Europese klimaatrisicobeoordeling

Het EUCRA is een uniek wetenschappelijk rapport dat een aanvulling vormt op de bestaande kennisbasis over de beoordeling van klimaatgerelateerde risico’s in Europa.

De EUCRA heeft tot doel Europese beleidsmakers te helpen bij het vaststellen van prioriteiten voor aanpassing aan de klimaatveranderingin klimaatgevoelige sectoren tijdens de volgende EU-beleidscyclus, na de verkiezingen voor het Europees Parlement in 2024. Het verslag is ook bedoeld om prioriteiten voor toekomstige aanpassingsgerelateerde investeringen te helpen vaststellen en een EU-breed referentiepunt te bieden voor het uitvoeren en actualiseren van nationale of subnationale klimaatrisicobeoordelingen. 

De EUCRA richt zich op risico’s voor Europa die worden veroorzaakt of verergerd door door de mens veroorzaakte klimaatverandering, maar houdt ook rekening met niet-klimaatrisicofactoren en de beleidscontext. Het heeft betrekking op: 

• “complexe” klimaatrisico’s, met inbegrip van risico’s die worden veroorzaakt door de combinatie van klimatologische en/of niet-klimatologische gevaren (“samengestelde gevaren”), risico’s die door systemen en sectoren stromen (“cascaderisico’s”) en risico’s die Europa van buiten Europa treffen (“grensoverschrijdende risico’s”);
• de sociale rechtvaardigheidsimplicaties van klimaatrisico’s en het beheer van klimaatrisico’s, waarbij hieronder wordt aangegeven welke Europese regio’s het zwaarst worden getroffen en welke bevolkingsgroepen het kwetsbaarst zijn voor grote klimaatrisico’s; 
• Prioriteiten voor maatregelen voor de integratie van risico's in relevante beleidsterreinen op basis van een beoordeling van de ernst en urgentie van het risico. Dit houdt onder meer in dat rekening wordt gehouden met de timing van risico’s, risico-eigendom en de relevante beleidscontext;
• Mogelijke synergieën en wisselwerkingen tussen het vergroten van de klimaatbestendigheid en andere beleidsdoelstellingen op basis van beschikbare gegevens. 

Het EUCRA laat zien dat:

• Alle delen van Europa ervaren klimaatextremen die ongekend zijn in de geregistreerde geschiedenis. Deze extremen zullen verder toenemen in frequentie of ernst, met name voor scenario’s met een hoge opwarming;
• Sommige klimaatrisico’s in Europa bevinden zich nu al op kritieke niveaus, zoals risico’s voor ecosystemen, gezondheidsrisico’s door hittegolven, risico’s in verband met overstromingen in het binnenland en risico’s voor Europese solidariteitsmechanismen. Vele andere risico's kunnen in deze eeuw kritieke of zelfs catastrofale niveaus bereiken;
• Er is dringend actie nodig, zowel voor risico’s die zich nu op een kritiek niveau bevinden als voor risico’s met een lange beleidshorizon, zoals met betrekking tot gebouwen, langlevende infrastructuur, ruimtelijke ordening en bosbouw; 
• De meeste klimaatrisico’s zijn mede-eigendom van de EU en haar lidstaten. Dit betekent dat beleidsmakers op Europees, nationaal en lokaal niveau moeten samenwerken om deze risico's aan te pakken.

De EUCRA identificeert in totaal 36 grote klimaatrisico’s voor Europa met mogelijk ernstige gevolgen. Deze risico's zijn gegroepeerd in vijf brede clusters: ecosystemen, voedsel, gezondheid, infrastructuur en economie en financiën. Daarnaast worden in de beoordeling drie belangrijke klimaatrisico’s geïdentificeerd die specifiek zijn voor de ultraperifere gebieden van de EU.

Meer dan de helft van de klimaatrisico’s die in het verslag worden vastgesteld, vereisen nu meer actie en acht daarvan worden als bijzonder dringend beschouwd. Deze urgente risico’s bestrijken verschillende clusters en omvatten: risico’s voor kustecosystemen; risico’s voor mariene ecosystemen; risico’s voor de menselijke gezondheid als gevolg van hittestress; risico's voor de bevolking en de infrastructuur als gevolg van overstromingen in het binnenland; en risico’s voor de Europese solidariteitsmechanismen. 

In Zuid-Europa zijn extra risico’s met een hoge urgentie onder meer: risico’s van bosbranden voor ecosystemen, de bevolking en de gebouwde omgeving; risico's voor de gewasproductie; en risico’s van hittegolven voor werknemers in de buitenlucht.

Verscheidene van de 36 grote risico's bevinden zich nu al op een kritiek niveau en naar verwachting zullen ze in de toekomst allemaal nog ernstiger worden. Velen van hen hebben een lange beleidshorizon, wat betekent dat bij de beslissingen die vandaag worden genomen rekening moet worden gehouden met het veranderende klimaat en de toenemende ernst van de risico's om potentieel catastrofale gevolgen in de toekomst te voorkomen. 

Klimaatrisico’s verschillen aanzienlijk binnen en tussen regio’s, sectoren en kwetsbare groepen. De risico’s hangen af van hun blootstelling aan klimaatrisico’s en van de milieu- en sociaal-economische omstandigheden die bepalend zijn voor hun kwetsbaarheid voor deze gevaren. 

De EUCRA identificeert de volgende hotspots in Europa die bijzonder worden getroffen door meerdere klimaatrisico’s: 

• Zuid-Europa. Deze regio loopt met name gevaar door de toenemende gevolgen van hitte en droogte voor de landbouwproductie, buitenwerk, de beschikbaarheid van water voor economische sectoren en brandrisico’s. In Zuid-Europa lopen met name plattelandsgebieden en lokale economieën die afhankelijk zijn van landbouw, ecosysteemdiensten en zomertoerisme gevaar; 
• Laaggelegen kustgebieden, waaronder veel dichtbevolkte steden. Deze worden bedreigd door overstromingen, erosie en binnendringen van zout water, die nog worden verergerd door de stijging van de zeespiegel; 
• ultraperifere gebieden van de EU. Deze worden geconfronteerd met bijzondere risico’s als gevolg van hun afgelegen ligging, zwakkere infrastructuur, beperkte economische diversificatie en, voor sommige van hen, een sterke afhankelijkheid van enkele economische activiteiten. Specifieke klimaatrisico’s kunnen hotspots hebben in andere regio’s dan de hier genoemde. 

Uit temperatuurmetingen blijkt dat Europa twee keer zo snel opwarmt als het mondiale gemiddelde en daarmee het snelst opwarmende continent op aarde is. Dit is te wijten aan verschillende factoren, waaronder het aandeel van het Europese land in de Artic, dat nog sneller opwarmt, verlies van ijs- en sneeuwbedekking en veranderingen in atmosferische circulatiepatronen die vaker zomerhittegolven in Europa bevorderen, met name in West-Europa. 

Ga voor meer informatie over de huidige en verwachte klimaatomstandigheden in Europa naar het “European State of the Climate Report 2023”, gepubliceerd door de Copernicus Climate Change Service (C3S) en de Wereld Meteorologische Organisatie (WMO).

Uit gegevens van het EEA blijkt dat klimaatgerelateerde extremen in Europa sinds 1980 ongeveer 650 miljard EUR aan schade hebben gekost. In de periode 2020-2023 bedroegen de jaarlijkse verliezen meer dan 50 miljard EUR. Wat individuele gebeurtenissen betreft, heeft de overstroming in augustus 2023 in Slovenië directe en indirecte schade veroorzaakt, die wordt geraamd op ongeveer 16 % van het nationale bbp.

Een voorzichtige schatting is dat de verslechterende klimaateffecten het bbp van de EU tegen het einde van de eeuw met ongeveer 7 % zouden kunnen doen dalen. De cumulatieve extra daling van het bbp voor de EU als geheel zou in de periode van 2031 tot 2050 2,4 biljoen EUR kunnen bedragen als de opwarming van de aarde de drempel van 1,5 graden van de Overeenkomst van Parijs permanent overschrijdt. Voor de kosten in verband met specifieke extreme weersomstandigheden worden de kosten van droogtes geraamd op 9 miljard EUR per jaar en die van overstromingen op meer dan 170 miljard EUR in totaal sinds 1980. In de toekomst zou de jaarlijkse schade in Europa als gevolg van overstromingen aan de kust tegen 2100 meer dan 1 biljoen EUR kunnen bedragen, waarbij 3,9 miljoen mensen elk jaar aan overstromingen aan de kust worden blootgesteld (mededeling van de Europese Commissie “Beheer van klimaatrisico’s – bescherming van mensen en welvaart”, 2024).

De omvang van de potentiële schade dreigt ook verdere gevolgen te hebben voor het concurrentievermogen van economieën en bedrijven, het geopolitieke landschap (bv. mondiale veiligheid, beveiliging, handelsstromen en economische stabiliteit), de beroepsbevolking en de toenemende sociale ongelijkheid.

De EU en haar lidstaten hebben al aanzienlijke vooruitgang geboekt bij het begrijpen van de klimaatrisico’s waarmee zij worden geconfronteerd en bij de voorbereiding daarop. De uitvoering van de EU-strategie voor aanpassing aan de klimaatverandering is goed gevorderd en op nationaal niveau worden nationale klimaatrisicobeoordelingen steeds vaker gebruikt als basis voor de ontwikkeling van het aanpassingsbeleid. De maatschappelijke paraatheid is echter nog steeds laag, aangezien de uitvoering van het beleid aanzienlijk achterblijft bij de snel stijgende risiconiveaus.

In de EUCRA wordt benadrukt waar aanvullende maatregelen nodig zijn op het niveau van zowel de EU als de lidstaten op de beleidsterreinen die het meest aan klimaatrisico’s zijn blootgesteld. Hieruit blijkt dat het mainstreamen van huidige en toekomstige klimaatrisico’s een vereiste is op vrijwel alle beleidsterreinen, met name die met een lange beleidshorizon, en dat verschillende overheidsniveaus moeten samenwerken aangezien de meeste risico’s mede-eigendom zijn.

In maart 2024 publiceerde de Europese Commissie een mededeling over het beheer van klimaatrisico’s in Europa in reactie op de EUCRA. De Commissie wijst op vier belangrijke actiecategorieën: 

• beter bestuur en nauwere samenwerking op het gebied van klimaatbestendigheid tussen nationale, regionale en lokale niveaus;
• instrumenten om risico-eigenaren in staat te stellen de onderlinge verbanden tussen klimaatrisico’s, investeringen en langetermijnfinancieringsstrategieën beter te begrijpen;
• het benutten van structuurbeleid, onder meer met betrekking tot ruimtelijke ordening en kritieke infrastructuur;
• Juiste voorwaarden voor de financiering van klimaatbestendigheid.

Om grote risico’s aan te pakken met acties ter plaatse en verbeterde multilevel governance, kunnen ook inzichten worden ontleend aan de 128 casestudy’s van Climate-ADAPT.  (april 2024).

De EUCRA past waar mogelijk het klimaatrisicoconcept van het zesde beoordelingsrapport (AR6) van de Intergouvernementele Werkgroep inzake klimaatverandering (IPCC) en de richtsnoeren voor risicobeoordeling van ISO 31000 en ISO 14091 toe.

Klimaatgerelateerde gevaren omvatten zowel chronische als acute veranderingen in klimaatomstandigheden die risico's kunnen veroorzaken voor menselijke of ecologische systemen. Grotendeels synonieme termen zijn onder meer klimaatgevaren, klimaatgevaren, gevaren van klimaatverandering, klimaatimpactfactoren en klimaatrisicofactoren. 

Niet-klimaatrisicofactoren omvatten die processen en omstandigheden die bepalen hoe bepaalde klimaatgerelateerde gevaren, afzonderlijk of in combinatie, een menselijk of ecologisch systeem beïnvloeden. Hieronder vallen milieustressoren, zoals vervuiling of versnippering van ecosystemen; technische factoren, zoals de ontwerpnormen voor kritieke infrastructuur; sociaal-economische factoren, zoals toegang tot een overstromingsverzekering en universele gezondheidszorg; en beleidsaspecten, zoals de aanwijzing van overstromingsrisicogebieden en de handhaving van bouwverboden daarin. 

Op basis van bestaand wetenschappelijk bewijs is een gestructureerde risicoselectie, -analyse en -evaluatie uitgevoerd. Bij de risicoselectie werden op basis van gemeenschappelijke criteria grote klimaatrisico’s voor Europa vastgesteld. In de risicoanalyse werden deze risico’s ingedeeld op basis van hun ernst in de tijd, op basis van hun potentieel voor ernstige gevolgen voor Europa. In de risico-evaluatiefase werd de urgentie van EU-maatregelen geëvalueerd, rekening houdend met de ernst van de risico’s in de loop van de tijd, het vertrouwen in de beoordeling van de ernst van de risico’s en de temporele aspecten van mogelijke aanpassingsmaatregelen, samen met risico-eigendom, beleidsparaatheid en de beleidshorizon. Bij de gestructureerde risicobeoordeling waren zowel de auteursteams van de relevante hoofdstukken als een onafhankelijk risicobeoordelingspanel betrokken. Nadere informatie is te vinden in bijlage 2 bij het EUCRA-verslag.

De EUCRA is ontwikkeld op basis van beschikbare gegevens en kennis uit eerdere beoordelingen van klimaatgerelateerde gevaren en risico’s in Europa en wereldwijd en werd gecoördineerd met lopende Europese beoordelingen om de complementariteit van de resultaten te waarborgen.

Belangrijke bronnen van gegevens en kennis waren onder meer:

• verslagen en gegevens van de Copernicus-dienst inzake klimaatverandering (C3S);
• het zesde evaluatieverslag (AR6) van de Intergouvernementele Werkgroep inzake klimaatverandering (IPCC);
• Publicaties van in het kader van Horizon 2020 en Horizon Europa gefinancierde onderzoeksprojecten
• PESETA-projecten van het Gemeenschappelijk Centrum voor onderzoek (JRC);
• verslagen en kennisbronnen van de Europese Commissie;
• Andere EER-producten, waaronder het Climate-ADAPT-portaal.

De eerste EUCRA was een versnelde beoordeling, die over een periode van slechts anderhalf jaar werd uitgevoerd. Vanwege de beperkte tijd die beschikbaar was, kon het verslag niet alle aspecten van de gevolgen van de klimaatverandering voor Europa behandelen en kregen sommige klimaatgerelateerde risico’s daarom beperkte of geen aandacht. Deze omvatten risico’s in verband met het gemeenschappelijk buitenlands en veiligheidsbeleid van de EU (zoals geopolitieke risico’s en risico’s in verband met ongecontroleerde migratie) en klimaatrisico’s die voornamelijk door particuliere actoren worden beheerd. Bovendien worden in het verslag geen aanpassingsbeleid en -maatregelen op nationaal niveau geëvalueerd, noch worden specifieke aanpassingsoplossingen of de haalbaarheid, kosten en baten ervan beoordeeld. 

De EUCRA werd opgesteld door het EEA in samenwerking met een breed scala aan organisaties en deskundigen onder de gezamenlijke leiding van de Europese Commissie (vertegenwoordigd door het directoraat-generaal Klimaatactie) en het EEA. De belangrijkste uitvoerende partners zijn:

• EER
• consortiumpartners van het Europees Thematisch Centrum voor aanpassing aan de klimaatverandering en LULUCF (ETC CA):
• Stichting Europees-mediterraan Centrum voor klimaatverandering
• EURAC Research – Europese Academie van Bozen-Bolzano
• Supercomputingcentrum van Barcelona
• Software vergelijkbaar met Predictia Intelligent Data Solutions SL:
• Fins Milieu-instituut
• Milieu-instituut van Stockholm
• Wageningen University, Departement Milieuwetenschappen
• PBL Planbureau voor de Leefomgeving
• Gemeenschappelijk Centrum voor onderzoek (JRC) en
• Copernicus Klimaatverandering S apparaat (C3S)
• Externe contribuanten

In totaal hebben 96 auteurs aan het verslag bijgedragen, waaronder 4 van EEA, 54 van ETC CA, 14 van JRC, 2 van C3S en 22 extern.

De voorbereiding van de EUCRA werd verder ondersteund door een praktijkgemeenschap bestaande uit de volgende groepen:

• Werkgroep van de Europese Commissie
• Adviesgroep van deskundigen
• Risicobeoordelingspanel
• Eionet Group on Climate change impacts, vulnerability and adaptation

Ja, er wordt al gewerkt aan de tweede Europese klimaatrisicobeoordeling (EUCRA-2). EUCRA-2 zal ervoor zorgen dat de economische, sociale en veiligheidsdimensies beter in aanmerking worden genomen bij de analyse van klimaatrisico’s en dat deskundigen en belanghebbenden er nauwer bij worden betrokken. De nadruk zal liggen op de integratie van de risicobeoordeling met praktische maatregelen en beleidsmaatregelen om deze risico’s te verminderen, in overeenstemming met bredere EU-beleidsprioriteiten. De publicatie staat gepland voor Q3 2028.  Meer over EUCRA-2