Landbouw

Landbouw

Kernboodschappen

• De landbouwsector is niet alleen een belangrijke aanjager van klimaatverandering, maar wordt er ook ernstig door getroffen. Beleidsinspanningen zijn daarom niet alleen gericht op klimaatmitigatie in de landbouw, maar ook op het robuuster maken van de sector en het minimaliseren van de gevolgen van klimaatverandering.

• De aanpassingsstrategie van de EU, de LULUCF-verordening en het gemeenschappelijk landbouwbeleid van de EU zijn instrumenten die kunnen worden gebruikt om aanpassingsoplossingen te stimuleren en de landbouwsector beter bestand te maken tegen klimaatrisico’s. Er zijn aanpassingskennis en netwerken van beroepsbeoefenaars ontstaan die de uitwisseling van informatie en capaciteitsopbouw vergemakkelijken, onder meer uit verschillende door de EU gefinancierde onderzoeksprogramma’s.

• De monitoring, rapportage en evaluatie van landbouwmaatregelen op EU-niveau zal in grote mate afhangen van het formele rapportagemechanisme in het kader van het hervormde gemeenschappelijk landbouwbeleid.

Impacts en kwetsbaarheden

De landbouwsector is een van de belangrijkste aanjagers van klimaatverandering en stoot methaan (CH₄), distikstofoxide (N₂O) en kooldioxide (CO₂) uit, voornamelijk in verband met landgebruik, het op of in de bodem brengen van meststoffen en veeteelt. Het aandeel van de Europese broeikasgasemissies bedraagt momenteel ongeveer 10 %. De klimaatverandering heeft op haar beurt gevolgen voor de Europese landbouw en vereist aanpassing van landbouwsystemen en landbouwers. Stijgende temperaturen en atmosferische CO2-concentratie, veranderingen in neerslagpatronen en frequentere extreme gebeurtenissen beïnvloeden de gewasopbrengsten en de productiviteit van de veestapel in Europa, maar ook het waterbeheer en de omstandigheden voor transport en opslag. Verwacht wordt dat de productiviteit van gewassen over het algemeen zal afnemen in zuidelijke regio's en zal toenemen in het noorden, terwijl frequentere extreme weersomstandigheden wijdverspreide en schadelijke gevolgen zullen hebben in heel Europa.

Beleidskader

De in 2021 aangenomen EU-strategie voor aanpassing aan de klimaatverandering heeft tot doel aanpassing slimmer, sneller (versnelde uitrol van aanpassingsoplossingen) en systemischer (geïntegreerde oplossingen en plannen) te maken. Het stimuleren van lokale aanpassing, op de natuur gebaseerde oplossingen, duurzaam gebruik en veerkracht van zoetwaterbronnen zijn met name relevant voor de landbouwsector, terwijl meer internationale actie essentieel is om verstoring van de invoer van landbouwproducten uit de EU te voorkomen.

De voorstellen voor de aanpassing van de verordening inzake landgebruik, verandering in landgebruik en bosbouw (LULUCF) zijn gericht op een grotere koolstofafvang in de land- en bosbouw, met belangrijke gevolgen voor de verandering van landbedekking. De maatregelen om dit te bereiken, zoals onderhoud van graslanden, koolstoflandbouw en herstel van veengebieden, zullen ook bodemerosie helpen voorkomen en het overstromingsrisico helpen verminderen.

Concrete aanpassingsmaatregelen in de landbouwsector worden voornamelijk ondersteund via het gemeenschappelijk landbouwbeleid (GLB), met duurzaamheid en klimaatactie als kerndoelstellingen. In het kader van het GLB worden de verplichte maatregelen ter bescherming van het milieu aangescherpt en worden meer financieringsmogelijkheden gecreëerd voor bosbeheer, beheer van probleemgebieden en ecoregelingen. Zo moet op elk landbouwbedrijf ten minste 3 % van het bouwland worden bestemd voor biodiversiteit en niet-productieve elementen, met de mogelijkheid om via ecoregelingen steun te ontvangen om 7 % te bereiken. Specifieke aanpassingsmaatregelen hebben tot nu toe geen prominente rol gespeeld in het GLB, maar de verplichte en vrijwillige vergroeningsmaatregelen bieden vaak adaptieve oplossingen op korte tot middellange termijn op bedrijfsniveau. Een groene betaling in het kader van pijler 1 van het GLB heeft betrekking op gewasdiversificatie, de instelling van ecologische aandachtsgebieden en de instandhouding van blijvend grasland. De steun voor plattelandsontwikkeling in het kader van de tweede pijler van het GLB omvat bosontwikkeling, agromilieu- en klimaatmaatregelen, biologische landbouw en Natura 2000-betalingen. De financieringsregelingen worden aangevuld met opleidingsmaatregelen en andere steun ter verbetering van de productiviteit en de weerbaarheid tegen klimaatverandering uit het bedrijfsadviseringssysteem, het innovatiepartnerschap en toegepast onderzoek.

In overeenstemming met de Europese Green Deal, de “van boer tot bord”-strategie en de biodiversiteitsstrategie wordt in de GLB-voorstellen voor 2023-2027 meer nadruk gelegd op milieu- en klimaatactie. Er worden verplichte maatregelen en meer financieringsmogelijkheden vastgesteld voor het behoud van koolstofrijke bodems, vruchtwisseling, nutriëntenbeheer en ecoregelingen.

Verbetering van de kennisbasis

Klimaatgevoelige sectoren zoals de landbouwsector zijn bijzonder kwetsbaar voor klimaatverandering volgens het IPCC AR6 WG II-verslag Klimaatverandering 2022: Effecten, aanpassing en kwetsbaarheid. Er wordt een verhoogd risico op extreme weersomstandigheden, droogte, overstromingen en veranderingen in de groeiomstandigheden geprojecteerd. Effectieve opties voor aanpassing zijn onder meer veredeling voor klimaatadaptieve , of selectie voor veerkrachtige gewassen/cultivars, boslandbouw, landschapsdiversificatie en stadslandbouw.

In het speciaal verslag van het IPCC over de opwarming van de aarde met 1,5 °C werden de gevolgen voor de landbouwsector in verschillende hoofdstukken behandeld, waarbij werd gewezen op de daarmee verband houdende aanpassingsbehoeften. Het vergroten van de kennis op deze gebieden, onder meer over de kosten en baten van landbouwgerelateerde aanpassingsmaatregelen, is een prioriteit. Het speciaal verslag van het IPCC over klimaatverandering en land bevat een beoordeling van de huidige wetenschappelijke kennis, onder meer over bodemdegradatie, woestijnvorming en voedselzekerheid, mogelijkheden voor probleemkadering en aanpassing, alsook over specifieke uitdagingen en kansen voor de landbouwsector.

Het verslag van het EEA over de aanpassing aan de klimaatverandering in de landbouwsector in Europa geeft een overzicht van de wijze waarop het beleid en de programma’s van de EU de aanpassing aan de klimaatverandering aanpakken en bevat voorbeelden van haalbare en succesvolle aanpassingsmaatregelen.

Het Gemeenschappelijk Centrum voor onderzoek (JRC) ondersteunt de Europese Commissie bij het modelleren van de economische gevolgen van de klimaatverandering voor de landbouwsector en het evalueren van het aanpassings- en mitigatiebeleid (bv. de PESETA-projecten). Verschillende onderzoeksprojecten op het gebied van aanpassing in de landbouwsector zijn gefinancierd in het kader van LIFE (bv. AgriAdapt, ADAPT2CLIMA, LiveAdapt enz.) en H2020 (bv. MOSES, BINGO, COACCH, Flourish, FATIMA, RUN4LIFE, RESFOOD, IoF2020).

Copernicus Climate Change Service (C3S) verstrekt informatie, instrumenten en gegevens over klimaatverandering, waaronder verschillende demonstratiediensten voor de landbouwsector. Het biedt gratis en open toegang tot het sectorale informatiesysteem (SIS) dat beschikbaar is in de Climate Data Store om regionale aanpassingsinitiatieven te ondersteunen. Verdere diensten voor de watersector bieden waterindicatoren die kunnen worden gebruikt om geschikte gewassen te selecteren en irrigatie-infrastructuur te plannen, evenals demonstraties in adaptatie aan klimaatverandering. De landmonitoringdienst van Copernicus verstrekt teledetectiegegevens over landbedekking en veranderingen in landbedekking, vegetatiefenologie en productiviteit die zullen helpen bij het bepalen van de gewasopbrengst. In de toekomst kunnen teledetectiegegevens informatie opleveren over regionale veranderingen in bodembedekking als gevolg van aanpassingsmaatregelen, alsook over geaggregeerde trends op EU-niveau.

Het Joint Programming Initiative on Agriculture, Food Security and Climate Change richt het onderzoek in 24 landen op het aanpakken van de onderling verbonden uitdagingen van duurzame landbouw, voedselzekerheid en de gevolgen van klimaatverandering.

Verschillende internationale netwerken, organisaties en verenigingen delen kennis binnen hun praktijkgemeenschappen. Het gaat onder meer om de European Conservation Agriculture Federation, de International Federation of Organic Agriculture Movements (Europeseregionale groep)en COPA-COGECA.

Ondersteuning van investeringen en financiering

De EU-financiering voor aanpassing wordt ondersteund door het meerjarig financieel kader (MFK) 2021-2027, dat ervoor zorgt dat maatregelen voor aanpassing aan de klimaatverandering zijn geïntegreerd in alle grote uitgavenprogramma’s van de EU.

Binnen deze MFK-begroting wordt 386,6 miljard EUR toegewezen aan het GLB. Het grootste deel, 270 miljard EUR, van de uitgaven gaat naar inkomenssteun in het kader van pijler 1, waarbij nog eens 20 miljard EUR wordt aangemerkt als marktsteun. De rest (ongeveer een kwart) zal worden besteed aan steun voor plattelandsontwikkeling in het kader van pijler 2.

Via het EU-onderzoeksprogramma Horizon Europa zullen aanvullende middelen beschikbaar worden gesteld ter ondersteuning van specifiek onderzoek en innovatie op het gebied van voedsel, landbouw, plattelandsontwikkeling en de bio-economie.

De EU-missie voor aanpassing aan de klimaatverandering ondersteunt regio’s, steden en lokale overheden bij hun inspanningen om weerbaarheid tegen de gevolgen van de klimaatverandering op te bouwen door financiering te verstrekken in het kader van Horizon Europa, de EU-kaderprogramma’s voor onderzoek en innovatie. Regio’s en lokale overheden in landen die geassocieerd zijn met Horizon Europa of in landen die onderhandelen over associatie met Horizon Europa, kunnen bij de missieacties worden betrokken. Ondernemingen kunnen ook in aanmerking komen om deel te nemen, bijvoorbeeld als innovators die innovatieve oplossingen of klimaatdiensten aanbieden. Financieringsmogelijkheden zijn te vinden op het financierings- en aanbestedingsportaal, met name in het kader van het werkprogramma 2023-2024 van Horizon Europa.

In de strategische GLB-plannen zal bijna 98 miljard EUR, wat overeenkomt met 32 % van de totale GLB-financiering (EU en medefinanciering), worden besteed aan het leveren van voordelen voor het klimaat, het water, de bodem, de lucht, de biodiversiteit en het dierenwelzijn, en aan het aanmoedigen van praktijken die verder gaan dan de verplichte conditionaliteit.

Naast de GLB-investeringen is er een reeks EU-instrumenten beschikbaar om aanpassing te ondersteunen:

• het LIFE-subprogramma Klimaatactie;
• het INTERREG Europe-programma;
• het onderzoeks- en innovatieprogramma Horizon Europa, dat met name relevant is voor aanpassing in de landbouwsector, is cluster 6 inzake voedsel, bio-economie, natuurlijke hulpbronnen, landbouw en milieu.

Een uitgebreid overzicht is te vinden op de pagina EU-financiering van aanpassingsmaatregelen.

MRE van aanpassing

Er is een rapportagemechanisme ontwikkeld dat gekoppeld is aan de nationale strategische GLB-plannen in de landbouwsector en er is een overeenkomstig indicatorkader vastgesteld voor het prestatieverslag voor het delen van geaggregeerde overzichten op nationaal niveau.