Skipulag landnotkunar

Lykilskilaboð

• Skipulag landnotkunar er skilgreint sem eitt áhrifaríkasta ferlið til að auðvelda staðbundna aðlögun að loftslagsbreytingum. Fyrirliggjandi ferlar og verkfæri í gegnum skipulagsferli fyrir landnotkun sveitarfélaga í ESB, þ.m.t. opinberar áætlanir, skipulags- og/eða þróunarleyfi, aðstoða við að lágmarka þróunaráhættu sveitarfélags vegna fyrirsjáanlegra áhrifa af auknum flóðum, skógareldum, skriðuföllum og/eða öðrum náttúruhamförum vegna breytilegs loftslags.

Áhrif, veikleikar og áhætta

Evrópa er ein mest notaða heimsálfa í heiminum. Það hefur hæsta hlutfall lands (allt að 80%) sem notað er til byggða, framleiðslukerfa (einkum landbúnaðar og skógræktar) og grunnvirkja. Hins vegar koma oft upp andstæðar kröfur um landnýtingu sem krefjast ákvarðana sem fela í sér hörð afskipti.

Landtaka, útþensla borga og atvinnustarfsemi leiða til uppskiptingar búsvæða og minnka viðnámsþrótt vistkerfa. Brot hafa áhrif á öll svæði Evrópu, jafnvel mjög strjálbýl. Vöktun sundrunar styður við stefnumótandi aðgerðir sem miða að því að tryggja að önnur búsvæði geti stutt líffræðilega fjölbreytni.

Skipulag landnotkunar er skilgreint sem eitt áhrifaríkasta ferlið til að auðvelda staðbundna aðlögun að loftslagsbreytingum. Fyrirliggjandi ferlar og verkfæri í gegnum skipulagsferli fyrir landnotkun sveitarfélaga í ESB, þ.m.t. opinberar áætlanir, skipulags- og/eða þróunarleyfi, aðstoða við að lágmarka þróunaráhættu sveitarfélags vegna fyrirsjáanlegra áhrifa af auknum flóðum, skógareldum, skriðuföllum og/eða öðrum náttúruhamförum vegna breytilegs loftslags.

Rammi um stefnumótun

Ákvarðanir um skipulag og stjórnun landnotkunar eru venjulega teknar á staðar- eða svæðisvísu, t.d. sem hluti af þéttbýlisskipulagi eða starfsvenjum í landbúnaði og skógrækt. Framkvæmdastjórn Evrópusambandsins hefur þó hlutverki að gegna við að tryggja að aðildarríkin taki tillit til umhverfissjónarmiða í þróunaráætlunum sínum um landnýtingu og innleiði samþætta landstjórnun. Til dæmis hefur beiting tilskipunarinnar um stefnumótandi umhverfismat og tilskipunarinnar um mat á umhverfisáhrifum en einnig reglugerðir á sviði umhverfismála, s.s. rammatilskipunin um vatn, tilskipunin um flóð, sameiginlega landbúnaðarstefnan, samevrópskt flutninganet (TEN-T) áhrif á staðbundnar landnotkunarstefnur.

Hvernig við notum landið okkar hefur mest áhrif á losun gróðurhúsalofttegunda okkar. Meira en helmingur heildarlosunar gróðurhúsalofttegunda (metan, niturdíoxíð og koltvísýringur) kemur frá landbúnaði. Til dæmis, búfjárrækt er ábyrgur fyrir hátt hlutfall af heildar metan losun okkar. Í júlí 2021 samþykkti framkvæmdastjórn Evrópusambandsins röð tillagna að nýrri löggjöf þar sem fram kemur hvernig hún hyggst ná hlutleysi í loftslagsmálum í ESB fyrir árið 2050, þ.m.t. millimarkmið um að draga úr losun gróðurhúsalofttegunda um a.m.k. 55% fyrir árið 2030. Í pakkanum er lagt til að endurskoða nokkur stykki af loftslagslöggjöf ESB, þar á meðal löggjöf um flutninga og landnotkun.

Samkvæmt núgildandi löggjöf ESB, sem samþykkt var í maí 2018, verða aðildarríki ESB að tryggja að tillit sé tekið til losunar gróðurhúsalofttegunda frá landnotkun, breytingum á landnotkun eða skógrækt með jafnvægi sem samsvarar að minnsta kosti jafngildri fjarlægingu CO₂ úr andrúmsloftinu á tímabilinu 2021 til 2030. Í reglugerðinni um landnotkun, breytta landnotkun og skógrækt (LULUCF) er komið á samkomulagi milli leiðtoga ESB í október 2014 um að allir geirar skuli leggja sitt af mörkum til markmiðs ESB um að draga úr losun fyrir 2030, þ.m.t. landnotkunargeirinn.

Evrópska hagkerfið og velferð manna eru háð náttúruauðlindum, þ.m.t. hráefni og rými (landauðlindir), auk umhverfisaðstæðna sem eru hagstæðar fyrir framboð á hreinu lofti, vatni og hollum matvælum. Í 8. aðgerðaáætluninni á sviði umhverfismála er eitt af forgangsmarkmiðunum„samfelld framþróun í að efla og samþætta aðlögunarhæfni, þ.m.t. á grundvelli vistkerfisnálgana, styrkja viðnámsþrótt og aðlögun og draga úr varnarleysi umhverfis, samfélags og allra geira hagkerfisins gagnvart loftslagsbreytingum, jafnframt því að bæta forvarnir og viðbúnað vegna veður- og loftslagstengdra hamfara“. Eitt af þeim skilyrðum sem gera kleift að ná forgangsmarkmiðunum er að takast á við hnignun lands og tryggja vernd og sjálfbæra nýtingu jarðvegs.

Að bæta þekkingargrunninn

Evrópska matið á loftslagsáhættu 2024 veitir yfirgripsmikið mat á helstu loftslagsáhættum sem Evrópa stendur frammi fyrir í dag og í framtíðinni. Það greinir 36 helstu loftslagsáhættur sem ógna orku- og matvælaöryggi okkar, vistkerfum, innviðum, vatnsauðlindum, fjármálakerfum og heilbrigði fólks, einnig með tilliti til áhættu fyrir landnotkunarskipulagsgeirann.

Copernicus landvöktunarþjónustan veitir fjarkönnunargögn um landþekju og landþekjubreytingar. Landþjónustan skiptist í fjóra meginþætti þar sem tveir eru mikilvægastir tengdir landnotkun:

• Pan European þjónustan veitir upplýsingar um landþekju og landnotkun og breytingar á henni, sem og lífjarðeðlisfræðilegar breytur á evrópskum vettvangi í mikilli upplausn. Umhverfisstofnun Evrópu (EEA) samræmir samevrópska þáttinn og framleiðir CORINE landþekjugagnasöfn, háupplausnarlög, lífeðlisfræðilegar breytur og evrópska jarðhreyfiþjónustu. CORINE Landþekjan er veitt fyrir 1990, 2000, 2006, 2012 og 2018. Þetta gagnamengi sem byggir á vektor inniheldur 44 landþekju og landnotkunarflokka. Tímaröðin felur einnig í sér landbreytingarlag, með áherslu á breytingar á landþekju og landnotkun.
• Staðarþjónustan leggur áherslu á mismunandi áherslustaði, þ.e. svæði sem eru viðkvæm fyrir sérstökum áskorunum og vandamálum í umhverfismálum. Umhverfisstofnun Evrópu samræmir staðbundna þáttinn og miðar að því að veita sértækar og ítarlegri upplýsingar sem koma til viðbótar þeim upplýsingum sem fást með samevrópska efnisþættinum. Staðbundnir þættir beinast að mismunandi stöðum, þ.e. svæðum sem eru viðkvæm fyrir sértækum áskorunum og vandamálum á sviði umhverfismála.

Önnur Kópernikusargagnasöfn, s.s. ógagnsæi og önnur þemalög í hárri upplausn, og Urban Atlas hafa verið þróuð til viðbótar við gögn úr tímaröð Corine Land Cover og eru notuð til frekara mats, s.s. endurvinnslu á landi og sundrun landslags.

Helstu gagnalindir EEA eru Copernicus landvöktunarþjónustan, sem felur í sér Corine landþekjugagnasafnið sem var framleitt fyrir 1990, 2000, 2006, 2012 og 2018 og byggir á samstarfi við aðildarlönd EEA og samstarfslönd og Kópernikusaráætlunina. Það er grundvöllur fyrir land taka vísir, til dæmis. EEA fær tæknilega aðstoð frá Evrópsku verkefnamiðstöðinni um þéttbýlis-, lands- og jarðvegskerfi (ETC/ULS).