Vatnsborinn sjúkdómur

Flóð

Tíðara og kröftugra flæði getur aukið váhrif frá sjúkdómsvöldum úr menguðu vatni eða rusli, sem getur innihaldið saur eða skrokka dýra, skólp og afrennsli af yfirborði. Standandi vatn eftir flóð skapar ný svæði fyrir váhrif á sjúkdómsvalda, sem getur einnig mengað ræktaðar nytjaplöntur (Weilnhammer o.fl., 2021). Truflun á neysluvatnsbirgðum getur leitt til rangra hollustuhátta eða mengunar í vatnslindum og stuðlað að útbreiðslu sjúkdóma, einkum úr einkaholum. Einnig, í hreinsunaraðgerðum eftir flóð og tímabundnum skýlum, þar sem hár þéttleiki fólks sem er á flótta og truflun á heilbrigðisþjónustu getur auðveldað útbreiðslu smitsjúkdóma, er aukin sýkingaáhætta (ECDC, 2021). Uppkomur eftir flóð, einkum með menguðum matvælum og vatni, geta aukið dánartíðni um allt að 50% á fyrsta ári eftir flóð (Weilnhammer o.fl., 2021). Alla Evrópu hefur verið greint frá nokkrum flóðatengdum sjúkdómsuppkomum og tilfellum (t.d. tilvikum mjógyrmasýkingar sem tengjast skýmyndunaratburði í Kaupmannahöfn árið 2011 (Müller et al., 2011), uppkomu cryptosporidiosis meðal barna eftir flóð í Þýskalandi árið 2013 (Gertler et al., 2015), meltingarfæra- og öndunarfærasjúkdómum eftir flensuflæði í Hollandi árið 2015 (Mulder et al., 2019).

Flóðtengd röskun á virkjunum eða vatnsveitukerfum getur haft áhrif á geymslu og undirbúning matvæla og aukið hættu á matarbornum sjúkdómum, sérstaklega í heitu veðri.

Þurrkar

Þurrkar geta aukið vatnsgæði, stuðlað að vexti sjúkdómsvalda og aukið styrk þungmálma og mengunarefna. Vatnsskortur getur valdið niðurskurði í opinberum vatnsveitum og notkun ómeðhöndlaðs vatns til áveitu, sem eykur hættuna á matarbornum sjúkdómum eins og STEC (Semenza et al., 2012). Þar að auki getur ófullnægjandi vatnsbirgðir leitt til lægri hollustustaðla í matvælavinnsluiðnaðinum og valdið aukinni hættu á matarbornum sjúkdómum (Bryan o.fl., 2020).

Í baðvatni hækkar minnkað vatnsmagn meðan á þurrum álögum stendur styrk sjúkdómsvalda í baðvatni (Mosley, 2015; Coffey et al., 2019). Óbeint beinast aðferðir við verndun vatns af völdum þurrka að mengunarefnum í skólpi, yfirþyrmandi meðhöndlunarstöðvum og aukinni hættu á sjúkdómum sem berast með vatni vegna meiri styrks tiltekinna sjúkdómsvalda (t.d. Giardia eða Cryptosporidium parasites) í frárennsli vatnsmeðhöndlunarstöðva og síðan í vatnshlotum (Semenza and Menne, 2009). Lágt flæði og hærra vatnshitastig stuðlar einnig að blábakteríu og skaðlegum þörungablómum (Mosley, 2015; Coffey et al., 2019). Þurr tímabil auka starfsemi tómstundavatns, auka váhrif frá sjúkdómsvöldum eins og Leptospirosa spp., E. coli sem myndar eiturefni, enterococci eða sníkjudýrum sem valda húðbólgu í leghálsi (svokölluð kláði sundmanna).

Hár vatns- og lofthiti

Vibrio

Hækkað hitastig vatns hraðar vaxtarhraða vatnsborinna sýkla, sem skapa heilsu manna áhættu með neysluvatns og afþreyingarvatnsnotkun. Sýkingar tengdar sjávarumhverfi einkennast af sýkingum af völdum Vibrio spp.^[1], sem þrífast í heitu vatni (>15°C) og lítilli til miðlungsmikilli seltu. Litið er á hita í Eystrasalti sem helsta drifkraftinn í verulegri aukningu á sýkingum af völdum Vibrio spp. á undanförnum áratugum. Eystrasaltið hefur, líkt og allir hafsvæðin fimm í Evrópu, hlýnað talsvert frá árinu 1870, einkum á síðustu 30 árum (EES, 2024), og grunnt, lítið seltu- og næringarríkt vatn þess gerir það sérstaklega hentugt fyrir Vibrio spp. Van Daalen et al. (2024), 18 lönd sýndu hentug svæði fyrir Vibrio spp. í Evrópu árið 2022 og lengd strandlengjunnar sem varð fyrir áhrifum í þessum löndum (23,011 km árið 2022) sýnir stöðuga aukningu milli 1982 og 2022, einkum í Vestur-Evrópu. Í ýmsum Evrópulöndum hefur verið greint frá fleiri Vibrio sýkingum árum saman með sumarhitabylgjum og óvenju háum hita (td Folkhälsomyndigheten, 2023, Brehm o.fl., 2021). Hættan á sýkingu af sjaldgæfari Shewanella spp. eykst einnig með hækkandi hitastigi sjávar í Evrópu (td Naseer et al., 2019; Hounmanou et al., 2023).

Sýanóbakteríur

Aðalþátturinn sem hefur áhrif á tilvist blábakteríublóma er næringarefnaframboð, aðallega köfnunarefni og fosfór sem kemur frá landbúnaðarsvæðum með afrennsli.Í minna mæli getur hækkað vatnshitastig haft áhrif á skaðleg blábakteríublóm, sem nær hámarki í ágúst (Vestur o.fl., 2021; Huisman et al., 2018). Hærra hitastig og lágt flæði valda lagskiptingu í vatninu, sem frekar stuðlar að þörungablómum í næringarríku vatni (Mosley, 2015; Richardson et al., 2018). Aukinn vatnshiti hefur áhrif á tilvist og dreifingu sumra tegunda sýanóbaktería af hitabeltisuppruna sem framleiða eiturefni í Evrópu, svo sem Cylindrospermopsis raciborskii. Hitastig yfirborðsvatns í Evrópu hefur verið að hlýna síðan á tíunda áratugnum, eða 0,33°C á áratug (C3S, 2023).

Skaðlegir þörungar

Mæld þróun í útbreiðslu skaðlegra þörungablóma í sjó er hægt að tengja að hluta til við hlýnun sjávar, hitabylgjur sjávar og eyðingu súrefnis, við hliðina á sterkum ökumönnum sem ekki eru veðurfarslegir, svo sem aukin afrennsli næringarefna í ám og mengun. Þar af leiðandi geta loftslagsbreytingar ýtt undir versnun skaðlegra þörungablóma til að bregðast við ofauðgun (Gobler, 2020). Í suðurhluta Evrópu veldur hlýnun hitastigs sjávar útbreiðslu sjávar dinoflagellate þörunga og phytotoxins sem þeir framleiða (Dickey and Plakas, 2010). Taugaeiturin safnast auðveldlega upp í evrópskum strandskelfiski á Ermarsunds- og Atlantshafsstrandsvæði Bretagne (Belin o.fl., 2021) og valda meltingarfærasjúkdómum, taugasjúkdómum og bráðum eiturhrifum þegar fólk neytir þeirra (Etheridge, 2010). Auk þess hafa verið skráð tilvik um eitrun sjávarfangs úr fiski sem veiddur er á staðnum vegna ciguatoxins á Kanaríeyjum og Madeira.

Hár lofthiti getur haft neikvæð áhrif á gæði matvæla við flutning, geymslu og meðhöndlun almennt.

[1] Vibrio parahaemolyticus, V. vulnificus og V. cholerae eru mikilvægir sjúkdómsvaldar fyrir menn

Búist er við að Vibrio-sýkingar haldi áfram að aukast í Eystrasalti vegna loftslagsbreytinga. Gert er ráð fyrir að hitastig sjávar, sem hentar Vibrio í Norður- og Eystrasalti, muni fjölga mánuðum á ári með nógu heitum sjó til að geta hugsanlega valdið sjúkdómi hjá mönnum, Vibrio spp. (Wolf et al., 2021). Samkvæmt EFSA o.fl. (2020), Vibrio spp. eru líffræðileg hætta fyrir heilbrigði manna þar sem mestar líkur eru á að hún aukist við loftslagsbreytingar og hafi nánast mestu áhrifin á heilbrigði manna.

Aukið hitastig og tíðari og kröftugri öfgar (svo sem flóð og þurrkar) sem tengjast loftslagsbreytingum eru einnig líkleg til að auka hættuna á öðrum vatns- og matarbornum sjúkdómum af völdum veira, baktería og sníkjudýra.

Viðbrögð við því að koma í veg fyrir og draga úr skaðlegum áhrifum sjúkdóma sem berast með matvælum og vatni eru m.a. að koma á skilvirku eftirlitskerfi með sjúkdómunum (einkum á áhættusömum tímabilum), herða reglur og eftirlit með öryggi matvæla og vatnsgæðum, viðvörunarkerfi og neyðaráætlanir, þjálfun og vitundarvakning meðal fagfólks í neyðartilvikum, heilbrigðisþjónustu og lýðheilsu, upplýsingagjöf og vitundarvakning um áhættu og hreinlætisvenjur og gagnráðstafanir fyrir almenning.

Eftirlit með vatns- og matarbornum sjúkdómum í Evrópu er framkvæmt af ECDC og EFSA, byggt á gögnum sem aðildarríki ESB safna. ECDC gefur út árlegar faraldsfræðilegar skýrslur um tilkynningarskylda sjúkdóma og uppfærir eftirlitsatlas smitsjúkdóma. Hún framleiðir einnig áhættumat eftir þörfum ef uppkomur eiga sér stað og skyndimat á uppkomum hjá Matvælaöryggisstofnun Evrópu vegna matarborinna uppkoma. Matvælaöryggisstofnun Evrópu leggur fram, ásamt Sóttvarnastofnun Evrópu, árlegar yfirlitsskýrslur um smit sem berast milli manna og dýra og matarbornar uppkomur.

Tilskipun ESB um drykkjarvatn krefst þess að örcystin-LR, algengt og útbreitt sýanótoxín, sé mælt þegar blábakteríublóm greinist í drykkjarvatnsgeymi (ESB, 2020b). Í tilskipun ESB um baðvatn kemur fram að ef um er að ræða möguleg blóm (vaxandi þéttleika blábaktería eða blómstrandi möguleika) skuli viðeigandi vöktun fara fram til að hægt sé að greina heilbrigðisáhættu tímanlega. Þegar frumufjölgun á sér stað og heilbrigðisáhætta hefur greinst eða gert er ráð fyrir henni skal grípa tafarlaust til fullnægjandi stjórnunarráðstafana til að koma í veg fyrir váhrif, þ.m.t. að veita almenningi upplýsingar.

Meðal aðildarríkja EEA og samstarfslanda hafa 24 fullgilt bókunina um vatn og heilbrigði,  alþjóðlegur, lagalega bindandi samningur fyrir lönd á samevrópska svæðinu til að vernda heilsu manna og vellíðan með sjálfbærri vatnsstjórnun og með því að koma í veg fyrir og stjórna vatnstengdum sjúkdómum. Að auka viðnámsþrótt gegn loftslagsbreytingum er eitt af tæknisviðunum sem falla undir vinnuáætlun bókunarinnar (UNECE, 2022).