Stefnumótunarrammi ESB

Evrópski loftslagsrétturinn

Ákvæði 5. gr. Evrópusáttmálans um loftslagsmál, sem öðlaðist gildi í júní 2021, gerir aðlögun að loftslagsbreytingum að lagalegri skuldbindingu fyrir stofnanir ESB og aðildarríki, þar sem þess er krafist að þau „tryggi stöðugar framfarir við að auka aðlögunarhæfni, efla viðnámsþrótt og draga úr varnarleysi gagnvart loftslagsbreytingum í samræmi við 7. gr. Parísarsamningsins“. Einnigskulu aðlögunarstefnur aðildarríkjanna „taka tillit til sérstaks varnarleysis viðkomandi geira“, samþætta „aðlögun að loftslagsbreytingum með samræmdum hætti á öllum stefnusviðum“ og „einkum áherslu á viðkvæmustu og áhrifamestu íbúana og geirana“.

Aðlögunaráætlun ESB

Framkvæmdastjórn Evrópusambandsins samþykkti í febrúar 2021 orðsendinguna „Forging a climate-resilient Europe – the new EU Strategy on Adaptation to Climate Change“. Það lýsir langtíma sýn fyrir ESB að verða loftslagsþolið samfélag, að fullu lagað að óhjákvæmilegum áhrifum loftslagsbreytinga fyrir 2050, og það segir einnig þörfina fyrir dýpri skilning á loftslagsáhættu fyrir heilsu. Mikilvæg aðgerð samkvæmt þessari stefnu er Evrópska loftslags- og heilsuathugunarstöðin. Stjörnustöðin gegnir mikilvægu hlutverki við að safna saman og miðla þekkingu um loftslagstengd heilsufarsáhrif, auðvelda stefnumótun og styðja við aðlögunaráætlanir.

Samskipti um stjórnun loftslagsáhættu

Umhverfisstofnun Evrópu birti fyrsta evrópska matið á loftslagsáhættu (EUCRA) í mars 2024. Til að bregðast við EUCRA gaf framkvæmdastjórn Evrópusambandsins út orðsendinguna "Stjórnaloftslagsáhættum - vernda fólk og hagsæld". Þar er bent á lausnir sem gera stjórnsýslukerfi í ESB og aðildarríkjum þess betur í stakk búin til að takast á við loftslagsáhættu og sértækar aðgerðir fyrir klasa sem verða fyrir áhrifum (þ.m.t. heilbrigði) sem framkvæmdastjórnin mun taka fram. Í orðsendingunni er lögð áhersla á þörfina fyrir viðvörunarkerfi, loftslagsupplýsta heilbrigðisáætlun og rannsóknir á loftslagsnæmum sjúkdómum um leið og loftslags- og heilsufar er samþætt í núverandi stefnu. Það forgangsraðar úrbótum á loftgæðum, styrktum aðgerðaáætlunum á sviði hita-heilbrigðis og vinnuverndarlöggjöf. Þar að auki er lögð áhersla á Evrópsku loftslags- og heilsuathugunarstöðina, aukið eftirlit og viðbragðskerfi, læknisfræðilega virkjun yfir landamæri og öruggan aðgang að mikilvægum læknisfræðilegum mótvægisaðgerðum til að auka viðnámsþrótt gegn loftslagstengdum heilsufarsógnum.

Áætlun ESB um viðbúnað

Áætlun ESB um viðbúnað, sem samþykkt var í mars 2025, greinir loftslagsáhættu meðal núverandi ógna. Það undirstrikar þörfina á að sjá fyrir og koma í veg fyrir þessar áhættur með því að takast á við þær á alhliða hátt, miðað við hvernig þær hafa samskipti og valda gáraáhrifum. Það stefnir að því að framkvæma ítarlegt mat á áhættu og ógnum í ýmsum geirum ESB. Stefnan miðar að því að byggja upp seiglu í stefnu ESB, gera þau sterkari gegn loftslagsáskorunum til að koma í veg fyrir kreppu í framtíðinni. Fyrir utan að vísa til ECAP skuldbindur það sig til að loka bilinu í tryggingavernd. Framkvæmdastjórn Evrópusambandsins mun skoða lausnir, að teknu tilliti til tilmæla Seðlabanka Evrópu og annarra viðeigandi yfirvalda, til að tryggja betri tryggingavernd gegn loftslagsáhættu fyrir íbúa Evrópu.

Evrópska loftslagsviðnáms- og áhættustjórnunin - samþættur rammi (á næstunni)

Framkvæmdastjórn Evrópusambandsins er að þróa nýjan samþættan ramma fyrir viðnámsþol loftslags í Evrópu og áhættustýringu til að hjálpa aðildarríkjum að koma í veg fyrir og undirbúa sig fyrir vaxandi áhrif loftslagsbreytinga. Samhliða öðrum stefnumálum ESB mun ramminn hjálpa til við að tryggja öryggi og hagsæld Evrópu, auka samkeppnishæfni hennar og vernda heilsu okkar og vellíðan. Framtaksverkefnið mun beinast að því að efla viðbúnað, auka skilning á loftslagsáhættu og efla samstarf.

Heilbrigðisþjónusta yfir landamæri

Samkvæmt 168. gr. sáttmálans um starfshætti Evrópusambandsins eru aðildarríkin fyrst og fremst ábyrg fyrir því að skipuleggja og veita heilbrigðisþjónustu og læknishjálp. Heilbrigðisstefna ESB er því til fyllingar innlendum stefnum og til að tryggja heilsuvernd í öllum stefnum ESB. Til dæmis, til að styrkja viðbúnað og samræmingu viðbragða við heilsufarsógnum, samþykkti ESB árið 2022 reglugerð 2022/2371 um alvarlegar heilsufarsógnir sem ná yfir landamæri, sem fellir úr gildi ákvörðun 1082/2013/ESB. Reglugerðin veitir ESB sterkt og yfirgripsmikið umboð til samræmingar og samstarfs um skilvirkari viðbrögð við alvarlegum heilsufarsógnum sem ná yfir landamæri, bæði á vettvangi ESB og aðildarríkja ESB. Það miðar að því að styrkja forvarnir, viðbúnað og viðbragðsáætlanir, styrkja faraldsfræðilegt eftirlit og eftirlit, bæta gagnaskýrslugerð og styrkja samhæfingu ESB.

Evrópska heilbrigðissambandið

Framkvæmdastjórn Evrópusambandsins er að byggja upp öflugt Evrópskt heilbrigðissamband til að bæta enn frekar samræmingu alvarlegra ógna sem ná yfir landamæri, þ.m.t. ógna sem tengjast umhverfis- og loftslagsskilyrðum. Samkvæmt tilkynningunni: Að byggja upp evrópskt heilbrigðissamband - viðbúnað og viðnámsþrótt, Evrópusambandið byggir á sameiginlegu átaki ESB til að samræma tengslin við náttúrulegt umhverfi með því að taka þátt í mismunandi og sjálfbærari hagvaxtarmynstrum. Að berjast gegn loftslagsbreytingum og finna leiðir til að laga sig að þeim; að varðveita og endurheimta líffræðilega fjölbreytni, bæta mataræði og lífsstíl; draga úr og fjarlægja mengun frá umhverfinu mun hafa jákvæð áhrif á heilbrigði borgaranna.

Sértækir efnisþættir

Lyfjaáætlun ESB(2023) miðar að því að endurskoða lyfjalöggjöf til að styrkja kröfur um mat á umhverfisáhættu og notkunarskilyrði lyfja og gera úttekt á niðurstöðum rannsókna samkvæmt framtaksverkefninu Innovative Medicines.

Í orðsendingu framkvæmdastjórnarinnar um heildstæða nálgun á geðheilbrigði frá júní 2023 er vísað til loftslagsbreytinga sem stuðla að geðheilbrigðisáskorunum. Einnig er lögð áhersla á að ungt fólk sé mjög upptekið af loftslagsbreytingum og að margir þeirra

Nokkrar aðrar stefnur ESB fjalla um heilsufarsleg áhrif loftslagsbreytinga. Þar á meðal eru:

Aðgerðaáætlun um núllmengun

Markmið ESB um að draga úr loftmengun samkvæmt aðgerðaáætluninni um núllmengun stuðla beint að því að draga úr öndunarfæra- og hjarta- og æðasjúkdómum sem versna vegna loftslagsbreytinga. Frekari aðgerðir til að stjórna losun frá iðnaði og losun frá flutningum munu hafa verulegan heilsufarslegan ávinning.

Endurnýjunarbylgjan

Endurnýjunarbylgjan miðar að því að gera byggingar orkunýtnari og viðurkenna að fólk í illa einangruðum og útbúnum byggingum verður fyrir meiri ofkælingu á veturna og hitaálagi á sumrin, einkum ef þeir tilheyra viðkvæmum hópum.

Náttúruverndarreglugerðin

Í náttúruendurreisnarreglugerðinni, sem var samþykkt árið 2024, er lögð áhersla á að endurheimt vistkerfa stuðli að því að ná markmiðum Sambandsins um mildun og aðlögun loftslagsbreytinga og tilgreint að aðildarríki skuli tryggja að ekkert hreint tap verði á heildarsvæði græns þéttbýlissvæðis og á laufþekju trjáa í þéttbýli á vistkerfum í þéttbýli.

The One Health Framework

Einn heilbrigðisramminn er mikilvægur til að takast á við gatnamót loftslagsbreytinga, tap á líffræðilegum fjölbreytileika og heilsu manna. Mikilvægt er að efla samstarf þvert á atvinnugreinar á milli heilbrigðis-, umhverfis- og landbúnaðargeirans til að draga úr nýtilkomnum heilsufarsógnum sem tengjast loftslagsbreytingum.

Tilskipun um viðnámsþrótt mikilvægra aðila

Samkvæmt tilskipuninni um viðnámsþrótt mikilvægra eininga, sem öðlaðist gildi í janúar 2023, þurfa aðildarríkin að auðkenna þýðingarmikla aðila af skránni yfir nauðsynlega þjónustu fyrir ýmsa geira, þ.m.t. heilbrigðisgeirann, með dreifingu, framleiðslu, veitingu heilbrigðisþjónustu og læknisþjónustu, og grípa til ráðstafana til að auka viðnámsþrótt þeirra gegn ýmsum ógnum, þ.m.t. áhættu fyrir lýðheilsu eða náttúruhamfarir.

Almannavarnakerfi Sambandsins

Almannavarnakerfi Sambandsins miðar að því að efla samstarf milli ESB-landa og 10 þátttökuríkja til að bæta forvarnir, viðbúnað og viðbrögð við hamförum eða stóráföllum. Það beitir sameiginlegri nálgun til að samnýta sérfræðiþekkingu og getu fyrstu viðbragðsaðila, til að forðast tvíverknað við hjálparaðgerðir og tryggja að aðstoð uppfylli þarfir þeirra sem verða fyrir áhrifum þegar neyðarástand yfirgnæfir viðbragðsgetu einstakra landa. Hægt er að virkja sérhæfð teymi og búnað með stuttum fyrirvara til að senda á vettvang innan og utan Evrópu.

Rammatilskipun um vinnuvernd

Í rammatilskipuninni um vinnuvernd eru innleiddar ráðstafanir til að stuðla að bættu öryggi og heilsu starfsmanna á vinnustöðum. Hún hvetur til þess að komið sé í veg fyrir alla áhættu í starfi sem kann að koma fram í vinnuveitenda frá öllum atvinnugreinum (opinberum eða einkareknum) og sem geta haft áhrif á starfsmenn þeirra og þriðju aðila.

EU Taxonomy on Sustainable Finance

Flokkunarfræði ESB um sjálfbær fjármál miðar að því að skila heilbrigðara og loftslagsþolnara lifandi umhverfi með því að beina fleiri einkafjárfestingum í umhverfislega sjálfbæra starfsemi, þar á meðal aðlögun að loftslagsbreytingum.

EU4Health-áætlunin

EU4Health-áætlunin erstærsta heilbrigðisáætlun ESB til þessa sem mun fjárfesta 5,3 milljarða evra í aðgerðir með ESB-virðisauka, bæta við stefnu ESB-landa og vinna að einu eða fleiri markmiðum EU4Health. Áætlunin miðar að því að bæta og hlúa að heilbrigði í Sambandinu, vernda fólk í Sambandinu fyrir alvarlegum heilsufarsógnum sem ná yfir landamæri, bæta lyf, lækningatæki og vörur sem tengjast krísuástandi og styrkja heilbrigðiskerfi. EU4Health ætlar m.a. að „stuðla að því að takast á við neikvæð áhrif loftslagsbreytinga og hnignunar umhverfisins á heilbrigði manna“ með því að veita styrki til aðstoðarhæfra aðila. Unnið verður að markmiðum áætlunarinnar og tryggja skal öfluga heilsuvernd í öllum stefnumiðum og starfsemi Sambandsins í samræmi við One Health-nálgunina, eftir atvikum.

Horizon Europe

Horizon Europe er lykilfjármögnunaráætlun ESB á sviði rannsókna og nýsköpunar til ársins 2027. Áætlunin er búin fjárhagsáætlun upp á 95,5 milljarða evra og tekur á loftslagsbreytingum, hjálpar til við að ná heimsmarkmiðum Sameinuðu þjóðanna um sjálfbæra þróun og eykur samkeppnishæfni og vöxt ESB. Það býður upp á fjölmörg fjármögnunartækifæri fyrir rannsóknir og nýsköpun á heilsufarslegum áhrifum loftslagsbreytinga, einkum innan klasaverkefnisins. Sex yfirstandandi evrópsk rannsóknar- og nýsköpunarverkefni beinast að áhrifum loftslagsbreytinga á heilsu og vinna saman innan loftslags- og heilbrigðisklasans til að auka samfélagsleg og stefnutengd áhrif rannsókna sem fjármagnaðar eru af ESB og tengjast loftslags-, heilbrigðis- og stefnumálum.

Annar mikilvægur þáttur í Horizon Europe áætluninni eru verkefni ESB - skuldbindingar til að leysa helstu samfélagslegar áskoranir – og sem fela í sér verkefni ESB um aðlögun að loftslagsbreytingum, þ.m.t. samfélagsleg umbreyting. Búin með fjárhagsáætlun 663 milljónir evra, leggur það áherslu á að styðja við svæði ESB, borgir og sveitarfélög í viðleitni þeirra til að byggja upp seiglu gegn áhrifum loftslagsbreytinga. 312 svæðis- og staðaryfirvöld hafa undirritað Mission Charter hingað til. Markmið verkefnisins um loftslagshlutlausar og snjallborgir er að stuðla að réttlátum umskiptum til að bæta heilsu og vellíðan fólks, með sameiginlegum ávinningi, s.s. bættum loftgæðum eða heilbrigðara líferni, með áherslu á mikilvægt nexus aðlögunar að loftslagsbreytingum, mildun og heilbrigði.

Stefnumótandi rannsóknar- og nýsköpunaráætlun

Framkvæmdastjórn Evrópusambandsins er nú að þróa stefnumótandi rannsóknar- og nýsköpunaráætlun um loftslag og heilbrigði, í kjölfar ráðstefnunnar „Rannsóknahorfurá heilsufarsáhrif loftslagsbreytinga“í febrúar 2024. Þetta frumkvæði leitast við að brúa bilið á milli rannsókna og stefnumótunar og tryggja að ný vísindaleg innsýn leiði til árangursríkra inngripa á sviði lýðheilsu.

Upplýsingar um rannsóknarverkefnin sem fjármögnuð eru af yfirstandandi og fyrri rammaáætlunum ESB er að finna í Auðlindaskrá athugunarstöðvarinnar.

Copernicus Climate Change Service og Copernicus Atmosphere Monitoring Service (C3S/CAMS)

Copernicus Climate Change Service (C3S) og Copernicus Atmosphere Monitoring Service (CAMS) eru starfrækt af European Centre for Medium-Range Weather Forecasts (ECMWF) fyrir hönd framkvæmdastjórnar Evrópusambandsins.  ECMWF leggur einnig sitt af mörkum til neyðarstjórnunarþjónustu Kópernikusaráætlunarinnar (CEMS). C3S og CAMS veita nákvæmar og áreiðanlegar upplýsingar um heilsufarsleg áhrif fortíðar, nútíðar og framtíðar loftslagsskilyrða.

Evrópska heilbrigðiseftirlitið (HERA)

Evrópska neyðar- og viðbúnaðarstofnunin (HERA) var stofnuð árið 2021 og tekur viðbúnað ESB og viðbragðsgetu við alvarlegum heilsufarsógnum sem ná yfir landamæri á nýtt stig og verður lykilþáttur í því að koma á fót sterkari evrópsku heilbrigðissambandi. Búin með fjárhagsáætlun upp á 6 milljarða evra fyrir tímabilið 2022-2027, vinnur HERA að því að koma í veg fyrir, greina og bregðast hratt við heilsufarslegum neyðartilvikum, þar á meðal vegna loftslagsbreytinga. Það starfar í tveimur stillingum: Fyrir heilbrigðiskreppu - á „undirbúningsstiginu“ - mun HERA vinna náið með öðrum heilbrigðisstofnunum ESB og innlendum heilbrigðisstofnunum, iðnaði og alþjóðlegum samstarfsaðilum til að bæta viðbúnað ESB fyrir neyðarástand í heilbrigðismálum. Ef um er að ræða neyðarástand á sviði lýðheilsu á vettvangi ESB skiptir HERA fljótt yfir í neyðaraðgerðir, tekur skjótar ákvarðanir og virkjar neyðarráðstafanir.

Sóttvarnastofnun Evrópu (ECDC)

Til að styrkja varnir Evrópu gegn smitsjúkdómum var Sóttvarnastofnun Evrópu (ECDC) stofnuð árið 2005. Sóttvarnastofnun Evrópu ber ábyrgð á vísindalegum gögnum og áhættumati á smitsjúkdómum, þar á meðal þeim sem tengjast breyttu loftslagi. Evrópulönd senda gögn úr eftirlitskerfum sínum til ECDC. Samkvæmt reglugerð 2022/2371 verður skráin yfir sjúkdóma sem tilkynnt er um á vettvangi ESB til Sóttvarnastofnunar Evrópu uppfærð þannig að hægt sé að greina sjúkdóma tímanlega, þ.m.t. þá sem tengjast loftslagsbreytingum.  ECDC þróaði Evrópunet umhverfis- og faraldsfræði (E3) sem býður upp á rauntíma vöktunartæki fyrir veðurskilyrði til að meta hættuna á vatnsbornum sjúkdómum og smitferjubornum sjúkdómum sem og önnur tæki til áhættumats. 

Vinnuverndarstofnun Evrópu (EU-OSHA)

EU-OSHA er upplýsingaskrifstofa Evrópusambandsins fyrir vinnuverndarmál. EU-OSHA gefur út áreiðanlegar og viðeigandi upplýsingar í rannsóknarskýrslum, tilfellarannsóknum eða stefnumótandi yfirlitum, framkvæmir kannanir, gagnagreiningu og býður upp á ýmis tæki til að efla þekkingu, auka vitund, meta hættur á vinnustað og skiptast á upplýsingum um vinnuvernd og góðar starfsvenjur varðandi áhrif loftslagsbreytinga á vinnuvernd.

Umhverfisstofnun Evrópu (EEA)

Umhverfisstofnun Evrópu er í samstarfi við framkvæmdastjórn Evrópusambandsins, European Climate and Health Observatory. Það veitir stefnumótendum traustar og óháðar upplýsingar um umhverfið, þar á meðal þróun og spár um loftslagshættur og áhrif þeirra á heilsu manna.

Matvælaöryggisstofnun Evrópu (EFSA)

ECDC og Matvælaöryggisstofnun Evrópu (EFSA) samræma sameiginlega VectorNet, sem nú er í þriðju endurtekningu sinni (2019–2024), sem er vettvangur sem styður söfnun gagna um smitferjur og sjúkdómsvalda í smitferjum sem tengjast bæði heilbrigði dýra og manna. Það auðveldar skipti á gögnum um landfræðilega dreifingu smitferja fyrir liðdýr í Evrópu.

Evrópustofnun um bætt lífskjör og starfsskilyrði (Eurofound)

Evrópustofnun um bætt lífskjör og starfsskilyrði er þríhliða Evrópustofnun um bætt lífskjör og starfsskilyrði, en hlutverk hennar er að veita þekkingu til að aðstoða við að þróa betri félags-, atvinnu- og starfstengda stefnu. Evrópustofnun um bætt lífskjör og starfsskilyrði veitir upplýsingar, ráðgjöf og sérþekkingu um vinnuskilyrði og sjálfbæra vinnu, samskipti við atvinnulífið, breytingar á vinnumarkaði og gæði, og líf og opinbera þjónustu í tengslum við breytt loftslag.

Einn heilbrigðisstarfshópur

Eitt heilbrigðisverkefni var stofnað árið 2023 og er sameiginlegt frumkvæði fimm stofnana Evrópusambandsins sem hafa tæknilegt og vísindalegt umboð á sviði umhverfislegrar sjálfbærni, lýðheilsu og matvælaöryggis: EEA, ECDC, EFSA, Efnastofnun Evrópu (ECHA) og Lyfjastofnun Evrópu (EMA). Rammi vinnuhópsins um eitt heilbrigðisverkefni (2024-26) miðar m.a. að því að bæta getu stofnananna til að meta betur áhrif loftslagsbreytinga á smitsjúkdóma sem koma upp með sameiginlegri starfsemi og þekkingarskiptum.

Aðrar stofnanir ESB sem taka í auknum mæli þátt í loftslags- og heilbrigðismálum eru Vinnuverndarstofnun Evrópu (EU-OSHA) og Evrópustofnun um bætt lífskjör og starfsskilyrði (Eurofound).