Verbetering van de operationele veiligheid bij offshore- en inshore-activiteiten

Deze optie omvat de vaststelling van systemen en strategieën om de veiligheid te verbeteren, zowel voor offshore-activiteiten (navigatie, visserijactiviteiten) als voor activiteiten aan land (havens, verwerkingsactiviteiten), in antwoord op uitdagingen als gevolg van de klimaatverandering. Deze optie is met name relevant voor de visserijsector, die door de FAO wordt beschouwd als een bijzonder gevaarlijke activiteit op zee, maar is ook relevant voor andere maritieme activiteiten zoals scheepvaart, havenactiviteiten, aquacultuur en activiteiten in verband met offshoreplatforms, aangezien ongunstige weersomstandigheden en stormen bijdragen tot veel ongevallen op zee.

Zeespiegelstijging en toenemende stormvloeden, met name in Noord-Europa (Zesde beoordelingsrapport van de IPCC, WGI, hoofdstuk 12; de EU-kennishub over zeespiegelstijging) hebben schade toegebracht aan verschillende haveninfrastructuren en faciliteiten op het land, waaronder overstroming, verstoring van de stroomvoorziening, werkonderbrekingen en havensluitingen. Dezelfde gebeurtenissen vormen een bedreiging voor de veiligheid van bemanningsleden en passagiers op zee tijdens de vaart en kunnen leiden tot een verminderde inzet en uitvoering van visserijactiviteiten. Bovendien wordt gemeld dat zware en stormachtige winters vissersboten dwingen om langdurig in de haven vast te zitten om risico’s voor vissers te voorkomen, met duidelijke economische verliezen. Veel van deze effecten worden beschreven als relevant op wereldschaal en op Europees niveau (zie onder meer de FAO-publicatie van 2018 over de gevolgen van klimaatverandering voor de visserij en de aquacultuur, UNCTAD Port Industry Survey on climate change impacts and adaptation, het JRC-verslag over de gevolgen van klimaatverandering voor het vervoer).

De visserijsector reageert al op verschillende gevolgen van de klimaatverandering met als doel de operationele veiligheid te verbeteren en te investeren in het verminderen van de kwetsbaarheid voor rampenrisico’s. Voorbeelden hiervan zijn te vinden in de eerste evaluatie van de aanpassing aan de klimaatverandering voor de Britse vis- en schaaldierenindustrie en in de opeenvolgende briefings waarin de informatie geleidelijk wordt bijgewerkt en nieuwe feedback van belanghebbenden uit de sector wordt verzameld. Aanpassingsstrategieën om de veiligheid op zee aan te pakken, worden ook in aanmerking genomen in de IFAD-richtsnoeren voor aanpassing en mitigatie (2015) en in het door Horizon 2020 gefinancierde ClimeFish-project, dat tot doel heeft ervoor te zorgen dat de toename van de productie van visserijproducten plaatsvindt in gebieden en voor soorten waar een potentieel voor duurzame groei bestaat, gezien de verwachte veranderingen in het klimaat.

Mogelijke maatregelen ter verbetering van de veiligheid op zee tijdens offshore-activiteiten hebben betrekking op: (i) de invoering van verbeterde persoonlijke drijfapparatuur (ii) investeringen in de stabiliteit van vaartuigen en (iv) het geven van specifieke opleidingen voor de veiligheid op zee aan exploitanten. Voor de visserij kan aanpassing ook het verhogen van dekken en bewegend vistuig, pomp- en bemanningsbediening aan de achtersteven van de boot omvatten. Voor activiteiten aan land omvatten aanpassingsmaatregelen ter verbetering van de veiligheid van exploitanten i) dijken en dijken ter bescherming van infrastructuur, ii) vaststelling van havennoodprocedures met specifiek en opgeleid personeel, ii) verschillende acties die gericht zijn op het vergroten van de veerkracht van havens en het beschermen van strategische componenten (bv. veranderingen in het ontwerp van infrastructuur en gebruikt materiaal) en iii) verplaatsing van verwerkingslocaties naar het binnenland.

Volgens het JRC-verslag over de gevolgen van de klimaatverandering voor het vervoer omvatten de belangrijkste aanpassingsbenaderingen voor Europese zeehavens de verhoging van de infrastructuur ter compensatie van de verwachte zeespiegel, de bouw van stormweringen en de verplaatsing van zeehavens. Deze benaderingen kunnen bijdragen tot een grotere veiligheid van exploitanten die in ongunstige omstandigheden op zee of in faciliteiten aan land werken. Verplaatsing van zeehavens mag alleen worden overwogen wanneer de zeehaven een aanzienlijk risico op overstroming loopt, wat een zeer dure oplossing is. Harde kustverdediging om zeehavens te beschermen tegen overstromingen (met inbegrip van dijken, zeeweringen en golfbrekers) moet zorgvuldig worden overwogen, waarbij mogelijke gerelateerde milieueffecten zoals kusterosie en aantasting van habitats moeten worden beoordeeld.

Naast de hierboven beschreven opties kunnen andere aanpassingsopties de veiligheid bij offshore- en kustactiviteiten ondersteunen, waaronder de invoering van monitoring-, modellerings- en prognosesystemen en systemen voor vroegtijdige waarschuwing die exploitanten tijdig kunnen informeren over risico’s van slecht weer. Risicogebaseerde zonering en situering, rekening houdend met de huidige en toekomstige klimaatrisico’s, kan ook de veiligheid op zee vergroten, met name voor de aquacultuursector. Tot slot kan het verbeteren van de toegang tot financiële diensten en verzekeringsmechanismen (zie de optie Verzekering als risicobeheersinstrument) helpen de veerkracht van bedrijven te vergroten, met name voor arme gemeenschappen.

De aanpassing van het zeevervoer maakt deel uit van de oplossingen om de continuïteit van de toeleveringsketens voor het bedrijfsleven en de industrie te waarborgen. De bovengenoemde risico’s op klimaatverandering veroorzaken verstoringen die uiteindelijk tot hogere kosten kunnen leiden en gevolgen kunnen hebben voor de afnemer, leverancier of de hele toeleveringsketen.

Belanghebbenden die betrokken zijn bij het verbeteren van de veiligheid bij offshore- en onshore-activiteiten zijn visserij- en aquacultuuragentschappen, havenautoriteiten en overheidsinstanties met bevoegdheid op het gebied van veiligheid op zee (kustwachten) en het vaststellen van voorschriften en normen. Ontwerpers en scheepsbouwers hebben ook een rol bij het waarborgen van de veiligheid van schepen en andere mariene installaties, zoals viskwekerijen of havenstructuren. Een brede participatieve aanpak, waarbij lokale gemeenschappen worden betrokken, wordt aanbevolen om het bewustzijn over veiligheidskwesties te vergroten. Een holistische aanpak wordt met name aanbevolen door de FAO, die benadrukt dat de veiligheid voor vissers niet alleen moet worden aangepakt door middel van overheidsactiviteiten, maar ook door middel van bottom-upactiviteiten op gecoördineerde wijze.

Een duidelijke en locatiespecifieke identificatie van de belangrijkste klimaatrisico’s en inzicht in de veiligheidsgevolgen behoren tot de belangrijkste factoren die helpen bij het selecteren van de meest geschikte aanpassingsmaatregel om de operationele veiligheid te verbeteren. Gemeenschappelijke belemmeringen voor deze aanpassingsoptie hebben immers betrekking op de behoefte aan meer bewijs en vertrouwen in de prognoses en effecten van de klimaatverandering. Vertrouwen in klimaatveranderingsprognoses is met name vereist om de risico’s in verband met klimaatverandering naar behoren in aanmerking te nemen, naast vele andere risico’s die van invloed zijn op de sector, en om bedrijven ertoe aan te zetten te investeren in aanpassing aan klimaatverandering. Bovendien kan het langetermijnkader voor de prognose van klimaatverandering slecht verenigbaar zijn met de kortere investeringstermijnen van maritieme bedrijven.

Deze optie omvat maatregelen die kunnen worden uitgevoerd met weinig gevolgen voor de middelen (bv. goedkeuring van basisveiligheidsuitrusting, kleine aanpassingen van de infrastructuur om de weerbaarheid van activiteiten aan land te vergroten) of met grote middelen, bijvoorbeeld in geval van verhoging of verplaatsing van verwerkingslocaties of zeehavens, die zeer duur kunnen zijn.

Voordelen zijn onder meer de menselijke veiligheid van vissers en bedrijfsexploitanten en het vermijden van mogelijke economische verliezen als gevolg van havensluitingen, schade aan de infrastructuur, bedrijfsonderbrekingen en vissersvaartuigen die vastzitten in havens. Vrachtvervoer over zee is van cruciaal belang voor het vervoer van grote hoeveelheden goederen over lange afstanden en is veel minder koolstofintensief dan wegvervoer. Maatregelen ter verbetering van de veiligheid zijn dus van groot belang voor de levensvatbaarheid en de duurzaamheid van logistieke bedrijven voor de lange afstand. Het is ook van doorslaggevend belang voor industriële producenten die ervan afhankelijk zijn om hun voorraden te verkrijgen en hun producten op hun markten van bestemming af te leveren.

Aangezien veiligheid op zee een wereldwijd probleem is voor alle maritieme activiteiten, zijn internationale voorschriften voornamelijk ontwikkeld door de IMO, de Internationale Maritieme Organisatie, die wereldwijde normen vaststelt voor de veiligheid, beveiliging en milieuprestaties van de internationale scheepvaart. Een duidelijk voorbeeld is SOLAS, een van de belangrijkste verdragen op het gebied van maritieme veiligheid.

De EU werkt voortdurend aan de ontwikkeling en intensivering van haar beleid inzake maritieme veiligheid om “de ondermaatse scheepvaart uit te bannen, de bescherming van passagiers en bemanningen te verbeteren, het risico op milieuverontreiniging te verminderen en ervoor te zorgen dat exploitanten die goede praktijken volgen, geen commercieel nadeel ondervinden in vergelijking met degenen die bereid zijn kortere trajecten te nemen met betrekking tot de veiligheid van schepen”.

Veiligheid op zee is ook een essentieel onderdeel van het Europese zeevervoersbeleid, met het oog op de bescherming van passagiers, bemanningsleden, het mariene milieu en kustgebieden. De Europese wetgeving bevat IMO-normen en voorziet in aanvullende maatregelen door middel van een breed scala aan richtlijnen en verordeningen met betrekking tot opleiding en kwalificaties, uitrusting van zeeschepen, beveiliging van schepen en havenfaciliteiten en de veiligheid van passagiersschepen. Bovendien zijn in de strategie van de Europese Unie voor maritieme veiligheid en het bijbehorende actieplan (2021) klimaatverandering en extreme gebeurtenissen aangemerkt als een van de belangrijkste bedreigingen en risico’s voor het zeevervoerssysteem en de maritieme infrastructuur, waarbij wordt benadrukt dat de veerkracht van de sector tegen deze risico’s moet worden beoordeeld en dat passende adaptieve maatregelen moeten worden genomen om deze risico’s te beperken.

In het kader van het gemeenschappelijk visserijbeleid stimuleert het Europees Fonds voor maritieme zaken, visserij en aquacultuur (EFMZVA) de veiligheid en verbetering van de arbeidsomstandigheden in het kader van prioriteit 1 van de Unie (bevordering van duurzame visserij en herstel en instandhouding van aquatische biologische hulpbronnen).

Eenvoudige aanpassingsmaatregelen die worden uitgevoerd om de veiligheid tijdens visserijactiviteiten en navigatie te verbeteren, kunnen binnenkort worden uitgevoerd (1-2 jaar), terwijl complexere oplossingen zoals verhoging/verplaatsing van haveninfrastructuur meer tijd nodig hebben voor de uitvoering ervan. Andere maatregelen maken deel uit van een proces van continue en autonome aanpassing, na de algemene technologische upgrade van systemen en apparaten.

Deze aanpassingsoptie moet worden beschouwd als een continu proces dat een geleidelijke actualisering van de veiligheidssystemen en -procedures en een voortdurende monitoring van de efficiëntie ervan vereist.