Alpiene ruimte

Landen van de regio

Het samenwerkingsgebied van het Alpenruimteprogramma bestrijkt de Alpen en de omliggende laaglanden en verbindt zeer verschillende regio's die het hele gebied van Zwitserland, Oostenrijk, Liechtenstein en Slovenië, westelijke delen van Frankrijk, zuidelijke delen van Duitsland en noordelijke regio's van Italië omvatten. Het samenwerkingsgebied van het Interreg-programma 2021-2027 omvat het hele gebied van het Interreg-programma 2014-2020 met nog eens zeven regio’s uit Duitsland. Een kaart met de oude en nieuwe grenzen is hier te zien.

Beleidskader

1.     Programma voor transnationale samenwerking

Het Interreg-programma voor het Alpengebied 2021-2027 (zoals goedgekeurd door de Europese Commissie op 5 mei 2022) heeft tot doel de integratie van duurzame economische ontwikkeling, maatschappelijk welzijn en het behoud van het uitzonderlijke karakter ervan te bevorderen. Het ondersteunt grensoverschrijdende samenwerkingsprojecten en faciliteert gezamenlijke transnationale oplossingen.

Het programma stelt vier prioriteiten:

• Prioriteit 1: Klimaatbestendig en groen Alpengebied
• Prioriteit 2 Koolstofneutraal en hulpbronnengevoelig Alpengebied
• Prioriteit 3 Innovatie en digitalisering ter ondersteuning van een groen Alpengebied
• Prioriteit 4 Coöperatief beheerd en ontwikkeld Alpengebied

Klimaatverandering wordt herhaaldelijk aangemerkt als een belangrijke drijvende kracht en een specifieke uitdaging voor de Alpen. Aanpassing aan de klimaatverandering is het doel van prioriteit 1, binnen de specifieke doelstelling: “Bevordering van de aanpassing aan de klimaatverandering en rampenrisicopreventie, en veerkracht, rekening houdend met ecosysteemgerichte benaderingen”. Het programma ondersteunt de bevordering van maatregelen voor aanpassing aan de klimaatverandering die gericht zijn op de onderlinge verbanden tussen de natuurlijke, economische en maatschappelijke systemen in het Alpengebied. In detail bevordert het programma: (1) oplossingen en proefprojecten voor paraatheid en aanpassing, (2) oplossingen en proefprojecten om de kloof tussen klimaatonderzoek en praktische uitvoering te overbruggen, (3) initiatieven voor kennisoverdracht, en (4) methodologieën en instrumenten om de specifieke effecten van klimaatverandering te meten en te monitoren. Het programma ondersteunt ook acties voor risicopreventie en rampenbestendigheid die sterk samenhangen met de klimaatverandering.

De samenhang tussen dit programma en de doelstellingen van de EUSALP-strategie wordt versterkt om de weg naar een koolstofneutraal en klimaatbestendig grondgebied te ondersteunen. In het kader van prioriteit 4 heeft het programma tot doel “de institutionele capaciteit van overheidsinstanties en belanghebbenden te versterken om macroregionale strategieën en zeegebiedstrategieën, alsook andere territoriale strategieën, uit te voeren”. In dit verband ondersteunt het programma de ontwikkeling en uitvoering van “oplossingen om de samenwerkings- en organisatieprocessen binnen de governancestructuur van EUSALP te verbeteren”.

Voor de periode 2014-2020 (INTERREG V B) werd klimaatverandering weliswaar aangemerkt als een belangrijke drijvende kracht en een specifieke uitdaging voor de Alpen, maar niet gedekt door specifieke doelstellingen, maar als een horizontaal thema en als een kwestie die in elk project moet worden geïntegreerd. De aanpassing aan de klimaatverandering als transversale kwestie werd expliciet genoemd in prioriteit 3 “Liveable Alpine Space”, die gericht is op een betere bescherming van het milieu en een efficiënter gebruik van hulpbronnen. Het programma 2014-2020 ondersteunde ook de EU-strategie voor het Alpengebied, met inbegrip van actiegroep 8 inzake risicobeheer en aanpassing aan de klimaatverandering. Het heeft financiering verstrekt voor zijn bestuursstructuur via het AlpGov-project en door te eisen dat regelmatig projectaanvragen worden ingediend om prioriteiten aan te pakken en activiteiten van thematische EUSALP-werkorganen te ondersteunen.

2.     Macroregionale strategieën

De EU-strategie voor het Alpengebied (EUSALP) is gebaseerd op een gezamenlijk initiatief van de Alpenstaten en -regio's om de onderlinge samenwerking te versterken en gemeenschappelijke uitdagingen doeltreffender aan te pakken. Het gaat om zeven landen (Oostenrijk, Frankrijk, Italië, Duitsland, Slovenië, Liechtenstein en Zwitserland) en 48 regio's. Het bestrijkt een iets groter gebied dan het ASP-gebied. EUSALP is gericht op het aanpakken van Alpenspecifieke uitdagingen, zoals het evenwicht tussen ontwikkeling en milieubescherming, de versterking van het concurrentievermogen en de vermindering van territoriale verschillen.

Aanpassing is een van de twee kernthema's binnen actiegroep 8 (actiegroep risicogovernance). De gemeenschappelijke doelstelling van het huidige werkplan voor de middellange termijn (tot medio 2019) is het in kaart brengen, analyseren en verbeteren van governancemechanismen op het gebied van het beheer van natuurlijke gevaren en de aanpassing aan de klimaatverandering, met inbegrip van een grotere samenhang tussen beide beleidsterreinen. De geplande outputs zijn studies, voorbeelden van goede praktijken en opties voor beleidsverbetering op het gebied van risicogovernance, adaptatiegovernance en mainstreaming van klimaatadaptatie en rampenrisicovermindering. Deze resultaten zijn erop gericht de weg te effenen voor doeltreffendere en beter op elkaar afgestemde bestuursbenaderingen in de alpiene macroregio. Een ander doel van de actiegroep is het uitrollen, bevorderen en onderhouden van het transnationale onlineportaal CAPA - Climate Adaptation Platform for the Alps. In de periode 2016-2019 en 2020-2022 is CAPA gefinancierd door het Interreg-project voor de Alpenruimte AlpGov 1 en AlpGov 2 (uitvoeringvan alpiene governancemechanismen van de EU-strategie voor het Alpengebied).

Het EUSALP-actieplan stimuleert onder meer de ontwikkeling van een aanpassingsstrategie en een actieplan voor het Alpengebied op basis van een alomvattende kwetsbaarheidsbeoordeling en in overeenstemming met de bestaande nationale aanpassingsstrategieën. De gevolgen van de klimaatverandering en de aanpassing aan de klimaatverandering houden ook verband met de thema’s ecologische connectiviteit en natuurlijke hulpbronnen, waaronder water- en bodembeheer. Sectoroverschrijdende kwesties in verband met aanpassing (bv. groene infrastructuur, droogte, watervraag- en aanbodbeheer) worden tot op zekere hoogte aangepakt door de activiteiten van de overeenkomstige actiegroepen.

Sommige gebieden van het Alpengebied overlappen met andere macroregio's die relevante informatie in hun strategieën kunnen hebben. Dit zijn de macroregio Donau en de Adriatisch-Ionische macroregio.

3.     Internationale verdragen en andere samenwerkingsinitiatieven

De Alpenovereenkomst, die in 1991 is aangenomen, is een internationaal verdrag tussen de Alpenlanden (Oostenrijk, Frankrijk, Duitsland, Italië, Liechtenstein, Monaco, Slovenië en Zwitserland) en de EU voor de duurzame ontwikkeling en bescherming van de Alpen. Het uiteindelijke doel van de Alpenovereenkomst is de ontwikkeling van het gemeenschappelijk erfgoed van de Alpen en het behoud ervan voor toekomstige generaties door middel van transnationale samenwerking tussen nationale, regionale en lokale autoriteiten.

In het kader van de Alpenovereenkomst wordt in de verklaring van 2019 “Klimaatneutrale en klimaatveerkrachtige Alpen 2050” (verklaringvan Innsbruck)de doelstelling bevestigd om tot 2050 te werken aan klimaatneutraliteit en klimaatveerkracht van de Alpen, in overeenstemming met de Europese en internationale bepalingen. Bovendien is het nemen van maatregelen tegen klimaatverandering een van de zes prioriteiten van het meerjarig werkprogramma 2017-2022. De verdragsluitende partijen, waarnemers en de thematische werkorganen van het verdrag werken regelmatig aan sectoroverschrijdende aspecten van aanpassing. Zij hebben een reeks specifieke outputs op transnationaal niveau opgeleverd, waaronder verklaringen en richtsnoeren, workshops en experimenteerprojecten, die vaak bijdragen tot de uitvoering van de in het klimaatactieplan vastgestelde acties. De Alpine Climate Board (ACB) is in 2016 opgericht in het kader van het verdrag en heeft het Alpine Climate Target System 2050 en het Climate Action Plan 2.0 ontwikkeld. Dit plan heeft als algemene doelstelling de Alpen om te vormen tot een klimaatneutrale en klimaatveerkrachtige regio (zie hieronder het deel over aanpassingsstrategieën en -plannen).

Het verdrag heeft een goed opgezet transnationaal waarnemersnetwerk dat bestaat uit een groot aantal relevante gouvernementele en niet-gouvernementele overkoepelende organisaties die actief zijn op de werkterreinen van de Alpenovereenkomst,^{met inbegrip} van de aanpassing aan de klimaatverandering.

De Alpenovereenkomst en de organen van EUSALP dragen bij tot het creëren en overdragen van transnationale kennis op het gebied van aanpassing. Prominente voorbeelden van werkresultaten van de Alpenovereenkomst zijn onder meer de “Alpienestrategie voor aanpassing aan de klimaatverandering op het gebied van natuurrampen ”(2013), “Richtsnoerenvoor aanpassing aan de klimaatverandering op lokaal niveau in de Alpen” (2014), een “Synthesisreport Stock-taking as basis for defining activities of the Alpine Climate Board” (2017, bijgewerkt in 2019), het verslag “Facingdroughts in the Alpine region. Ervaringen, benaderingen en gemeenschappelijke uitdagingen(2018) en het zevende verslag over de staat van de Alpen: Governance van natuurlijke risico’s (2019).

4.      Aanpassingsstrategieën en -plannen

Het Alpine Climate Target System 2050 is uitgewerkt door de Alpine Climate Board (ACB) en goedgekeurd door de XV Alpine Conference in 2019. Er worden concrete doelstellingen vastgesteld voor tien verschillende activiteitensectoren van de Alpenovereenkomst en voor twee transversale/horizontale actiegebieden. Het versterkt de toegevoegde waarde van alpiene samenwerking op het gebied van mitigatie van en aanpassing aan de klimaatverandering, door middel van een geïntegreerde aanpak. In dit kader heeft het ACB het klimaatactieplan (dat oorspronkelijk in 2009 werd ontwikkeld) geactualiseerd, dat zowel aanpassing als mitigatie omvat. In het nieuwe klimaatactieplan 2.0 wordt prioriteit gegeven aan specifieke maatregelen om het alpiene klimaatdoelstellingssysteem 2050 uit te voeren, waarbij de nadruk ligt op de middellangetermijnhorizon (vijf tot tien jaar). Zij stelt gedetailleerde uitvoeringstrajecten voor tien sectoren voor, die samen met de belanghebbenden en de thematische werkorganen van de Alpenovereenkomst worden ontwikkeld. De ACB houdt toezicht op de algemene uitvoering van de trajecten en communiceert de resultaten op regelmatige basis. Er is een communautair platform (het alpiene klimaat 2050)opgericht dat zorgt voor het verband tussen de uitvoering en de doelstellingen van het klimaatdoelstellingssysteem 2050.

Voorbeelden van projecten die in de periode 2014-2020 zijn gefinancierd

Het AlpGov2-project (2020-2022), gefinancierd door Interreg ALPS, versterkt de bestuursstructuren en -mechanismen van EUSALP, rekening houdend met alle onderwerpen van het actieplan, als vervolg op het vorige AlpGov 1.

GoApply (Multidimensional governance of climate adaptation in policy-making and practice, 2016-2019) is rechtstreeks geëvolueerd uit het transnationale netwerk van beleidsmakers, geïnitieerd door C3-Alps (2007-2013). GoApply speelt in op uitdagingen, belemmeringen en lacunes in verband met multilevel governance waarmee alle Alpenlanden momenteel worden geconfronteerd bij hun inspanningen om hun nationale aanpassingsstrategieën in de praktijk te brengen. Het project had tot doel de capaciteiten voor het bestuur en de uitvoering van klimaatadaptatie op meerdere niveaus en in meerdere sectoren te versterken. De resultaten worden geleverd in landenverslagen (Oostenrijk, Duitsland, Italië, Zwitserland) en gebundeld in een transnationaal syntheseverslag. Het verslag bevat een kennisbasis voor een beter bestuur van de aanpassing op meerdere niveaus in de Alpen en een portfolio van succesfactoren, belemmeringen, geleerde lessen, voorbeelden van goede praktijken en verbeteringsopties.

ALPTREES (Duurzaam gebruik en beheer van niet-inheemse bomen in het Alpengebied, 2019-2022) helpt het duurzame gebruik van natuurlijke hulpbronnen te versterken door de huidige en potentiële verdeling van niet-inheemse bomen in klimaatveranderingsscenario’s te voorspellen. Het project zal naar verwachting technische richtsnoeren opleveren voor besluitvormingsinstrumenten voor aanpassing aan de klimaatverandering en planning om de toekomst van groene infrastructuur, biodiversiteitsfuncties en ecosysteemdiensten op het gehele EUSALP-grondgebied veilig te stellen.

De Alpenruimte kan ook steunen op een ruime ervaring met transnationale samenwerkingsprojecten op het gebied van aanpassing aan de klimaatverandering die in de vorige INTERREG-programmeringsperiode 2007-2013 zijn gefinancierd, zoals bijvoorbeeld in het geval van CLISP-, AdaptAlp- of C3-Alps-projecten.