Loftslagsþolnir flugvellir

Flugvellir eru oft flokkaðir sem mikilvægir innviðir á landsvísu vegna þess að þeir gegna mikilvægu hlutverki fyrir bæði hreyfanleika og hagvöxt. Vegna fastra innviða þeirra og mikils varnarleysis gagnvart veðuratburðum eru þeir þó sérstaklega viðkvæmir fyrir hugsanlegum afleiðingum loftslagsbreytinga, sem geta bæði haft rekstrarleg og viðskiptaleg áhrif. Því er nauðsynlegt að þróa viðnámsþrótt gegn loftslagstengdum áhættum til að vernda mikilvæga innviði flugvalla og tryggja samfellda þjónustu í rekstri flugvalla. 

Hægt er að skilgreina álagsþol flugvalla sem getu starfrækslu og innviða til að standast og jafna sig eftir ytri truflanir af völdum núverandi breytileika í loftslagi og loftslagsbreytinga í framtíðinni, þ.m.t. hægfara atburða og áhrifa af aukinni tíðni og styrkleika öfgafullra atburða. Gert er ráð fyrir að þessi áhrif á flugvelli komi fram á mismunandi tímamörkum og geti annaðhvort verið með hléum eða viðvarandi. Áhrif á borð við hækkun sjávarborðs og hækkun hitastigs verða viðvarandi en smám saman, sem gerir langtímaskipulagningu mögulega. Hins vegar er gert ráð fyrir að með aukinni tíðni og/eða styrk vegna loftslagsbreytinga sé gert ráð fyrir tímabundnum veðuráhrifum, s.s. mikilli úrkomu eða skjálftaveðri, og því er nauðsynlegt að grípa til ráðstafana sem hægt er að beita með fyrirbyggjandi hætti í samræmi við aðstæður. 

Það er tvöföld áskorun að byggja upp viðnám gegn loftslagsbreytingum á sama tíma og tekist er á við verulegan umferðarvöxt. Þess vegna ætti ekki að fjalla um þessi tvö mál í einangrun, heldur samhliða. Einkum er mikilvægt að hafa í huga að það getur verið skilvirkasta og kostnaðarhagkvæmasta leiðin til að ná þessu fram að þróa viðnámsþol loftslagsbreytinga sem hluta af yfirstandandi umbótum á rekstri og innviðum. Ef gripið er til ráðstafana til að þróa flugvöll til að koma til móts við fleiri farþega og flug, þá ætti að líta á loftslagsþol sem óaðskiljanlegan hluta þess. 

Burbidge (2016; 2018) veitir ítarlegt yfirlit yfir helstu áhættur vegna loftslagsbreytinga sem hafa áhrif á evrópskt flug, áhrif þeirra á innviði og rekstur flugvalla og tilgreindar mögulegar aðlögunarráðstafanir sem gera kleift að takast á við áskoranir sem stafa af loftslagsbreytingum: 

• Líklegt er að úrkoma verði tíðari eftir því sem loftslagsaðstæður segja til um. Mikil rigning getur haft áhrif á afköst flugvalla með því að krefjast meiri fjarlægðar milli loftfara. Auk þess er núverandi afrennslisgeta yfirborðs flugvallar e.t.v. ekki nægileg til að takast á við tíðari og kröftugri úrkomu sem leiðir til aukinnar hættu á flæði inn á flugbrautir og akbrautir. Neðanjarðar innviðir, svo sem rafbúnaður, geta einnig verið í hættu vegna mikillar rigningar. Mögulegar aðlögunarráðstafanir ættu að miða að því að bæta afkastagetu og umfang frárennsliskerfisins og samhliða því að auka vatnsþol neðanjarðargrunnvirkja (t.d. vatnsþétting rafstrengja). 

• Búist er við lækkun á ársmeðaltali úrkomu á sumum svæðum, einkum í Miðjarðarhafi. Ófullnægjandi úrkoma getur leitt til skorts á vatns- og vatnstakmörkunum sem geta bæði haft áhrif á rekstur og innviði flugvalla. Eyðimerkurmyndun getur valdið sandskemmdum á flugskrokkum og vélum, sandöldur á flugbrautum og hlaði geta orðið fyrir áhrifum af starfrækslu flugvallarins. Meðal viðeigandi ráðstafana sem gerðar verða er ný vatnsstjórnunaráætlun sem beinist að vatnssparnaði, endurnýtingu vatns og geymslu regnvatns og skipulagsráðstöfunum sem vernda flugbrautir fyrir sandöldum. 

• Búist er við hækkun á árlegum og daglegum hámarkshita ásamt hitabylgjum, sem eru líklegar til að verða háværari og þrálátari. Áhætta vegna innviða flugvalla er m.a. varmatjón á yfirborði flugbrauta og svuntu með tilliti til aflögunar, sem hefur áhrif á burðargetu og endingu. Einnig verður þörf fyrir aukna sumarkælingu flugvallarbygginga; sumar byggingar geta upplifað ofhitnun sem leiðir til heilsufarsvandamála fyrir farþega og starfsfólk. Hætta á mjög miklum hita við starfrækslu er m.a. minni hreyfilknýr loftfars sem aftur hefur áhrif á kröfur um lengd flugbrautar við flugtak. Skipta má ráðstöfunum, sem miða að því að auka viðnámsþol gegn hitahækkun, í ráðstafanir varðandi flugvallarbyggingar og -búnað (loftkæling, betri einangrun, þróun grænna innviða) og ráðstafanir varðandi loftgrunnvirki (ný malbikefni sem þola hita, stækkun flugbrautar, betri kælingu búnaðar). 

• Búist er við að vindáttir breytist oftar og hratt, aukin frávik frá ríkjandi vindátt geta valdið því að flugbrautir upplifi meiri hliðarvinda. Að því er varðar grunnvirki úr lofti geta orðið skemmdir af völdum sterks vinds og uppbygging nýrrar hliðarvindsbrautar kann að virðast nauðsynleg til að auka viðnámsþrótt í rekstri. 

• Spár um tíðni, staðsetningu og styrk storma í Evrópu eru óvissar, þó að margar rannsóknir geri ráð fyrir að til lengri tíma litið muni heildarfjöldi storma minnka en sterkustu stormarnir verða háværari (sérstaklega í Norður- og Vestur-Evrópu). Vegna hitahækkunar og aukinnar einangrunar er gert ráð fyrir hærri krampastyrk sem veldur truflun á rekstri, lengingu leiða og tengdum töfum. Stærri, meso-mælikvarði convective kerfi geta jafnvel haft áhrif á nokkrum flugvöllum á svæðinu. Hafa ber ýmsar aðlögunarráðstafanir í huga til að auka viðnámsþrótt flugvalla gegn öfgakenndu veðri, þ.m.t. vindvörn á grunnvirkjum í lofti og að breyta flugleið loftfara. 

• Hækkun sjávarborðs getur leitt til varanlegs vatnsfalls á kostnaðarsömum flugvöllum og afkastataps nema gripið sé til forvarnarráðstafana, s.s. að byggja sjávarvarnir. Til lengri tíma litið gæti hugsanlegt varanlegt tap á flutningsgetu á sumum stöðum haft áhrif á heildarflutningsgetu og -starfsemi netsins. Áhrif meiri stormbylgna geta komið fram til skemmri tíma litið og leitt til tímabundinnar minnkunar á afkastagetu og aukinna tafa. 

• Þrátt fyrir þá staðreynd að almennt er búist við að snjókoma minnki, getur orðið aukning á miklum snjókomudögum eða snjókomu á nýjum svæðum, sem gerir það að verkum að sum landsvæði þurfa að vera undirbúin fyrir mikið vetrarveður. Ef þetta er raunin, það verður að vera nauðsynlegt til að bæta Airport´s vetur viðhald getu. 

• Loftslagsbreytingar geta valdið breytingum á bæði staðbundinni líffræðilegri fjölbreytni og flæðismynstri villtra lífvera, auk hugsanlegrar aukningar á hættu á villtum dýrum. Breyting á flæðimynstri gæti haft áhrif á starfrækslu loftfara og aukið möguleika á áföllum í fuglum. 

Í yfirlitinu hér að framan er lögð áhersla á mikinn breytileika mögulegra áhrifa loftslagsbreytinga á evrópska flugvelli, sem gæti haft áhrif á mjög fjölbreytt svið grunnvirkja og reksturs, sem og mikla staðbundna sérstöðu þeirra. Því er þörf á staðbundinni nálgun í aðgerðum sem miða að því að bæta aðlögunargetu flugvalla (þ.e. skilja vandamálin, meta vandamálin, velja og framkvæma aðlögunarráðstafanir, samskipti og þátttöku hagsmunaaðila flugvalla). 

Aðlögun grunnvirkja og þjónustu flugvalla er hluti af mögulegum lausnum til að tryggja samfellu í aðfangakeðjum fyrir atvinnulífið. Hætta á loftslagsbreytingum, sem hefur áhrif á flug, ógnar samfelldni aðfangakeðjunnar sem tengist vöruflutningum í lofti.  Truflun á aðfangakeðju gæti að lokum skapað aukinn kostnað sem getur haft áhrif á kaupanda, birgi eða alla aðfangakeðjuna.  Einnig er mikilvægt að tryggja viðnámsþrótt flugvallargrunnvirkja til að tryggja tengingu áfangastaða á svæðum sem reiða sig á ferðaþjónustu og stuðla þannig einnig að efnahagsþróun í þessum geira.   

Helstu hagsmunaaðilar sem taka þátt í ferlinu sem miðar að því að auka viðnámsþol loftslagsbreytinga á flugvöllum eru rekstraraðilar flugvalla, umráðendur loftfara (flugrekendur), veitendur flugleiðsögukerfa og verkfræði- og byggingarfyrirtæki sem sjá um framkvæmd aðlögunarráðstafananna. Þessir hagsmunaaðilar eru studdir af rannsóknar- og ráðgjafafyrirtækjum sem veita áhættu- og veikleikamat, loftslagsspár, veðurspá og stefnumótunarþjónustu.

Meðal þátta, sem hafa borið árangur við að koma af stað áætlunum um aðlögun flugvalla að loftslagsbreytingum, semja þær og framkvæma, eru tiltækileiki fullnægjandi upplýsinga, skilvirk þátttaka og samstarf viðkomandi hagsmunaaðila, nægilegt fjármagn og stuðningur við stefnumótun.

Þær aðlögunarráðstafanir sem almennt eru taldar kostnaðarhagkvæmar eru þær sem einnig taka á rekstrarþörfum flugvallar, t.d. með tilliti til fjölgunar farþega og flughreyfinga, en stuðla jafnframt að því að byggja upp viðnámsþrótt gegn loftslagsbreytingum. Þessar ráðstafanir eru flokkaðar sem „low-regrets“, „no-regrets“ og „win-win“ ráðstafanir. Aðrar kostnaðarhagkvæmar ráðstafanir fela í sér svokallaðar „mjúkar“ ráðstafanir, s.s. þjálfun starfsfólks flugvalla og miðlun bestu starfsvenja með öðrum flugvöllum á svæðinu.

Einnig kann að reyna á frávikin þar eð aðlögunarráðstafanir á flugvöllum geta leitt til veikleika. Til dæmis getur flugvöllurinn byrjað að upplifa hliðarvind en ekki hafa hliðarvindsbraut. Þetta getur haft í för með sér þörf fyrir nýja flugbraut sem veldur breytingu á verklagsreglum og endurhönnun loftrýmis sem aftur getur haft í för með sér aukna umhverfisáhættu vegna endurdreifingar á áhrifum hávaða á flugvelli.

Kostnaður við framkvæmd framkvæmda- og rekstrarráðstafana á flugvöllum er verulega breytilegur eftir sértækri ráðstöfun, stærð flugvalla, loftslagssvæðum og loftslagsáskorunum sem fjallað er um. Í grundvallaratriðum eru ráðstafanir til að byggja upp viðnámsþrótt fyrirliggjandi innviða, t.d. vindvörn búnaðar úr lofti, ódýrari í samanburði við nýbyggð grunnvirki, t.d. nýja flugbraut sem tekur á meiri hliðarvindi.

Vinna-vinna ráðstafanir sem takast bæði þróun málefni á flugvellinum (vegna smám saman vöxt flugumferðar) og, á sama tíma, loftslagsbreytingar seiglu þeirra hafa mest gagn. Að því er varðar framkvæmd þessara ráðstafana væri enginn ágreiningur milli þess að stuðla að fjárhagslegum hagsmunum flugvallarins og framkvæmdarráðstafana til að laga flugvöllinn að loftslagsbreytingum sem gætu haft veruleg áhrif á efnahag flugvallarins ef þær væru framkvæmdar sérstaklega. Þess vegna er hvatning hagsmunaaðila meiri og auðveldara er að úthluta fjármagni til þessara verkefna. Almennt eru flugvellir mikilvægir efnahagslegir miðstöðvar, bæði hvað varðar viðskipti sem flugfarþegar mynda og vöruflutninga í lofti. Aðlögunaraðgerðir, sem tryggja aðgengi að áreiðanlegum grunnvirkjum flugvalla, skipta sköpum fyrir þessa atvinnustarfsemi. Það er sérstaklega mikilvægt fyrir brýn flutningastarfsemi, svo sem tímanlega afhendingu líffræðilegs efnis til ígræðslu. Fjármögnunarleiðir ráðstafana eru yfirleitt rekstrarfélög flugvalla sem hægt er að styðja með opinberum fjárlögum eða með evrópskum fjármögnunarleiðum.

Við framkvæmd aðlögunarráðstafananna skal taka tillit til landsbundinna og evrópskra stefna sem fjalla um verndun umhverfis- og loftslagskerfisins. Enn fremur skulu aðlögunarráðstafanirnar vera í samræmi við alþjóðlega viðurkenndar flugkröfur og reglur til að tryggja áreiðanleika og öryggi í flutningum í lofti. Flugmálaáætlun fyrir Evrópu viðurkennir hið mikilvæga hlutverk sem flugsamgöngur gegna við að stuðla að hagvexti, atvinnusköpun, viðskiptum og hreyfanleika í ESB og leggur áherslu á mikilvægi öflugra öryggisstaðla fyrir samkeppnishæfni geirans í ESB. Árið 2015 lagði framkvæmdastjórnin fram endurskoðaða flugöryggisáætlun Evrópu þar sem því er lýst hvernig stjórnun flugöryggis er háttað í Evrópusambandinu.

Dæmigerður tími sem þarf til að undirbúa og hrinda í framkvæmd allri aðlögunaráætluninni fyrir flugvöll er í röð ára, venjulega á bilinu 1-3 ár. Framkvæmd einstakra ráðstafana getur þó aðeins tekið mánuði ef þær eru vel undirbúnar og framkvæmdar með skilvirkum hætti. Mikilvægu þættirnir í snurðulausri framkvæmd aðlögunaráætlunar eru skilvirk samvinna hlutaðeigandi hagsmunaaðila og fullnægjandi fjármögnunarleiðir tiltækar.

Ævi framkvæmdaráðstafana á flugvellinum er nánast ótakmarkaður ef vel viðhaldið. Ævitími aðgerða er háður úthlutun stofnana- og persónulegra úrræða og þátttöku og samstarfi hagsmunaaðila.