuimsitheach ilghnéitheach ríthábhachtach chun aghaidh a thabhairt ar thionchair éagsúla an triomaigh ar an tsláinte. Chun aghaidh a thabhairt ar shaincheisteanna maidir le cáilíocht an aeir a eascraíonn as falscaithe a bhaineann le triomach, tá pleanáil úsáide talún, rialáil gníomhaíochtaí i dtalamh neamhfhorbartha, agus córais luathrabhaidh, amhail EFFIS ar leibhéal an Aontais agus teachtaireachtaí téacs ar an leibhéal náisiúnta agus ar an leibhéal áitiúil, ríthábhachtach (ECHO, 2023).

Chun tionchair a laghdú trí chothú, is féidir le hoiriúnú in earnáil na talmhaíochta, amhail modhanna feirmeoireachta atá tíosach ar uisce, rannchuidiú le bheith níos athléimní i gcoinne dálaí foircneacha aeráide, lena n-áirítear triomaigh. Laghdóidh dreasachtaí le haghaidh roghanna bia sláintiúla agus inbhuanaithe tionchair sláinte freisin. Maidir le meabhairshláinte agus folláine, tá cláir feasachta agus oiliúna, agus tionscnaimh atá dírithe ar an bpobal d’fheirmeoirí, lena n-áirítear féinmharú a chosc, cabhrach (Yusa et al., 2015).