Waterbeheer

Waterbeheer

Kernboodschappen

• Klimaatverandering beïnvloedt waterbeheer op verschillende manieren, variërend van veranderingen in neerslag en dus seizoens- en jaarlijkse patronen in overstromingen en droogtes, beschikbaarheid of verdunningscapaciteit van water en heeft gevolgen voor onze gezondheid, de economische activiteiten en (zoet)waterafhankelijke ecosystemen.
• De EU heeft een goed ontwikkeld waterbeheerbeleid dat zowel betrekking heeft op waterkwaliteit als op kwantiteitsbeheer. De uitvoering ervan, die nauw verband houdt met op ecosystemen gebaseerde aanpassing en op de natuur gebaseerde oplossingen, wordt ondersteund door instrumenten zoals het instrument voor maatregelen voor het behoud van natuurlijk water.
• Op Europees niveau wordt de vooruitgang op het gebied van waterbeheer regelmatig geëvalueerd op basis van nationaal gerapporteerde informatie. Deze evaluaties omvatten ook aspecten van klimaatverandering (aanpassing), maar concluderen dat hier extra inspanningen voor nodig zijn.

Impacts en kwetsbaarheden

Waterbeheer omvat waterkwaliteits- en kwantiteitsbeheer, hydromorfologie en sedimentologie. Zoetwaterbeheer van rivieren, meren en grondwater, estuariene wateren, maar ook overstromingszones of infiltratiegebieden zijn cruciale elementen voor ecosystemen, drinkwatervoorziening en afvalwaterbeheer, en vele economische sectoren en systemen, waaronder landbouw, vervoer en energie.

Klimaatverandering beïnvloedt waterbeheer op verschillende manieren, variërend van veranderingen in neerslag en dus seizoens- en jaarlijkse patronen in overstromingen en droogtes, beschikbaarheid of verdunningscapaciteit van water en heeft gevolgen voor onze gezondheid, de economische activiteiten en (zoet)waterafhankelijke ecosystemen.

Meer informatie over kustwaterbeheer vindt u op de pagina Kustgebieden.

Beleidskader

In de EU-strategie voor aanpassing aan de klimaatverandering van 2021 wordt benadrukt hoe belangrijk het is ervoor te zorgen dat zoet water op duurzame wijze beschikbaar is, dat het watergebruik sterk wordt verminderd en dat de waterkwaliteit behouden blijft, en wordt het risico benadrukt van een grotere frequentie en ernst van extreme weersomstandigheden die leiden tot droogten en overstromingen en bijgevolg tot omvangrijke economische schade. Het is daarom van bijzonder belang dat rekening wordt gehouden met de gevolgen van de klimaatverandering in het watergerelateerde beleid van de EU.

De in 2000 aangenomen kaderrichtlijn water (KRW), de eerste hoeksteen van het waterbeleid van de EU, is gericht op duurzaam waterbeheer op lange termijn op basis van een hoog niveau van bescherming van het aquatisch milieu door het bereiken van een goede ecologische toestand in alle waterlichamen. De richtlijn zelf verwijst niet expliciet naar de aanpassing aan de klimaatverandering. In 2009 waren de EU-lidstaten het er echter over eens dat klimaatgerelateerde dreigingen en adaptatieplanning moeten worden opgenomen in de stroomgebiedbeheerplannen die in het kader van de KRW worden opgesteld.

De EU-overstromingsrichtlijn,  die in 2007 is aangenomen, heeft tot doel overstromingen in de hele EU op coherente wijze te beoordelen en te beheren en integreert de aandacht voor de gevolgen van klimaatverandering rechtstreeks in de uitvoering ervan.  De lidstaten moeten het overstromingsrisico op hun grondgebied beoordelen en overstromingsrisicobeheerplannen opstellen waarin rekening wordt gehouden met de gevolgen van de klimaatverandering.

Kwesties in verband met waterschaarste en droogten werden voor het eerst aan de orde gesteld in de mededeling van de Europese Commissie over de aanpak van waterschaarste en droogten in de Europese Unie (2007), met als doel een waterefficiënte en waterbesparende economie tot stand te brengen. In 2012 werd de mededeling "Blauwdruk voor de bescherming van de Europese watervoorraden" gepubliceerd, waarin de lidstaten worden aangemoedigd om droogterisicobeheer en klimaatveranderingsaspecten beter te integreren in hun toekomstige stroomgebiedbeheerplannen en bij de ontwikkeling van sectoroverschrijdende en multirisicobeheerplannen. De meest recente actie om waterschaarste te verminderen is de nieuwe verordening inzake minimumeisen voor hergebruik van water die in 2020 is aangenomen en waarin nieuwe regels zijn vastgesteld om hergebruik van water te stimuleren en te vergemakkelijken, met de nadruk op landbouwirrigatie. Voorts is de Commissie van plan om, naar aanleiding van de nieuwe aanpassingsstrategie, het watergebruik te helpen verminderen door de waterbesparende eisen voor producten te verhogen, waterefficiëntie en -besparingen aan te moedigen en door het bredere gebruik van droogtebeheersplannen en duurzaam bodembeheer en landgebruik te bevorderen. Om de drinkwatervoorziening veilig te stellen, wordt in de herziene drinkwaterrichtlijn nu in de risicobeoordeling van voorzieningssystemen rekening gehouden met de gevolgen van de klimaatverandering. In 2023 werd een nieuwe verordening inzake hergebruik van water gepubliceerd om de alternatieve watervoorziening voor hergebruik van water uit stedelijke waterzuiveringsinstallaties te verbeteren.

Verbetering van de kennisbasis

Versterking van de kennisbasis over de effecten van klimaatverandering op de mondiale hydrologische cyclus is essentieel voor duurzaam waterbeheer. Het IPCC AR6 WG II-verslag Klimaatverandering 2022: Impacts, Adaptation and Vulnerability actualiseert dit kader en vestigt de aandacht op de verschillende gevolgen van door de mens veroorzaakte klimaatverandering in de watersector. De incrementele risico’s, effecten en kwetsbaarheden in de watersector in verband met de opwarming van de aarde met 1,5 °C en 2 °C worden in plaats daarvan geïllustreerd in een ander specifiek IPCC-verslag (GlobalWarming of 1.5 °C — Climate-ADAPT (europa.eu).

Om de watervoorraden aan te passen aan de klimaatverandering werken de EG en de lidstaten samen om de kennisbasis te verbeteren. Veel van de informatiebronnen worden gecombineerd in het Water Information System for Europe (WISE).

Het Europees Milieuagentschap heeft in verschillende verslagen relevante informatie over de gevolgen van klimaatverandering in Europa gecombineerd. In het verslag over klimaatverandering, effecten en kwetsbaarheid 2016  wordt gekeken naar eerdere en verwachte effecten van klimaatverandering op ecosystemen en de samenleving, met inbegrip van effecten op de watersector. Het rapport over overstromingsrisico's en kwetsbaarheid van het milieu 2016 richt zich op de rol van uiterwaarden in overstromingsbescherming, waterbeheer en natuurbescherming. Evenzo wordt in het verslag van 2020 over Europese overstromingsgebieden aangetoond dat natuurlijke overstromingsgebieden de verwezenlijking van meerdere EU-beleidsdoelstellingen ondersteunen. Het in 2021 gepubliceerde rapport Nature-based solutions (NbS) in Europe bevat een hoofdstuk over waterbeheer.

Het Gemeenschappelijk Centrum voor Onderzoek (JRC) heeft een verslag gepubliceerd over de gevolgen van en de aanpassing aan de klimaatverandering in Europa in 2020, waarin verschillende hoofdstukken over watervoorraden zijn opgenomen. Het rapport concludeert dat Zuid-Europa wordt geconfronteerd met een afname van de beschikbaarheid van water en bijgevolg een toename van de waterschaarste. Droogte zal vaker voorkomen, langer duren en intenser worden in zuidelijke en westelijke delen van Europa en overstromingen van rivieren en kusten zullen waarschijnlijk toenemen als gevolg van de klimaatverandering. Dit overzichtsverslag wordt aangevuld met een reeks specifiekere verslagen met meer gedetailleerde informatie over de verschillende effecten op de watervoorraden:

• Klimaatverandering en de watervoorraden van Europa
• De gevolgen van de opwarming van de aarde en droogte in de EU
• Opwarming van de aarde en de menselijke gevolgen van extreme hitte en kou in de EU
• Aanpassing aan het toenemende overstromingsrisico aan de kust in de EU in het kader van de klimaatverandering
• Aanpassing aan het toenemende overstromingsrisico van rivieren in de EU in het kader van de klimaatverandering

Het JRC heeft ook een conceptueel kader gepubliceerd voor de beoordeling en het beheer van droogterisico’s in 2018 en heeft onlangs de effecten van waterbesparende maatregelen op de Europese watervoorraden geanalyseerd, waarbij het heeft geconcludeerd dat een hoger ambitieniveau op het gebied van waterefficiëntiemaatregelen nodig is om de gevolgen van de klimaatverandering voor de watervoorraden te verminderen. Voorts heeft het GCO het Europees waarschuwingssysteem voor overstromingen (EFAS) ontwikkeld, dat meer dan 48 uur van tevoren probabilistische informatie over overstromingswaarschuwingen verstrekt. Dit portaal wordt gebruikt door noodbeheerders in heel Europa.

Met behulp van de door de EU gefinancierde programma's zoals Horizon 2020, LIFE (milieu- en klimaatactie) en Interreg verbeteren veel lidstaten de kennisbasis over watergerelateerde aanpassingsstrategieën, -beleidslijnen en -maatregelen via verschillende projecten. De verwachte toename van hydrologische extremen als gevolg van de gevolgen van klimaatverandering is hier van bijzonder belang. In het IMPREX-projectontwikkelden projectpartners bijvoorbeeld innovatieve benaderingen en om het vermogen om te anticiperen op en te reageren op toekomstige hydrologische extreme gebeurtenissen te verbeteren. Het OPERANDUM-project werkt aan de vermindering van hydrometeorologische risico's in Europese gebieden door samen te ontwerpen, te ontwikkelen, uit te rollen, te testen en te demonstreren innovatieve groene en blauwe/grijze/hybride NbS. Het RECONECT-project heeft tot doel het Europese referentiekader voor NbS voor hydrometeorologische risicovermindering snel te verbeteren door grootschalige NbS in landelijke en natuurlijke gebieden aan te tonen, te relateren, op te schalen en te exploiteren.

Sommige projecten zijn specifiek gericht op het verbeteren van het beheer van overstromingen of waterschaarste. Het SCOREwater-project heeft tot doel digitale diensten in te voeren om het beheer van afvalwater, regenwater en overstromingen te verbeteren om steden beter bestand te maken tegen klimaatverandering. Het LIFE UrbanStorm-project faciliteert de ontwikkeling en uitvoering van geïntegreerde benaderingen voor strategieën en actieplannen voor aanpassing aan de klimaatverandering om de klimaatbestendigheid van Estse gemeenten te vergroten, met name hun vermogen om plotselinge overstromingen te beheersen. Het SPONGE 2020-project heeft een toolbox, een begeleidingspakket en een grensoverschrijdend actieplan opgeleverd om de betrokkenheid van belanghebbenden en participatieve acties op het gebied van aanpassing aan de klimaatverandering te ondersteunen om overstromingen in steden beter te beheren. Het probleem van waterschaarste wordt bijvoorbeeld aangepakt door het W2W - Water to Water-project dat een innovatief ontziltingssysteem bevordert om waterschaarste in het Middellandse Zeegebied aan te pakken of het DRYvER-project dat gericht is op het ontwikkelen van strategieën om de gevolgen van klimaatverandering bij het drogen van riviernetwerken te beperken en zich daaraan aan te passen, waarbij hydrologische, ecologische (inclusief NBS), sociaal-economische en beleidsperspectieven worden geïntegreerd.

Meer informatie over eerdere en lopende projecten is te vinden op het WISE-portaal en de CORDIS-databank.

Ondersteuning van investeringen en financiering

In december 2020 werd het nieuwe meerjarig financieel kader voor de jaren 2021-2027 gepubliceerd; het biedt een aantal financieringsmogelijkheden in de watersector. Onderzoeks- en innovatieprojecten kunnen worden gefinancierd via het Horizon Europa-programma. De EU-missie voor aanpassing aan de klimaatveranderingondersteunt regio’s, steden en lokale overheden bij hun inspanningen om weerbaarheid tegen de gevolgen van de klimaatverandering op te bouwen door financiering te verstrekken in het kader van Horizon Europa, de EU-kaderprogramma’s voor onderzoek en innovatie. Regio’s en lokale overheden in landen die geassocieerd zijn met Horizon Europa of in landen die onderhandelen over associatie met Horizon Europa, kunnen bij de missieacties worden betrokken. Ondernemingen kunnen ook in aanmerking komen om deel te nemen, bijvoorbeeld als innovators die innovatieve oplossingen of klimaatdiensten aanbieden. Financieringsmogelijkheden zijn te vinden op het financierings- en aanbestedingsportaal, met name in het kader van het werkprogramma 2023-2024 van Horizon Europa.

Verdere financiering is beschikbaar via het LIFE-programma voor milieu en klimaatactie, dat onder meer gericht is op het bereiken van de overgang naar een duurzame, klimaatneutrale en veerkrachtige economie en op het beschermen, herstellen en verbeteren van de waterkwaliteit. Het programma omvat een subprogramma inzake “Mitigatie van en aanpassing aan klimaatverandering” en financiert innovatieve technologieën, de ontwikkeling van beste praktijken en activiteiten ter ondersteuning van de uitvoering van milieu- en klimaatplannen die op regionaal, multiregionaal of nationaal niveau zijn ontwikkeld. Er is ook financiering beschikbaar via het Europees Fonds voor regionale ontwikkeling, dat samenwerkingsactiviteiten tussen regio's in verschillende lidstaten ondersteunt (zie Interreg-programma's). Een andere belangrijke financieringsbron voor de watersector is het Europees Landbouwfonds voor plattelandsontwikkeling, dat deel uitmaakt van het gemeenschappelijk landbouwbeleid en een duurzaam beheer van natuurlijke hulpbronnen en klimaatactie aanmoedigt en projecten ondersteunt die gericht zijn op acties die gericht zijn op het herstel, het behoud en de verbetering van ecosystemen die verband houden met land- en bosbouw en een positief effect hebben op de biodiversiteit, de bodem, het water en de lucht.

Ondersteuning van de uitvoering

Ter ondersteuning van de uitvoering van de aanpassing in de stroomgebiedbeheerplannen van de KRW is een leidraad voor de gemeenschappelijke uitvoeringsstrategie “Rivierbekkenbeheer in een veranderend klimaat”beschikbaar om ervoor te zorgen dat klimaatgerelateerde bedreigingen en aanpassingsplanning in de stroomgebiedbeheerplannen worden opgenomen. De plannen moeten ten minste aantonen i) hoe klimaatveranderingsprognoses hebben bijgedragen tot de beoordeling van druk en effecten, ii) hoe de monitoringprogramma’s zijn geconfigureerd om effecten van klimaatverandering op te sporen, en iii) hoe geselecteerde maatregelen robuust zijn voor de verwachte klimaatomstandigheden.

In het kader van de waterblauwdruk is een begin gemaakt met de opbouw van waterbalansen op EU-niveau, die de weg hebben vrijgemaakt voor een nauwkeurigere kwantificering van de druk op de watervoorraden en van sectorale/geografische variaties. In dit verband is een specifieke leidraad voor de toepassing van waterbalansen beschikbaar. Bovendien is het Europees platform voor maatregelen voor het behoud van natuurlijk water een platform dat de uitvoering van het Europees milieubeleid inzake groene infrastructuur ondersteunt als een manier om bij te dragen aan geïntegreerde doelstellingen op het gebied van natuur- en biodiversiteitsbehoud en -herstel, landschapsarchitectuur.

Bovendien wordt het gebruik van NbS en groene infrastructuur sterk bevorderd op EU-niveau. In de EU-strategie voor aanpassing aan de klimaatverandering van 2021 wordt gesteld dat NBS bijzonder geschikt zijn om de klimaatbestendigheid tegen watereffecten te vergroten en het gebruik ervan bij de uitvoering van de kaderrichtlijn water en de kaderrichtlijn water te bevorderen.

MRE van aanpassing

De op basis van de KRW en het KRW opgestelde beheersplannen voor stroomgebiedbeheersplannen en overstromingsrisicobeheersplannen moeten door de Europese lidstaten worden herzien volgens een cyclische aanpak van zes jaar. Na elke actualisering publiceert de Europese Commissie een verslag aan het Europees Parlement en de Raad over de voortgang van de tenuitvoerlegging van deze richtlijnen. Deze verslagen bevatten informatie over de wijze waarop de lidstaten bij het opstellen van de plannen rekening hebben gehouden met de gevolgen van de klimaatverandering. Het meest recente verslag werd in 2021 goedgekeurd en is het zesde verslag over de uitvoering van de kaderrichtlijn water en de overstromingsrichtlijn. Met betrekking tot de uitvoering van de KRW stelt de Europese Commissie dat de verantwoording van de gevolgen van de klimaatverandering een belangrijke uitdaging blijft in de volgende uitvoeringscycli van de KRW. Hoewel de meeste lidstaten bij de ontwikkeling van de laatste stroomgebiedbeheerplannen rekening hebben gehouden met klimaatverandering, is de doeltreffendheid van de methoden voor klimaattoetsing onduidelijk en worden groene infrastructuur en waterretentiemaatregelen over het algemeen onderbenut.  In de eerste uitvoeringscyclus van het kaderbesluit heeft een groot deel van de lidstaten ten minste enkele aspecten van de klimaatverandering in aanmerking genomen, maar de gevolgen ervan niet grondig aangepakt. De kaderrichtlijn vereist vanaf de tweede cyclus meer aandacht voor de gevolgen van de klimaatverandering. In het verslag wordt bijvoorbeeld aanbevolen de coördinatie met de nationale aanpassingsstrategieën te versterken.