Systemen voor vroegtijdige waarschuwing voor door vectoren overgedragen ziekten

Klimaatverandering kan van invloed zijn op de overdracht van door vectoren overgedragen ziekten (VBD), aangezien klimatologische omstandigheden van invloed zijn op de levenscyclus van ziektevectoren (bijv. muggen, teken,...) en de replicatiesnelheden van virussen en parasieten in de vectoren. Hogere temperaturen kunnen vectorreproductiecycli en incubatieperioden voor door vectoren overgedragen pathogenen verkorten, wat leidt tot grotere vectorpopulaties en grotere transmissierisico’s. Veranderingen in temperaturen, neerslag en vochtigheid kunnen van invloed zijn op zowel de geografische spreiding als de seizoensgebonden activiteit van vectoren en gastheerdieren, alsook op menselijk gedrag en patronen in landgebruik, en als zodanig op de algemene prevalentie van VBD’s. 

In de afgelopen decennia hebben zich in Europa VBD-uitbraken voorgedaan en klimaatverandering zou een van de oorzaken van deze uitbraken kunnen zijn. Zo werd in de zomer van 2010 de ongekende toename van het aantal West-Nijlvirusinfecties bij mensen in Zuidoost-Europa voorafgegaan door een periode van extreem warm weer in die regio. In de daaropvolgende jaren werden afwijkingen bij hoge temperaturen geïdentificeerd als factoren die bijdroegen aan de terugkerende uitbraken (EEA 2016).

Om mogelijke gezondheidsrisico's voor de bevolking te voorkomen, kunnen signalen van systemen voor vroegtijdige waarschuwing (EWS) worden gebruikt om effectieve vectorcontroleprogramma's te structureren. Acties na vroegtijdige waarschuwing omvatten analyses van de verspreiding van ziekteverwekkers, de detectie ervan (op basis van monitoring van de aanwezigheid en ruimtelijke verspreiding van de ziekteverwekkers), het voorspellen van de mogelijke verdere verspreiding van infecties door het gebruik van voorspellende modellen, en ten slotte de verspreiding van waarschuwingen, besluitvorming en uitvoering van reacties. Bij deze acties is een grote verscheidenheid aan actoren betrokken, zoals beleidsmakers, nationale, regionale en lokale autoriteiten (bv. het ministerie van Volksgezondheid, medische epidemiologische eenheden, enz.), medisch personeel (bv. artsen, clinici en laboratoriumpersoneel) en onderzoekers.

Het ontwerp en de implementatie van een EWS op VBD's omvat een breed scala aan vaardigheden, beveiligd door de betrokkenheid van deskundigen uit gebieden zoals traditionele milieu- en infectieziektenepidemiologie, volksgezondheid en milieuverandering. Daarom zijn er vaak verschillende overheden en instellingen op verschillende ruimtelijke schalen bij betrokken, waaronder nationale ministeries van Volksgezondheid, nationale volksgezondheidsinstanties, nationale medische entomologische eenheden, nationale/regionale/lokale autoriteiten voor bloedveiligheid, artsen, laboratoriumtechnici, dierenartsen en anderen.

Op Europees niveau implementeert het Europees Centrum voor ziektepreventie en -bestrijding (ECDC) een informatiebronhub, het Europees netwerk voor milieu en epidemiologie (E3). Het E3-netwerk is een samenwerkingsnetwerk waarmee gebruikers en partners van het E3-netwerk gegevens en informatie over het onderwerp kunnen uitwisselen. Via het E3-netwerk streeft het ECDC ernaar activiteiten op dit gebied te bevorderen door gegevens over klimaat-, milieu-, demografische en infectieziekten te verzamelen en te verspreiden die zijn geproduceerd door een breed scala aan voornamelijk Europese onderzoeksprojecten, instituten en overheidsinstanties. De overkoepelende doelstelling van de oprichting van het E3-netwerk is om in heel Europa analyses mogelijk te maken van de dreigende risico's voor de verspreiding van infectieziekten als gevolg van veranderingen in het milieu. Het resultaat van deze analyses wordt verspreid onder beleidsmakers, volksgezondheidswerkers, agentschappen van de Europese Unie en internationale agentschappen, andere overheidssectoren en niet-gouvernementele organisaties. Nationale en subnationale systemen kunnen worden geïntegreerd in een breder systeem (zoals de E3) om de inputgegevens en de outputs (zoals kaarten) voor vectormonitoring te monitoren en te homogeniseren.

EWS op VBD's functioneren alleen goed als het monitoringnetwerk van ziekteverschijnselen en klimatologische en omgevingsfactoren goed is ingeburgerd en dienovereenkomstig wordt gehandhaafd. Er kunnen verschillende variabelen zijn waarmee rekening moet worden gehouden bij de monitoring en analyse van VBD's (bv. lokale temperatuur, vochtigheid, vegetatietoestand, waterindex enz.), en de methoden die vandaag beschikbaar zijn, zijn mogelijk niet in staat om ze allemaal te monitoren. De identificatie van gezondheidsresultaten met behulp van deze surveillancemethoden heeft te lijden onder aanzienlijke vertragingen als gevolg van vertragingen bij het ophalen van gegevens (zoals klimatologische, ecologische of epidemiologische, epidemiologische gegevens), evenals vertragingen bij de identificatie van gevallen, diagnose, rapportage of andere elementen, die kunnen leiden tot een verkeerde indeling van de blootstelling.

Het ontbreken van of defecte EWS’en voor VBD’s kan leiden tot een aanzienlijke toename van de gevolgen voor de getroffen bevolking. Daarom is een correcte implementatie en beheer van een EWS op VBD's van cruciaal belang. EWS's voor VBD's moeten voortdurend worden bijgewerkt en verbeterd, op basis van recente inzichten uit onderzoek naar klimaatverandering of epidemiologie. Hoewel er tot op heden al verschillende VBD-waarschuwingssystemen bestaan (bv. de preventie van West-Nile-virusinfecties in Griekenland), zijn er verschillende uitdagingen die moeilijk te overwinnen zijn. Van primair belang is onder meer de moeilijkheid om klimaat- en epidemiologische gegevens (d.w.z. inputgegevens) te verzamelen, maar ook om het bewijs van kosteneffectieve controlemaatregelen te leveren. Ook het vergelijken en extrapoleren van analyses is lastig.

De kosten van EWS’en voor VBD’s zijn in absolute termen niet te verwaarlozen. Toch is het relatief laag in vergelijking met de potentiële hoeveelheid verliezen die deze systemen mogelijk maken om te verminderen. Door de opkomst en verspreiding van door vectoren overgedragen ziekten te onderscheppen, kunnen de menselijke en financiële kosten van een potentiële epidemie worden beperkt. EWS’en met betrekking tot VBD’s brengen kosten met zich mee in verband met verschillende componenten van de surveillancesystemen, alsook kosten van vectorbestrijdingsbiociden, die verband kunnen houden met personele middelen, bloedveiligheidsmaatregelen (bv. screeningprocessen) of virustests bij mensen, dieren of vectoren. Daarnaast zijn er middelen nodig om het systeem te onderhouden en verder te verbeteren.

In de EU-strategie voor aanpassing aan de klimaatverandering wordt benadrukt hoe belangrijk het is de opkomst en verspreiding van infectieziekten en allergenen als gevolg van geografische verschuivingen in vectoren en ziekteverwekkers te beperken. De strategie heeft tot doel “gegevens, instrumenten en deskundigheid te bundelen en met elkaar te verbinden om de gevolgen van klimaatverandering voor de menselijke gezondheid en voor de gezondheid van dieren en het milieu (d.w.z. de “één gezondheid”-benadering) te communiceren, te monitoren, te analyseren en te voorkomen”. In dit verband verzamelt de Europese Autoriteit voor voedselveiligheid (EFSA) — een onafhankelijk Europees agentschap dat in samenwerking met het Europees Centrum voor ziektepreventie en -bestrijding (ECDC) wetenschappelijke adviezen en adviezen uitbrengt over voedselveiligheid, voeding, diergezondheid/welzijn, gewasbescherming en plantgezondheid — gegevens over vectoren en door vectoren overgedragen ziekten en analyseert zij de verspreiding ervan in de Europese Unie.

Het ontwerpen en implementeren van een systeem voor vroegtijdige waarschuwing voor VBD's vergt doorgaans 1 tot 5 jaar, afhankelijk van de specifieke doelstelling en kenmerken van het systeem.

Preventie- en responsactiviteiten, waaronder de surveillance van VBD-infecties bij de mens, worden over het algemeen op jaarbasis uitgevoerd en surveillancesystemen worden voortdurend gebruikt.