Middellandse Zeegebied (Euro-Med)

Landen van de regio

Het samenwerkingsgebied van het Middellandse-Zeegebied omvat landen van de noordelijke oever van de Middellandse Zee. De samenwerkingsruimte van het Interreg EURO-MED-programma (2021-2027) omvat het gehele gebied van het vorige programma (zuidelijke delen van Portugal, Spanje en Frankrijk, bijna het gehele grondgebied van Italië, en de gehele uitbreiding van Slovenië, Kroatië, Griekenland, Malta, Cyprus, Albanië, Bosnië-Herzegovina en Montenegro). Met nog eens twee landen (Bulgarije en de Republiek Noord-Macedonië) bereikt het voor het eerst na twee voorgaande programmeringsperioden ook het kustgebied van de Zwarte Zee. Extra regio's uit Spanje (Extremadura, Castilla-La Mancha en Comunidad de Madrid) zijn ook opgenomen. Als gevolg van de brexit maakt Gibraltar (VK)*, dat aan de twee vorige programmeringsperioden heeft deelgenomen, niet langer deel uit van het transnationale programmagebied. Een kaart met de oude en nieuwe grenzen is hier te zien.

* Vanaf de inwerkingtreding van het terugtrekkingsakkoord van het Verenigd Koninkrijk op 1 februari 2020 wordt de inhoud van het Verenigd Koninkrijk niet langer bijgewerkt op deze website.

Beleidskader

1.     Programma voor transnationale samenwerking

Het belangrijkste doel van het Europees-mediterrane Interreg-programma 2021-2027, dat op 22 juni 2022 door de Europese Commissie is goedgekeurd, is bij te dragen tot de “overgang naar een klimaatneutrale en veerkrachtige samenleving: de strijd tegen de wereldwijde veranderingen die gevolgen hebben voor de mediterrane hulpbronnen en tegelijkertijd zorgen voor duurzame groei en het welzijn van de burgers”. Er is gekozen voor een strategische aanpak op basis van vier operationele missies.

• Missie 1: versterking van een innovatieve en duurzame economie
• Missie 2: bescherming, herstel en verbetering van ons milieu en ons natuurlijk erfgoed
• Missie 3: bevordering van groene leefruimten
• Missie 4: bevordering van duurzaam toerisme

Het programma stelt drie prioriteiten:

• Prioriteit 1: Slimmer Middellandse Zeegebied
• Prioriteit 2: Groenere Middellandse Zee
• Prioriteit 3: Beter bestuur in het Middellandse Zeegebied

Klimaatverandering wordt gezien als een van de grootste uitdagingen van de regio. Het wordt met name aangepakt in het kader van prioriteit 2, Groenere Middellandse Zee, die een groenere leefruimte bevordert door het beheer van natuurlijke hulpbronnen te verbeteren en risico’s te voorkomen en te beperken. Acties voor aanpassing aan de klimaatverandering, ondersteund door het programma, zullen naar verwachting bijdragen aan operationele missies 2, 3 en 4.

Synergieën en samenwerking met bestaande transnationale netwerkregelingen, zoals de macroregionale strategieën die relevant zijn voor de regio (EUSAIR, EUSALP), worden bevorderd door het Euro-Med-programma Interreg.  Het programma bevordert dus de coördinatie van belanghebbenden en de transnationale uitwisseling van goede praktijken.

Het vorige INTERREG V B MED-programma 2014-2020 had tot doel duurzame groei in het Middellandse Zeegebied te bevorderen door innovatieve concepten en praktijken (technologieën, governance, innovatieve diensten) te bevorderen. Zij moedigde ook het duurzame gebruik van natuurlijke en culturele hulpbronnen aan en ondersteunde sociale integratie door middel van een geïntegreerde en territoriaal gebaseerde samenwerkingsaanpak. De aanpassing aan de klimaatverandering werd min of meer rechtstreeks gedekt door projecten die werden gefinancierd in het kader van prioritaire as 2 (ter bevordering van koolstofarme strategieën en energie-efficiëntie) en prioritaire as 3 (bescherming en bevordering van de natuurlijke en culturele hulpbronnen van het Middellandse Zeegebied).

2.     Macroregionale strategieën

Delen van het Middellandse Zeegebied overlappen met het geografische toepassingsgebied van twee macroregionale strategieën van de EU: de meest relevante voor het Middellandse Zeegebied is EUSAIR voor de Adriatisch-Ionische regio; en in mindere mate de EUSALP, die de Franse Alpen Maritimes, de noordelijke regio's van Italië en Slovenië omvat.

3.     Internationale verdragen en andere samenwerkingsinitiatieven

De INTERREG MED-regio omvat de Europese delen van het gehele Middellandse Zeegebied die onder het Verdrag van Barcelona en het mediterrane actieplan van het UNEP (UNEP-MAP) vallen. Het verdrag is een regionaal samenwerkingsplatform dat activiteiten coördineert die gericht zijn op de bescherming van het mariene milieu door middel van een regionale aanpak. Via het UNEP-MAP willen de verdragsluitende partijen bij het Verdrag van Barcelona het hoofd bieden aan de uitdagingen van de bescherming van het mariene en kustmilieu en tegelijkertijd regionale en nationale plannen voor duurzame ontwikkeling stimuleren.

De mediterrane strategie voor duurzame ontwikkeling van UNEP-MAP (SDDO2016-2025)is in 2016 aangenomen. Deze strategie biedt een strategisch beleidskader voor het waarborgen van een duurzame toekomst voor het Middellandse Zeegebied in overeenstemming met de duurzameontwikkelingsdoelstellingen (SDG’s). De strategie is gericht op horizontale doelstellingen die op het raakvlak tussen milieu en ontwikkeling liggen. “Klimaatverandering aanpakken als een prioritaire kwestie voor het Middellandse Zeegebied” is een van de doelstellingen van de MSSD 2016-2025. Aanpassing aan de klimaatverandering is opgenomen in een groot aantal acties die deel uitmaken van de vier strategische richtingen die met deze doelstelling verband houden. MedECC (Mediterrane deskundigen inzake klimaatverandering en milieuverandering) is een vlaggenschipinitiatief dat in het kader van de MSSD is ontwikkeld. Het is een open en onafhankelijk internationaal netwerk van wetenschappelijke deskundigen dat besluitvormers en het publiek ondersteunt op basis van actuele gedegen wetenschappelijke informatie. Het doel van MedECC is de kloof tussen wetenschappers en beleidsmakers te overbruggen. Het heeft ook tot doel bij te dragen tot de verbetering van het beleid op alle niveaus door de besluitvorming te ondersteunen met nauwkeurige en toegankelijke informatie over de huidige en toekomstige gevolgen van klimaatverandering en milieuverandering in het Middellandse Zeegebied. Het netwerk heeft het eerste mediterrane evaluatieverslag (MAR 1) over klimaatverandering en milieuverandering in het Middellandse Zeegebied opgesteld, waarin de huidige situatie en de risico's voor de toekomst worden geanalyseerd.

Geïntegreerd kustbeheer (ICM) is een erkend instrument om het hoofd te bieden aan de huidige en langetermijnuitdagingen voor kustgebieden, waaronder klimaatverandering en de gevolgen daarvan. Het Protocol inzake geïntegreerd beheer van kustgebieden (ICZM-protocol) bij het Verdrag van Barcelona is in 2008 ontwikkeld, in 2010 door de Europese Raad geratificeerd en in 2011 in werking getreden. Het voorziet in een gemeenschappelijk kader voor de verdragsluitende partijen om GBKG te bevorderen en uit te voeren. In 2019 hebben de verdragsluitende partijen het gemeenschappelijk regionaal kader voor GBKG (CRF) aangenomen. Een van de doelstellingen van het CRF is “het aanpakken van natuurrampen en de gevolgen van natuurrampen, met name kusterosie en klimaatverandering”.

Het UNEP/MAP Regional Activity Centre van het Priority Actions Programme (PAP/RAC) ondersteunt de uitvoering van het ICZM-protocol voor het Middellandse Zeegebied en de MSSD. Er wordt ook rekening gehouden met de aanpassing aan de klimaatverandering. Het ICZM Platform is een interactieve online ruimte. Het is opgezet als een multidisciplinaire “bank” van informatie, documentatie en goede praktijken met betrekking tot GBKG in het Middellandse Zeegebied (en elders), alsook als een plaats voor netwerken en uitwisseling. Het biedt onderdak aan de MRO-werkruimte die de planologen van de regio ondersteunt bij de ontwikkeling van maritieme ruimtelijke ordening, waarbij ook rekening wordt gehouden met de uitdagingen op het gebied van klimaatverandering (instrumentvoor klimaatactieplanning).

Transnationale samenwerking op het gebied van aanpassing aan de klimaatverandering in de regio wordt ook bevorderd door middel van de volgende initiatieven:

De Unie voor het Middellandse Zeegebied (UMZ) is een multilateraal partnerschap dat in 2008 is opgericht. Het bestaat uit alle mediterrane landen van de Europese Unie en 15 andere mediterrane partnerlanden. De Unie voor het Middellandse Zeegebied wil fungeren als een uniek platform om de regionale dialoog en samenwerking en concrete projecten en initiatieven op het gebied van energie en klimaatactie te vergemakkelijken en te bevorderen. In 2014 heeft de Unie voor het Middellandse Zeegebied een deskundigengroep inzake klimaatverandering opgericht om de uitwisseling van informatie en beste praktijken in het hele Middellandse Zeegebied te bevorderen en de ontwikkeling van concrete projecten en initiatieven te bevorderen.

Bij het maritieme initiatief WESTMED zijn tien landen uit het noordelijke en zuidelijke deel van het westelijke Middellandse Zeegebied betrokken (Algerije, Frankrijk, Italië, Libië, Malta, Mauritanië, Marokko, Portugal, Spanje en Tunesië). Het initiatief, dat door de Europese Commissie is goedgekeurd en door de Raad van de EU is goedgekeurd, heeft drie hoofddoelstellingen: 1) een veiligere en veiligere maritieme ruimte; 2) een slimme en veerkrachtige blauwe economie; 3) een beter beheer van de zee. De aanpassing aan de klimaatverandering wordt genoemd in de tweede doelstelling. Het verwijst naar de ontwikkeling van op maat gesneden oplossingen en nieuwe technologieën om mariene hernieuwbare energie te benutten, de klimaatverandering te beperken en zich eraan aan te passen, en energie-efficiëntie en aanpassing aan de klimaatverandering in kuststeden te bevorderen. In 2018 hebben de ondertekenaars van het initiatief overeenstemming bereikt over een routekaart voor de ontwikkeling van een duurzame blauwe economie in het westelijke deelbekken van de Middellandse Zee. Dit stappenplan moet ervoor zorgen dat de diensten van het mediterrane ecosysteem in stand worden gehouden. In het kader van de routekaartprioriteit “Instandhouding en herstel van biodiversiteit en mariene habitats” zijn de lidstaten van het initiatief overeengekomen maatregelen te nemen om kusterosie en habitatdegradatie tegen te gaan. Deze acties zijn erop gericht de “goede ecologische toestand” van het mariene milieu in de Middellandse Zee te bereiken en kustgebieden beter bestand te maken tegen klimaatverandering. Het Handvest van Bologna is een beleidsinitiatief ter versterking van de rol van regionale kustinstanties in het kader van Europese beleidsmaatregelen en initiatieven op mediterrane schaal met betrekking tot: kustbescherming, geïntegreerd beheer en aanpassing aan de klimaatverandering. Het handvest bevordert ook een initiatief voor macroprojecten, dat nader is uitgewerkt in het gezamenlijk actieplan.

Het Centrum voor mediterrane integratie (CMI)is een initiatief van meerdere partners dat zich aansluit bij landen uit het noorden en het zuiden van de regio. Ontwikkelingsagentschappen, overheden, lokale overheden en het maatschappelijk middenveld uit het hele Middellandse Zeegebied komen bijeen om ideeën uit te wisselen, overheidsbeleid te bespreken en regionale oplossingen te vinden om regionale uitdagingen in het Middellandse Zeegebied aan te pakken. In het kader van de tweede thematische pijler voor de periode 2019-2021 (veerkracht: mitigatie van en aanpassing aan externe schokken, voornamelijk klimaatverandering en respons op de gevolgen van conflicten), heeft de CMI het “Territoriale veerkracht tegen klimaatverandering Actief programma” gelanceerd met een multiruimtelijke en multisectorale aanpak

4.     Aanpassingsstrategieën en -plannen

in het kader van de transnationale samenwerking INTERREG of andere vormen van samenwerking zijn voor het Middellandse-Zeegebied geen aanpassingsstrategieën en -plannen ontwikkeld. In 2016 heeft de 19e vergadering van de verdragsluitende partijen (COP19) bij het Verdrag van Barcelona echter het “RegionalClimate Change Adaptation Framework for the Mediterranean Marine and Coastal Areas”goedgekeurd. Het document is gericht op de totstandbrenging van een gemeenschappelijke regionale strategische aanpak om de klimaatbestendigheid en het aanpassingsvermogen te vergroten.

Voorbeelden van projecten die in de periode 2014-2020 zijn gefinancierd.

Hieronder worden voorbeelden gegeven van projecten die door het MED-programma 2014-2020 worden gefinancierd.

Afgezien van de overweging dat beschermde mariene gebieden een belangrijke rol kunnen spelen bij de matiging van en de aanpassing aan de klimaatverandering, hebben twee projecten mediterrane beschermde mariene gebieden ondersteund om zich aan te passen aan en de aanhoudende gevolgen van de klimaatverandering in de Middellandse Zee te verzachten:   MPA-ADAPT (Guiding Mediterranean MPA's through the climate change era: aanpassing aan de weerbaarheid opbouwen, 2016-2019) en de volgende MPA-ENGAGE-projecten (Mediterrane sleutelactoren betrekken bij de ecosysteembenadering voor het beheer van beschermde mariene gebieden om de klimaatverandering het hoofd te bieden, 2019-2022) De MPA-engage- en MPA-ADAPT-projecten ontwikkelden monitoringprotocollen en moedigden het gebruik ervan in elke mediterrane MPA aan. Via deze twee projecten werden voor het eerst plannen voor aanpassing aan de klimaatverandering ontwikkeld in geselecteerde beschermde mediterrane mariene gebieden.

Het POSBEMED-project (2016-2018) erkende de rol van Posidonia Oceanica-residuen (verwelkte bladeren, vezels en wortelstokken die regelmatig aan land worden gestrand en gestrand) bij het vergroten van de algehele veerkracht van de kust tegen natuurlijke en klimaatveranderingseffecten. Het project heeft belangrijke vooruitgang geboekt in de richting van een duurzamere aanpak voor het beheer van Posidonia beach-dune-systemen. Het uiteindelijke resultaat was een alomvattende strategie voor het Middellandse Zeegebied “Governance and management of Posidonia beach-dune systems”, gericht op alle relevante belanghebbenden voor besluitvormingsprocessen in kustgebieden van Posidonia.

Kennis en praktijken met betrekking tot de effectbeoordeling van en aanpassing aan de klimaatverandering in het Middellandse Zeegebied (en met name ten aanzien van niet-EU-landen) worden ook bevorderd door UNEP-MAP. Ze omvatten verschillende projecten binnen het door het GEF gefinancierde MedProgramme en verschillende aanpassingsactiviteiten, uitgevoerd door de verschillende UNEP/MAP Regional Activity Centres. Een goed voorbeeld van UNEP-MAP-activiteiten op het gebied van kenniscreatie en -deling is het project ClimVar & ICZM (Integration of climate variability and change into national strategies to implementation the ICZM Protocol in the Mediterranean) (2012-2015).

Andere projecten werden gefinancierd in het kader van het BalkanMed-programma 2014-2020. Het had betrekking op een groot geografisch gebied dat gedeeltelijk wordt omarmd door de transnationale mediterrane regio 2021-2027. Hieronder volgen enkele voorbeelden.

Bij BeRTISS  (BalkanMed real-time weerdienst) (2017-2019) waren partners uit drie landen betrokken (Griekenland, Cyprus en Bulgarije). Het doel was een transnationale proefdienst voor zwaar weer te ontwikkelen om de veiligheid, de levenskwaliteit en de milieubescherming in de Balkan-mediterrane regio te verbeteren. Vroegtijdige waarschuwing staat ook centraal in het project DISARM (Drought and fire Observatory and eArly waRning systeM) (2017-2019), waarbij partners uit dezelfde landen betrokken waren. Het draagt bij aan BeRTISS, maar richt zich op verschillende klimaatgerelateerde effecten (droogte en bosbranden).

Bosbranden worden erkend als een van de meest relevante risico's in de regio. Hun vroegtijdige opsporing staat ook centraal in het project SFEDA (Forest Monitoring System for Early Fire Detection and Assessment in the Balkan-Med area) (2017-2019).

Partners vertegenwoordiger van alle vier de kust Balkan-mediterrane landen (Griekenland, Cyprus, Albanië en de Republiek Noord-Macedonië) hebben bijgedragen aan het HERMES (A Harmonised fRamework to Mitigate coastal EroSion promoting ICZM protocol implementation) project (2017-2019). HERMES heeft, door gebruik te maken van eerdere projecten, een gemeenschappelijk kader ontwikkeld voor de beperking van kusterosie en het herstel van stranden. Dit werd bereikt door de uitvoering van een samenhangend geheel van studies, het delen van reeds ontwikkelde technische instrumenten en het ontwerpen van gezamenlijke beleidsinstrumenten.