Evrópska loftslagsáhættumatið

EUCRA er fyrsta vísindaskýrsla sinnar tegundar sem hrósar fyrirliggjandi þekkingargrunni um mat á loftslagstengdum áhættum í Evrópu.

EUCRA miðar að því að hjálpa evrópskum stefnumótendum að skilgreina forgangsatriði fyrir aðlögun loftslagsbreytinga í loftslagsnæmum geirum á næsta stefnuferli ESB, í kjölfar kosninga til Evrópuþingsins árið 2024. Í skýrslunni er einnig leitast við að hjálpa til við að greina forgangsatriði í framtíðarfjárfestingum sem tengjast aðlögun og setja fram viðmið alls staðar í Evrópusambandinu fyrir framkvæmd og uppfærslu landsbundinna eða undirþjóðlegra mata á loftslagsáhættu. 

EUCRA leggur áherslu á áhættu fyrir Evrópu sem stafar af eða versnar vegna loftslagsbreytinga af mannavöldum, en það tekur einnig tillit til áhættuþátta sem ekki eru veðurfarslegir og stefnumótandi samhengi. Það fjallar um: 

• „flókin“ loftslagsáhætta, þ.m.t. áhætta sem stafar af samsetningu loftslagshættu og/eða hættu sem er ekki loftslagsáhætta („efnasamsetningaráhætta“), áhætta sem fellur til vegna kerfa og geira („kapsáhætta“) og áhætta sem hefur áhrif á Evrópu utan Evrópu („áhætta yfir landamæri“),
• Áhrif félagslegs réttlætis á áhættu í loftslagsmálum og áhættustjórnun vegna loftslagsmála, þar sem skilgreind eru þau svæði í Evrópu sem verða fyrir mestum áhrifum af völdum loftslagsbreytinga og íbúahóparnir sem eru viðkvæmastir fyrir meiriháttar loftslagsáhættu; 
• Forgangsröðun aðgerða til að samþætta áhættu á viðkomandi málaflokkum á grundvelli mats á alvarleika áhættu og því hversu brýn hún er. Þetta felur í sér umfjöllun um tímasetningu áhættu, áhættu eignarhald og viðeigandi stefnu samhengi,
• Möguleg samlegðaráhrif og málamiðlanir milli aukins viðnámsþols í loftslagsmálum og annarra stefnumarkmiða sem byggjast á fyrirliggjandi gögnum. 

EUCRA sýnir fram á að:

• Allir hlutar Evrópu eru að upplifa öfgar í loftslagi sem eiga sér engin fordæmi í skráðri sögu. Þessar öfgar munu auka tíðnina enn frekar eða verða alvarlegri, einkum þegar um er að ræða sviðsmyndir þar sem hiti er mikill,
• Sum loftslagsáhætta í Evrópu er nú þegar á hættustigi, svo sem áhætta fyrir vistkerfi, heilbrigðisáhætta vegna hitabylgna, áhætta í tengslum við flæði inn í land og áhætta í tengslum við evrópsk samstöðukerfi. Margar aðrar hættur geta náð mikilvægum eða jafnvel skelfilegum stigum á þessari öld;
• Brýn þörf er á aðgerðum,bæði vegna áhættu sem er á hættustigi núna og fyrir þá sem eru með langan stefnuramma, s.s. í tengslum við byggingar, langvarandi grunnvirki, landskipulag og skógrækt, 
• Flestar loftslagsáhættur eru í eigu ESB og aðildarríkja þess. Þetta merkir að stefnumótendur á evrópskum, innlendum og staðbundnum vettvangi þurfa að vinna saman að því að takast á við þessa áhættu.

EUCRA greinir alls 36 meiriháttar loftslagsáhættur fyrir Evrópu með möguleika á alvarlegum afleiðingum. Þessar áhættur eru flokkaðar í fimm breiða klasa: vistkerfi, matvæli, heilbrigði, innviði og efnahag og fjármál. Að auki er í matinu bent á þrjár helstu loftslagsáhættur sem eru sértækar fyrir ystu svæði ESB.

Meira en helmingur loftslagsáhættunnar sem greind er í skýrslunni krefst meiri aðgerða núna og átta þeirra eru talin sérstaklega brýn. Þessar brýnu áhættur ná yfir mismunandi klasa og fela í sér: áhættu fyrir strandvistkerfi, áhættu fyrir vistkerfi sjávar, áhættu fyrir heilbrigði manna af völdum hitaálags, áhættu fyrir íbúa og grunnvirki vegna flæðis inn í land, og áhættu fyrir evrópskt samstöðufyrirkomulag. 

Í Suður-Evrópu, fleiri áhættur með mikilli brýnt eru: áhættu fyrir vistkerfi, íbúa og byggð umhverfi vegna skógarelda, áhættu fyrir ræktun nytjaplantna, og áhættu frá hitabylgjum til útivinnufólks.

Nokkrar af þeim 36 helstu áhættu eru nú þegar á mikilvægum stigum núna, og öllum þeim er spáð að verða enn alvarlegri í framtíðinni. Margir þeirra hafa langan stefnuramma, sem felur í sér að ákvarðanir sem teknar eru í dag þurfa að íhuga breytt loftslag og auka áhættu alvarleika til að koma í veg fyrir hugsanlega skelfilegar áhrif í framtíðinni. 

Loftslagsáhætta er verulega mismunandi innan og á milli svæða, geira og viðkvæmra hópa. Áhættan er háð váhrifum frá loftslagshættum og umhverfislegum og félagslegum og hagrænum aðstæðum sem ákvarða hversu viðkvæmar þær eru fyrir þessum hættum. 

EUCRA skilgreinir eftirfarandi staði í Evrópu sem eru sérstaklega fyrir áhrifum af mörgum loftslagsáhættum: 

• Suður-Evrópa. Þetta svæði er sérstaklega í hættu vegna vaxandi áhrifa hita og þurrka á landbúnaðarframleiðslu, útivinnu, aðgengi að vatni fyrir atvinnugreinar og eldhættu. Innan Suður-Evrópu eru dreifbýli og staðbundin hagkerfi háð landbúnaði, vistkerfisþjónustu og ferðaþjónustu í sumar sérstaklega í hættu; 
• Láglend strandsvæði, þ.m.t. margar þéttbýlar borgir. Þetta er í hættu vegna flóða, rofs og saltvatnsinnskots sem eykst vegna hækkunar sjávarborðs; 
• Ystu svæði ESB. Þeir standa frammi fyrir sérstakri áhættu vegna afskekktrar staðsetningar þeirra, veikari innviða, takmarkaðrar efnahagslegrar fjölbreytni og, fyrir sum þeirra, trausts á nokkrum efnahagslegum athöfnum. Sértækar loftslagsáhættur geta haft heita reiti á svæðum umfram þau sem hér er lögð áhersla á. 

Hitamælingar sýna að Evrópa er að hlýna tvöfalt hraðar en meðaltalið á heimsvísu og er því hraðasta heimsálfan á Jörðinni. Þetta stafar af nokkrum þáttum, þar á meðal hlutfalli evrópsks lands í Artic, sem er að hlýna enn hraðar, tap á ís og snjóþekju, og breytingar á hringrás andrúmsloftsins sem stuðla að tíðari sumarhitabylgjum í Evrópu, einkum í Vestur-Evrópu. 

Frekari upplýsingar um núverandi og áætluð loftslagsskilyrði í Evrópu má finna í Loftslagsskýrslu Evrópu 2023 sem gefin var út af Copernicus Climate Change Service (C3S) og Alþjóðaveðurfræðistofnuninni (WMO).

Gögn EEA sýna að loftslagstengdar öfgar í Evrópu hafa kostað um 650 milljarða evra í skaðabætur síðan 1980. Á tímabilinu 2020-2023 fór árlegt tap yfir 50 milljarða evra. Þegar litið er á einstaka atburði olli flóðið í ágúst árið 2023 í Slóveníu beinu og óbeinu tjóni sem er áætlað um 16% af landsframleiðslu.

Íhaldssamt mat er að versnandi loftslagsáhrif gætu dregið úr vergri landsframleiðslu ESB um u.þ.b. 7% fyrir lok aldarinnar. Samanlögð viðbótarlækkun vergrar landsframleiðslu fyrir ESB í heild gæti numið 2,4 billjónum evra á tímabilinu frá 2031 til 2050, ef hnattræn hlýnun nær lengra fram yfir 1,5 gráðu viðmiðunarmörk Parísarsamningsins. Að því er varðar kostnað í tengslum við tilteknar öfgar í veðri er áætlað að kostnaður við þurrka verði 9 milljarðar evra á ári og að flóð verði samtals yfir 170 milljarðar evra frá 1980. Í framtíðinni gæti árlegt tjón í Evrópu vegna strandflóða farið yfir 1 trilljón evra árið 2100, þar sem 3,9 milljónir manna verða fyrir strandflóðum á hverju ári (Orðsending framkvæmdastjórnar Evrópusambandsins "Stjórna loftslagsáhættu - vernda fólk og hagsæld", 2024).

Umfang hugsanlegs tjóns getur einnig haft frekari áhrif á samkeppnishæfni hagkerfa og fyrirtækja, landfræðipólitískt landslag (t.d. alþjóðlegt öryggi, öryggi, viðskiptaflæði og efnahagslegur stöðugleiki), vinnuafl og aukið félagslegan ójöfnuð.

ESB og aðildarríki þess hafa þegar náð umtalsverðum árangri við að skilja þá loftslagsáhættu sem þau standa frammi fyrir og við undirbúning þeirra. Framkvæmd áætlunar ESB um aðlögun að loftslagsbreytingum er vel í gangi og á landsvísu eru innlend mat á loftslagsáhættu í auknum mæli notuð til að upplýsa þróun aðlögunarstefnu. Hins vegar er samfélagslegur viðbúnaður enn lítill þar sem framkvæmd stefnunnar dregst verulega aftur úr og eykur áhættustigið hratt.

EUCRA leggur áherslu á hvar þörf er á viðbótaraðgerðum, bæði á vettvangi ESB og aðildarríkjanna, á þeim málaflokkum þar sem loftslagsáhætta er hvað mest. Það sýnir að samþætting núverandi og framtíðar loftslagsáhættu er krafa á nánast öllum stefnusviðum, einkum þeim sem hafa langan stefnuramma, og að mismunandi stig stjórnvalda þurfa að vinna saman þar sem meirihluti áhættu er í sameign.

Í mars 2024 gaf framkvæmdastjórn Evrópusambandsins út orðsendingu um stjórnun loftslagsáhættu í Evrópu til að bregðast við EUCRA. Framkvæmdastjórnin leggur áherslu á fjóra meginflokka aðgerða: 

• Bættir stjórnunarhættir og nánari samvinna um viðnámsþrótt í loftslagsmálum á lands-, svæðis- og staðarvísu,
• Verkfæri til að gera áhættueigendum kleift að skilja betur tengslin milli loftslagsáhættu, fjárfestingar og fjármögnunaráætlana til langs tíma.
• að samræma skipulagsstefnur, m.a. í tengslum við landnotkunarskipulag og þýðingarmikil grunnvirki,
• Rétt skilyrði fyrir fjármögnun loftslagsþols.

Til að takast á við meiri háttar áhættu með aðgerðum á vettvangi og bættum stjórnunarháttum á mörgum stigum er einnig hægt að draga innsýn úr 128 Climate-ADAPT tilfellarannsóknum.  (Apríl 2024).

EUCRA beitir hugmyndinni um loftslagsáhættu í sjöttu matsskýrslu milliríkjanefndar um loftslagsbreytingar (IPCC) og viðmiðunarreglum um áhættumat í ISO 31000 og ISO 14091 þar sem það er gerlegt.

Loftslagstengdar hættur fela í sér bæði langvinnar og bráðar breytingar á loftslagsskilyrðum sem geta valdið áhættu fyrir manna- eða vistfræðileg kerfi. Að mestu leyti samheiti eru loftslagshættur, loftslagshættur, loftslagsbreytingar, loftslagsáhrifavaldar og loftslagsáhættuþættir. 

Áhættuþættir, sem eru ekki loftslagstengdir, samanstanda af þeim ferlum og skilyrðum sem ákvarða hvernig tilteknar loftslagstengdar hættur, einar sér eða saman, hafa áhrif á mannlegt eða vistfræðilegt kerfi. Til þeirra teljast umhverfisstreituvaldar, s.s. mengun eða uppskipting vistkerfa, tæknilegir þættir, s.s. hönnunarstaðlar þýðingarmikilla grunnvirkja, félagshagfræðilegir þættir, s.s. aðgangur að flóðatryggingum og almennri heilbrigðisþjónustu, og stefnuþættir, eins og tilgreining flóðahættusvæða og framkvæmd byggingarbanns innan þeirra. 

Á grundvelli fyrirliggjandi vísindaþekkingar var unnið skipulegt áhættuval, greining og mat. Áhættuvalið leiddi í ljós mikla loftslagsáhættu fyrir Evrópu á grundvelli sameiginlegra viðmiðana. Áhættugreiningin flokkaði þessar áhættur í samræmi við alvarleika þeirra með tímanum, byggt á möguleikum þeirra til alvarlegra afleiðinga fyrir Evrópu. Í áfanga áhættumatsins var lagt mat á mikilvægi aðgerða ESB þar sem tekið var tillit til alvarleika áhættu með tímanum, tiltrúar á alvarleikamat áhættu og tímabundinna þátta mögulegra aðlögunaraðgerða ásamt eignarhaldi á áhættu, vilja til stefnu og stefnuramma. Í samsetta áhættumatinu voru bæði höfundarteymi viðkomandi kafla og óháð áhættumatsnefnd. Frekari upplýsingar er að finna í viðauka 2 í skýrslu EUCRA.

EUCRA var þróað á grundvelli fyrirliggjandi gagna og þekkingar úr fyrra mati á loftslagstengdum hættum og áhættum í Evrópu og á heimsvísu og var samhæft við yfirstandandi evrópskt mat til að tryggja fyllingu niðurstaðna.

Helstu heimildir um gögn og þekkingu eru meðal annars:

• Skýrslur og gögn frá Copernicus Climate Change Service (C3S)
• Sjötta matsskýrslu milliríkjanefndar um loftslagsbreytingar (AR6)
• Útgáfur úr rannsóknarverkefnum sem fjármögnuð eru innan ramma Horizon 2020 og Horizon Europe
• PESETA-verkefni á vegum Sameiginlegu rannsóknarmiðstöðvarinnar (JRC),
• Skýrslur og þekkingarheimildir frá framkvæmdastjórn Evrópusambandsins.
• Aðrar EES vörur, þar á meðal Climate-ADAPT vefgáttin. 

Fyrsta EUCRA var skyndimat, framleitt á aðeins einu og hálfu ári. Vegna þess hve takmarkaður tími var til staðar gat skýrslan ekki fjallað um alla þætti áhrifa loftslagsbreytinga á Evrópu og því var lítil eða engin athygli vakin á sumum loftslagstengdum áhættuþáttum. Þetta felur í sér áhættu sem tengist sameiginlegri utanríkis- og öryggisstefnu ESB (svo sem landfræðilega pólitíska áhættu og áhættu sem tengist stjórnlausum fólksflutningum) og loftslagsáhættu sem aðallega er stjórnað af einkaaðilum. Enn fremur er hvorki farið yfir aðlögunarstefnur og -aðgerðir á landsvísu í skýrslunni né lagt mat á sérstakar aðlögunarlausnir eða hagkvæmni þeirra, kostnað og ávinning. 

EEA undirbjó EUCRA í samstarfi við fjölda samtaka og sérfræðinga undir sameiginlegri forystu framkvæmdastjórnar Evrópusambandsins (fyrir hönd stjórnarsviðs aðgerða í loftslagsmálum) og EEA. Helstu framkvæmdaraðilar eru:

• EES
• European Topic Centre on Climate Change Adaptation and LULUCF (ETC CA) consortium partners:
• Euro-Mediterranean Centre on Climate Change Foundation
• EURAC Research – European Academy of Bozen-Bolzano
• Barcelona Supercomputing Center
• Predictia Intelligent Data Solutions SL
• Finnska umhverfisstofnunin
• Umhverfisstofnun Stokkhólms
• Wageningen-háskóli, umhverfisvísindadeild
• PBL Netherlands Environmental Assessment Agency
• Sameiginleg rannsóknarmiðstöð (JRC) og
• Copernicus Climate Change S ervice (C3S)
• Ytri aðilar sem leggja fram gögn

Alls lögðu 96 höfundar sitt af mörkum til skýrslunnar, þar á meðal 4 frá EES, 54 frá ETC CA, 14 frá JRC, 2 frá C3S og 22 utanaðkomandi.

Undirbúningur EUCRA var studdur enn frekar af starfssviði Bandalagsins sem samanstóð af eftirfarandi hópum:

• Vinnuhópur framkvæmdastjórnar Evrópusambandsins
• Sérfræðingahópur
• Áhættumatsnefnd
• Eionet Group um áhrif loftslagsbreytinga, varnarleysi og aðlögun

Já, í raun er nú þegar hafin vinna við annað evrópska matið á loftslagsáhættu (EUCRA-2). EUCRA-2 mun styrkja umfjöllun um efnahagslega, félagslega og öryggisþætti inn í greiningu á loftslagsáhættu og auka um leið þátttöku sérfræðinga og hagsmunaaðila. Áhersla verður lögð á að samþætta áhættumatið við hagnýtar ráðstafanir og stefnur til að draga úr þessum áhættum, í samræmi við víðtækari forgangsröðun við stefnumótun ESB. Stefnt er að útgáfu á 3. ársfjórðungi 2028.  Nánari upplýsingar um EUCRA-2