Bætt rekstraröryggi á sjó

Þessi valkostur felur í sér innleiðingu kerfa og áætlana til að auka öryggi bæði fyrir starfsemi á hafi úti (siglingar, fiskveiðistarfsemi) og fyrir starfsemi á hafi úti (hafnir, vinnslustarfsemi), til að bregðast við áskorunum sem loftslagsbreytingar hafa í för með sér. Þessi valkostur á einkum við um sjávarútveginn, sem Matvæla- og landbúnaðarstofnun Sameinuðu þjóðanna telur sérstaklega hættulega starfsemi á sjó, en hann á einnig við um aðra starfsemi á sjó, s.s. siglingar, hafnarstarfsemi, starfsemi á sviði lagareldis og vettvangs á hafi úti, þar eð óhagstæðir veðuratburðir og stormar stuðla að mörgum sjóslysum.

Hækkun sjávarborðs og aukinn stormur, sérstaklega í Norður-Evrópu (sjötta matsskýrsla IPCC, WGI, 12. kafli; Þekkingarmiðstöð ESB um hækkun sjávarborðs) hefur valdið skemmdum á nokkrum hafnargrunnvirkjum og aðstöðu á landi, þar á meðal flóði, röskun á aflgjafa, vinnustöðvunum og lokun hafnar. Sömu atburðir hafa verið ógnandi öryggi áhafnar og farþega á sjó meðan á siglingu stendur og gætu valdið minni nýtingu og afköstum fiskveiða. Þar að auki, alvarlega og stormasamt vetur eru tilkynnt að neyða fiskibáta til að vera fastur í höfn í langan tíma til að koma í veg fyrir áhættu fyrir fiskimenn, með skýrum efnahagslegum tapi. Mörgum þessara áhrifa er lýst sem þeim sem skipta máli á heimsvísu og á evrópskum vettvangi (sjá meðal annars útgáfu FAO 2018 um áhrif loftslagsbreytinga á fiskveiðar og lagareldi, könnun UNCTAD hafnariðnaðarins um áhrif loftslagsbreytinga og aðlögun, skýrslu JRC um áhrif loftslagsbreytinga á flutninga).

Sjávarútvegurinn er nú þegar að bregðast við nokkrum áhrifum loftslagsbreytinga með það að markmiði að auka rekstraröryggi, fjárfesta í varnarleysi til að draga úr hamfaraáhættu. Greint er frá dæmum í fyrstu endurskoðun á aðlögun að loftslagsbreytingum fyrir sjávarútveg í Bretlandi og í röð horfa stuttmyndir þess smám saman að uppfæra upplýsingar og safna nýjum endurgjöf frá hagsmunaaðilum iðnaðarins. Aðlögunaráætlanir sem takast á við öryggi á sjó eru einnig teknar til athugunar í leiðbeiningum IFAD um aðlögun og mildun (2015) og í ClimeFish-verkefninu sem fjármagnað er af Horizon 2020 og miða að því að tryggja að aukning í sjávarfangsframleiðslu komi á svæðum og fyrir tegundir þar sem möguleiki er á sjálfbærum vexti, í ljósi væntanlegra loftslagsbreytinga.

Mögulegar ráðstafanir til að auka öryggi á hafi úti við starfrækslu á hafi úti vísa til: i. að samþykkja bættan persónulegan flotbúnað ii. að fjárfesta í stöðugleika skips og iv. að annast sérstaka þjálfun í öryggi á sjó fyrir rekstraraðila. Að því er varðar fiskveiðar gæti aðlögun einnig falið í sér að hækka þilför og færa búnað, dælu og áhafnarstarfsemi að skut skipsins. Að því er varðar rekstur á landi fela aðlögunarráðstafanir, sem auka öryggi rekstraraðila, í sér i. gangvirki og fyllingar til verndar grunnvirkjum, ii. að koma á verklagsreglum fyrir hafnarneyðartilvik með sérmenntuðu og þjálfuðu starfsfólki, ii. ýmsar aðgerðir sem miða að því að auka viðnámsþol hafnar og vernda stefnumótandi íhluti (t.d. breytingar á hönnun grunnvirkja og notað efni) og iii. flutning vinnslustaða á landi.

Samkvæmt skýrslu sameiginlegu rannsóknarmiðstöðvarinnar um áhrif loftslagsbreytinga á flutninga eru lykilaðlögunaraðferðir fyrir evrópskar hafnir meðal annars hækkun á grunnvirkjum til að bæta upp áætlað sjávarborð, byggingu stormvarna og flutning hafna. Þessar aðferðir geta stuðlað að auknu öryggi rekstraraðila sem starfa á sjó eða í aðstöðu á landi við óhagstæðar aðstæður. Flutningur hafnar við sjó ætti aðeins að íhuga þegar höfnin er verulega í hættu á inundation, að vera mjög dýr lausn. Huga skal vandlega að ströngum strandvörnum til að vernda hafnir við sjó gegn flóðum (þ.m.t. berggangar, sjóveggir og brimbrjótar) og meta hugsanleg tengd umhverfisáhrif, s.s. strandrof og niðurbrot búsvæða.

Auk þeirra sem lýst er hér að framan geta aðrir aðlögunarmöguleikar stutt öryggi í rekstri á hafi úti og í landi, þ.m.t. að koma á fót vöktunar-, líkana- og spákerfum og viðvörunarkerfum sem geta upplýst rekstraraðila tímanlega um áhættu vegna slæms veðurs. Áhættumiðuð skipulags- og staðsetningarákvörðun, að teknu tilliti til núverandi og síðari loftslagsáhættu, getur einnig aukið öryggi á sjó, einkum í lagareldisgeiranum. Að lokum getur aukið aðgengi að fjármálaþjónustu og tryggingakerfum (sjá valkostinn Tryggingar sem áhættustýringartæki) hjálpað til við að auka viðnámsþrótt fyrirtækja, sérstaklega fyrir fátæk samfélög.

Aðlögun flutninga á sjó er hluti af lausnum til að tryggja samfellu aðfangakeðja fyrir atvinnulífið. Ofangreind hætta á loftslagsbreytingum veldur röskun sem gæti að lokum skapað aukinn kostnað og haft áhrif á kaupanda, birgi eða alla aðfangakeðjuna.

Hagsmunaaðilar sem taka þátt í að auka öryggi í starfsemi á hafi úti og á hafi úti eru m.a. fiskveiði- og lagareldisstofnanir, hafnaryfirvöld og opinberir aðilar sem hafa valdheimildir að því er varðar öryggi á hafi úti (strandgæslumenn) og koma á reglugerðum og stöðlum. Hönnuðir og bátasmiðir hafa einnig hlutverki að gegna við að tryggja öryggi skipa og annarra mannvirkja sjávar, svo sem fiskeldisstöðva eða hafnarmannvirkja. Mælt er með víðtækri þátttökunálgun, sem tekur til staðbundinna samfélaga, til að auka vitund um öryggismál. Matvæla- og landbúnaðarstofnun Sameinuðu þjóðanna mælir sérstaklega með heildrænni nálgun þar sem lögð er áhersla á að ekki skuli aðeins taka á öryggi fiskimanna með aðgerðum hins opinbera heldur einnig með neðansækinni starfsemi á samræmdan hátt.

Skýr og staðsértæk greining á helstu loftslagsáhættum og skilningur á afleiðingum öryggis eru meðal helstu þátta sem hjálpa til við að velja viðeigandi aðlögunarráðstafanir til að bæta rekstraröryggi. Reyndar vísa sameiginlegar hindranir fyrir þennan aðlögunarvalkost til þess að þörf er á betri sönnunargögnum og trausti á spám og áhrifum loftslagsbreytinga. Traust á spám um loftslagsbreytingar er sérstaklega nauðsynlegt til að taka tillit til áhættu sem tengist loftslagsbreytingum meðal margra annarra áhættuþátta sem hafa áhrif á geirann og til að gera viðskipti til að fjárfesta í aðlögun að loftslagsbreytingum. Þar að auki getur langtímarammi spár um loftslagsbreytingar verið illa í samræmi við styttri fjárfestingartíma sjóviðskipta.

Þessi valkostur felur í sér ráðstafanir sem hægt er að hrinda í framkvæmd með litlum tilföngum (t.d. samþykkt grunnöryggisbúnaðar, litlar breytingar á grunnvirkjum til að auka viðnámsþrótt aðgerða á landi) eða með stórum auðlindum, t.d. ef um er að ræða landhæð eða flutning vinnslustaða eða hafna, sem getur verið mjög dýrt.

Ávinningur er m.a. öryggi manna hjá fiskimönnum og rekstraraðilum og að forðast hugsanlegt efnahagslegt tap vegna lokunar hafna, skemmda á grunnvirkjum, rekstrarstöðvunar og fiskiskipa sem eru föst í höfnum. Vöruflutningar á sjó eru lykillinn að því að flytja mikið magn af vörum yfir langar vegalengdir og eru mun minna kolefnisfrekir en flutningar á vegum. Þannig eru aðgerðir sem miða að því að auka öryggi þess mjög mikilvægar fyrir lífvænleika og sjálfbærni flutningafyrirtækja til langs tíma. Það er einnig afgerandi fyrir iðnaðarframleiðendur sem reiða sig á það til að fá birgðir sínar og afhenda vörur sínar á áfangastað.

Þar sem öryggi á sjó er alþjóðlegt málefni fyrir alla sjóflutninga hafa alþjóðlegar reglugerðir fyrst og fremst verið þróaðar af Alþjóðasiglingamálastofnuninni (IMO), sem setur alþjóðlega staðla um öryggi, öryggi og vistvænleika alþjóðlegra sjóflutninga. Skýrt dæmi er SOLAS, meðal mikilvægustu samninga sem fjalla um siglingaöryggi.

ESB er stöðugt að þróa og efla stefnu sína um siglingaöryggi, til að „útrýma siglingum undirmálsskipa, auka vernd farþega og áhafna, draga úr hættu á umhverfismengun og tryggja að rekstraraðilar sem fylgja góðum starfsvenjum séu ekki settir í óhag í viðskiptalegu tilliti samanborið við þá sem eru tilbúnir til að taka stutta niðurskurð með öryggi skipa“.

Öryggi á sjó er einnig lykilþáttur í evrópskri stefnu í sjóflutningum í því skyni að vernda farþega, skipverja, sjávarumhverfi og strandsvæði. Evrópsk löggjöf felur í sér staðla Alþjóðasiglingamálastofnunarinnar og kveður á um viðbótarráðstafanir með fjölmörgum tilskipunum og reglugerðum um þjálfun og menntun og hæfi, búnað um borð í skipum, siglingavernd á skipum og hafnaraðstöðu og öryggi farþegaskipa. Enn fremur greindu siglingaöryggisáætlun Evrópusambandsins og aðgerðaáætlun hennar (2021) loftslagsbreytingar og öfgakennda atburði meðal helstu ógna og áhættu sem steðjar að sjóflutningakerfinu og grunnvirkjum á sjó, með áherslu á þörfina á að meta viðnámsþrótt geirans gagnvart þessari áhættu og grípa til viðeigandi aðlögunaraðgerða til að draga úr henni.

Innan sameiginlegu sjávarútvegsstefnunnar hvetur Sjávarútvegs- og lagareldissjóður Evrópu (EMFAF) til öryggis og umbóta á vinnuskilyrðum samkvæmt 1. forgangsröð Sambandsins (Að stuðla að sjálfbærum fiskveiðum og endurheimt og varðveislu líffræðilegra vatnsauðlinda).

Hægt er að innleiða einfaldar aðlögunarráðstafanir sem gerðar eru til að auka öryggi við fiskveiðar og siglingar innan skamms (1-2 ár) en flóknari lausnir, s.s. landhæð/flutningur hafnargrunnvirkja, þurfa lengri tíma til að hrinda þeim í framkvæmd. Aðrar ráðstafanir eru hluti af ferli stöðugrar og sjálfstæðrar aðlögunar í kjölfar almennrar tæknilegrar uppfærslu kerfa og tækja.

Líta ber á þennan aðlögunarvalkost sem samfellt ferli sem útheimtir stig af stigi uppfærslu öryggiskerfa og -aðferða og stöðugt eftirlit með skilvirkni þeirra.