Aanpassingsmaatregelen om de klimaatbestendigheid van luchthavens te vergroten

Luchthavens worden vaak geclassificeerd als nationale kritieke infrastructuur omdat ze een essentiële rol spelen voor zowel mobiliteit als economische groei. Vanwege hun vaste infrastructuur en grote kwetsbaarheid voor ontwrichtende weersomstandigheden zijn zij echter bijzonder kwetsbaar voor de mogelijke gevolgen van klimaatverandering, die zowel operationele als commerciële gevolgen kunnen hebben. Daarom moet de weerbaarheid tegen klimaatgerelateerde risico’s worden ontwikkeld om de vitale luchthaveninfrastructuur te beschermen en de continuïteit van de luchthavenactiviteiten te waarborgen. 

Weerbaarheid van luchthavens kan worden gedefinieerd als het vermogen van activiteiten en infrastructuur om weerstand te bieden aan en te herstellen van externe verstoringen als gevolg van de huidige klimaatvariabiliteit en toekomstige klimaatverandering, met inbegrip van langzame gebeurtenissen en effecten van verhoogde frequentie en intensiteit van extreme gebeurtenissen. Deze effecten op luchthavens zullen zich naar verwachting op verschillende tijdstippen voordoen en kunnen intermitterend of aanhoudend zijn. Effecten zoals zeespiegelstijging en temperatuurstijging zullen aanhoudend maar geleidelijk worden ervaren, waardoor planning op langere termijn mogelijk wordt. Intermitterende verstorende weerseffecten zoals zware neerslag of convectieweer zullen naar verwachting echter vaker en/of intensiever optreden als gevolg van klimaatverandering, waardoor maatregelen nodig zijn die proactief kunnen worden toegepast naargelang de situatie. 

Het opbouwen van weerbaarheid tegen klimaatverandering en tegelijkertijd het hoofd bieden aan een aanzienlijke verkeersgroei is een dubbele uitdaging. Daarom moeten deze twee kwesties niet afzonderlijk, maar parallel worden behandeld. Het is met name belangrijk op te merken dat het ontwikkelen van veerkracht op het gebied van klimaatverandering als onderdeel van lopende operationele en infrastructuurverbeteringen de meest efficiënte en kosteneffectieve manier kan zijn om dit te bereiken. Als er maatregelen worden genomen om een luchthaven te ontwikkelen met het oog op een groter aantal passagiers en vluchten, moet klimaatbestendigheid daar integraal deel van uitmaken. 

Burbidge (2016; 2018) geeft een gedetailleerd overzicht van de belangrijkste risico’s op het gebied van klimaatverandering die van invloed zijn op de Europese luchtvaart, de gevolgen ervan voor de infrastructuur en de exploitatie van luchthavens, en identificeert mogelijke aanpassingsmaatregelen om door klimaatverandering veroorzaakte uitdagingen het hoofd te bieden: 

• Zware neerslaggebeurtenissen zullen waarschijnlijk vaker voorkomen volgens klimaatscenario's. Zware regen kan de luchthavendoorvoer beïnvloeden door een grotere afstand tussen vliegtuigen te vereisen. Bovendien is de bestaande drainagecapaciteit van het oppervlak van het luchtvaartterrein mogelijk niet voldoende om het hoofd te bieden aan frequentere en intensere neerslaggebeurtenissen, wat leidt tot een verhoogd risico op overstromingen van start- en landingsbanen en taxibanen. Ondergrondse infrastructuur, zoals elektrische apparatuur, kan ook worden bedreigd door zware regenoverstromingen. Mogelijke aanpassingsmaatregelen moeten gericht zijn op het verbeteren van de capaciteit en de dekking van het drainagesysteem en tegelijkertijd op het vergroten van de waterbestendigheid van ondergrondse infrastructuur (bv. waterdicht maken van elektrische kabels). 

• In sommige regio's, met name in het Middellandse Zeegebied, wordt een daling van de gemiddelde neerslag op jaarbasis verwacht. Onvoldoende neerslag kan leiden tot een gebrek aan water en waterbeperkingen, wat gevolgen kan hebben voor zowel de activiteiten als de infrastructuur van luchthavens. Woestijnvorming kan leiden tot zandschade aan casco's en motoren, en het binnendringen van zandduinen op start- en landingsbanen en schort kan gevolgen hebben voor de werking van de luchthaven. Een van de passende maatregelen die moeten worden uitgevoerd, is een nieuwe waterbeheerstrategie gericht op waterbesparing, hergebruik van water en opslag van regenwater en structurele maatregelen ter bescherming van start- en landingsbanen tegen zandduinen. 

• Er wordt een toename van de jaarlijkse en dagelijkse maximale temperatuur verwacht, samen met hittegolven, die waarschijnlijk intenser en persistenter zullen worden. Risico's voor luchthaveninfrastructuur zijn onder meer schade door hitte aan asfaltoppervlakken van start- en landingsbanen en platformen in termen van vervorming, met gevolgen voor de draagkracht en duurzaamheid. Er zal ook behoefte zijn aan meer zomerkoeling van luchthavengebouwen; in sommige gebouwen kan sprake zijn van oververhitting, wat kan leiden tot gezondheidsproblemen voor passagiers en personeel. Risico's van extreme temperaturen voor vluchtuitvoeringen omvatten vermindering van de stuwkracht van de vliegtuigmotor, wat op zijn beurt van invloed is op de baanlengtevereisten voor starts. Maatregelen om de weerbaarheid tegen temperatuurstijging te vergroten, kunnen worden onderverdeeld in maatregelen voor luchthavengebouwen en -uitrusting (airconditioning, betere isolatie, ontwikkeling van groene infrastructuur) en maatregelen voor luchtinfrastructuur (nieuwe asfaltmaterialen die bestand zijn tegen warmte, uitbreiding van de start- en landingsbaan, betere koeling van apparatuur). 

• Windrichtingen zullen naar verwachting vaker en sneller veranderen, een verhoogde afwijking van de heersende windrichting kan ertoe leiden dat banen meer zijwind ervaren. Wat de luchtinfrastructuur betreft, kan er schade ontstaan als gevolg van sterke wind en kan de aanleg van een nieuwe zijwindbaan van essentieel belang lijken om de veerkracht van de activiteiten te vergroten. 

• Prognoses met betrekking tot de frequentie, locatie en intensiteit van stormen in Europa zijn onzeker, hoewel veel studies voorspellen dat op langere termijn het totale aantal stormen zal afnemen, terwijl de sterkste stormen intenser zullen zijn (met name in Noord- en West-Europa). Als gevolg van temperatuurstijging en verhoogde insolatie wordt een hogere convectie-intensiteit verwacht, waardoor de activiteiten, route-uitbreidingen en bijbehorende vertragingen worden verstoord. Grotere convectiesystemen op mesoschaal kunnen zelfs van invloed zijn op verschillende luchthavens in de regio. Er zijn verschillende aanpassingsmaatregelen die moeten worden overwogen om luchthavens beter bestand te maken tegen extreme weersomstandigheden, waaronder winddicht maken van luchtinfrastructuur en herroutering van vliegtuigen. 

• De stijging van het zeeniveau kan leiden tot permanente overstroming op kustluchthavens en capaciteitsverlies, tenzij preventieve maatregelen, zoals de aanleg van zeewering, worden genomen. Op langere termijn kan het potentiële permanente capaciteitsverlies op sommige locaties gevolgen hebben voor de totale netwerkcapaciteit en -activiteiten. De gevolgen van een hoger optreden van stormvloeden kunnen op kortere termijn worden ervaren en kunnen leiden tot een tijdelijke vermindering van de capaciteit en grotere vertragingen. 

• Ondanks het feit dat over het algemeen wordt verwacht dat de sneeuwval zal afnemen, kan er sprake zijn van een toename van zware sneeuwvaldagen of sneeuwval in nieuwe gebieden, wat betekent dat een bepaald geografisch gebied moet worden voorbereid op zwaar winterweer. Als dit het geval is, moet de winteronderhoudscapaciteit van de luchthaven ´ worden verbeterd. 

• Klimaatverandering kan leiden tot veranderingen in zowel de lokale biodiversiteit als de migratiepatronen van wilde dieren en planten, alsook tot een mogelijke toename van de gevaren voor wilde dieren en planten. Veranderende migratiepatronen kunnen van invloed zijn op de activiteiten van vliegtuigen en het potentieel voor vogelaanvallen vergroten. 

In het bovenstaande overzicht wordt gewezen op de grote variabiliteit van de potentiële gevolgen van klimaatverandering voor Europese luchthavens, die van invloed kunnen zijn op een zeer uiteenlopende reeks infrastructuren en activiteiten, alsook op hun hoge lokale specifieke kenmerken. Daarom is voor acties ter verbetering van de aanpassingscapaciteit van luchthavens (d.w.z. inzicht in de problemen, beoordeling van de problemen, selectie en uitvoering van aanpassingsmaatregelen, communicatie en betrokkenheid van belanghebbenden op de luchthaven) een lokale aanpak nodig. 

De aanpassing van luchthaveninfrastructuur en -diensten maakt deel uit van de mogelijke oplossingen om de continuïteit van toeleveringsketens voor het bedrijfsleven en de industrie te waarborgen. De risico’s van klimaatverandering die van invloed zijn op de luchtvaart bedreigen de continuïteit van de toeleveringsketen in verband met luchtvracht.  Verstoring van de toeleveringsketen kan uiteindelijk leiden tot hogere kosten die gevolgen kunnen hebben voor de afnemer, leverancier of de hele toeleveringsketen.  Het waarborgen van de veerkracht van luchthaveninfrastructuur is ook van cruciaal belang om de connectiviteit te waarborgen van bestemmingen in regio’s die afhankelijk zijn van toerisme, en zo ook bij te dragen tot de economische ontwikkeling van deze sector.   

De belangrijkste belanghebbenden die betrokken zijn bij het proces om de veerkracht van luchthavens op het gebied van klimaatverandering te vergroten, zijn luchthavenexploitanten, vliegtuigexploitanten (luchtvaartmaatschappijen), verleners van luchtvaartnavigatiesystemen en ingenieurs- en bouwbedrijven die de aanpassingsmaatregelen uitvoeren. Deze belanghebbenden worden ondersteund door onderzoeks- en adviesbedrijven die risico- en kwetsbaarheidsbeoordelingen, klimaatprognoses, weersvoorspellingen en strategische planningsdiensten aanbieden.

Succesfactoren voor het initiëren, opstellen en uitvoeren van plannen voor aanpassing aan de klimaatverandering van luchthavens zijn onder meer de beschikbaarheid van voldoende informatie, effectieve betrokkenheid en samenwerking van relevante belanghebbenden, voldoende financiële middelen en beleidsondersteuning.

De reeks aanpassingsmaatregelen die algemeen als kosteneffectief worden beschouwd, zijn maatregelen die ook tegemoetkomen aan de operationele behoeften van een luchthaven, bijvoorbeeld het vergroten van de luchthavencapaciteit in termen van aantal passagiers en vliegtuigbewegingen en tegelijkertijd bijdragen tot het opbouwen van weerbaarheid tegen klimaatverandering. Deze maatregelen worden ingedeeld als maatregelen met een lage rente, zonder rente en met een win-winsituatie. Andere kosteneffectieve maatregelen zijn zogenaamde “zachte” maatregelen zoals de opleiding van luchthavenpersoneel en het delen van beste praktijken met andere luchthavens in de regio.

Ook kunnen de afwegingen worden gemaakt omdat aanpassingsmaatregelen van luchthavens kwetsbaarheden kunnen opleveren. De luchthaven kan bijvoorbeeld zijwind beginnen te ervaren, maar heeft geen zijwindbaan. Dit kan leiden tot de noodzaak van een nieuwe start- en landingsbaan waardoor de procedures en het herontwerp van het luchtruim worden gewijzigd, wat op zijn beurt een extra milieurisico kan opleveren als gevolg van de herverdeling van geluidseffecten rond luchthavens.

De kosten van de uitvoering van bouw- en exploitatiemaatregelen op luchthavens variëren aanzienlijk naargelang van de specifieke maatregel, de omvang van de luchthaven, de klimaatregio en de aangepakte klimaatuitdagingen. In principe zijn de maatregelen om de bestaande infrastructuur veerkrachtiger te maken, bijvoorbeeld het winddicht maken van luchtapparatuur, minder duur in vergelijking met nieuw gebouwde infrastructuur, bijvoorbeeld een nieuwe start- en landingsbaan die de toename van zijwind aanpakt.

Win-winmaatregelen die zowel de ontwikkelingskwesties van de luchthaven aanpakken (als gevolg van de geleidelijke groei van het luchtverkeer) als hun veerkracht op het gebied van klimaatverandering hebben het grootste voordeel. Wat de uitvoering van deze maatregelen betreft, zou er geen conflict zijn tussen de bevordering van de economische belangen van de luchthaven en de uitvoering van maatregelen om de luchthaven aan te passen aan de klimaatverandering, die, indien afzonderlijk uitgevoerd, aanzienlijke gevolgen zouden kunnen hebben voor de economie van de luchthaven. Daarom is de motivatie van belanghebbenden groter en is het gemakkelijker om financiële middelen voor deze projecten toe te wijzen. Over het algemeen zijn luchthavens belangrijke economische hubs, zowel wat betreft de door luchthavenpassagiers gegenereerde activiteiten als wat betreft het goederenvervoer door de lucht. Aanpassingsacties die de beschikbaarheid van betrouwbare luchthaveninfrastructuur waarborgen, zijn van cruciaal belang voor deze economische activiteiten. Het is met name belangrijk voor dringende vervoersactiviteiten, zoals de tijdige levering van biologisch materiaal voor transplantaties. De financieringsbronnen van maatregelen zijn doorgaans luchthavenexploitanten die kunnen worden ondersteund uit overheidsbegrotingen of door middel van Europese financiële instrumenten.

Bij de uitvoering van de aanpassingsmaatregelen moet rekening worden gehouden met het nationale en Europese beleid inzake de bescherming van het milieu en het klimaatsysteem. Bovendien moeten de aanpassingsmaatregelen voldoen aan internationaal vastgestelde luchtvaartnormen en -regels om de betrouwbaarheid en veiligheid van het luchtvervoer te waarborgen. De luchtvaartstrategie voor Europa erkent de cruciale rol die de luchtvaart speelt bij het bevorderen van economische groei, het scheppen van banen, handel en mobiliteit in de EU, en benadrukt het belang van hoge veiligheidsnormen voor het concurrentievermogen van de sector in de EU. In 2015 heeft de Commissie een herzien Europees programma voor de veiligheid van de luchtvaart gepresenteerd, waarin wordt beschreven hoe de veiligheid van de luchtvaart in de EU wordt beheerd.

Typische tijd die nodig is voor de voorbereiding en uitvoering van de hele aanpassingsstrategie voor een luchthaven is in de orde van jaren, normaal gesproken tussen 1-3 jaar. De uitvoering van afzonderlijke maatregelen kan echter slechts maanden in beslag nemen indien zij goed is voorbereid en doeltreffend wordt uitgevoerd. De cruciale aspecten van een soepele uitvoering van de aanpassingsstrategie zijn een efficiënte samenwerking tussen de betrokken belanghebbenden en voldoende beschikbare financieringsbronnen.

De levensduur van bouwmaatregelen die op de luchthaven worden uitgevoerd, is vrijwel onbeperkt als deze goed worden onderhouden. De levensduur van operationele maatregelen is afhankelijk van de toewijzing van institutionele en persoonlijke middelen en de betrokkenheid en samenwerking van belanghebbenden.