Een grensoverschrijdend gedepolderd gebied voor bescherming tegen overstromingen en natuur: Hedwige en Prosper Polders

Het optreden van stormvloeden in de Noordzee is aanzienlijk toegenomen sinds de jaren 1950, en de zeespiegelstijging zal deze dreiging naar verwachting de komende decennia verder vergroten. Stormvloeden bedreigen Antwerpen (België) met name omdat het Schelde-estuarium op dit punt aanzienlijk versmalt, waardoor de hoge waterstanden toenemen. De Hedwige en Prosper polders zijn cruciaal gelegen net voor de Schelde Antwerpen bereikt. Het openen van deze twee polders zal zorgen voor “opslag” voor stormvloedwateren, waardoor het waterniveau in Antwerpen en stroomopwaarts wordt verlaagd en de veiligheid in dit stedelijke en industriële gebied wordt verbeterd.

De belangrijkste doelstelling van het project Hedwige-Prosper polders is het verbeteren van de bescherming tegen overstromingen als onderdeel van het algemene Sigmaplan, waardoor de Schelde extra ruimte krijgt voor overstromingen. Er wordt ook een nieuw estuarien intergetijdengebied gecreëerd, dat ruimte biedt voor getijdennatuur.

Het project Hedwige-Prosper polders maakt deel uit van een reeks projecten die in het kader van het Sigmaplan langs de Schelde en haar zijrivieren worden uitgevoerd. Het creëert een nieuw estuarien natuurgebied en draagt bij aan de bescherming tegen overstromingen. De nieuwe natuurlijke habitats en verhoogde bescherming tegen overstromingen worden bereikt door dijkbescherming landinwaarts te verplaatsen, waardoor de momenteel beschermde polders worden blootgesteld aan de getijdeninvloed van de Schelde. De nieuwe landinwaarts aangelegde dijk (een ringdijk) beschermt de laaggelegen woonwijk in het achterland, samen met het ringkanaal dat het water uit kleine waterlopen opvangt en een visvriendelijk pompstation dat bij hevige regenval wordt geactiveerd om het overtollige water naar de Schelde te lozen. De nieuwe dijk heeft een hoogte van 10,2 meter boven zeeniveau (gemeten door Normaal Amsterdams Peil, Standard Amsterdam Level, NAP) over het grootste deel van de lengte. Dit type project wordt “depoldering” genoemd en kan worden beschouwd als onderdeel van de “managed realignment”-benadering.

In totaal wordt in de twee voormalige polders een natuurgebied van 465 hectare ontwikkeld, waarvan 295 hectare op Nederlands grondgebied en 170 hectare op Belgisch grondgebied. Deze 465 hectare zal worden gecombineerd met het aangrenzende wetlandsgebied Saeftinghe om een brak intergetijdengebied van in totaal ongeveer 4.100 hectare te creëren. De Hedwige-Prosper polders zullen echter niet direct verbonden zijn met Saeftinghe, aangezien een dijk met pijpleidingen de twee gebieden scheidt en op zijn plaats blijft. De aanleg van nieuwe estuariene natuurgebieden maakt deel uit van de Scheldeakkoorden tussen Nederland en Vlaanderen: Het werk in de Hedwige polder draagt bij aan het nakomen van de Nederlandse verbintenis om 600 hectare van dergelijke gebieden te creëren. De daaruit voortvloeiende intergetijdengebieden zullen deel uitmaken van de werkzaamheden die Nederland en België zullen verrichten om te voldoen aan de verplichtingen uit hoofde van de EU-habitatrichtlijn. Het is een compensatie voor natuurgebieden die de haven van Antwerpen overnemen en voor het baggeren van de Schelde.

Om de creatie van het gewenste natuurgebied te bevorderen, wordt in de polders een systeem van kreken gegraven. Begeleidende werkzaamheden omvatten het vullen van het bestaande drainagesysteem en het verwijderen van andere drainagegerelateerde infrastructuur, het verwijderen van harde infrastructuur zoals wegen en het verwijderen van bestaande vegetatie en waar nodig een aantal bestaande moerassen. Na deze wijzigingen zullen natuurlijke processen het gebied in steeds natuurlijkere omstandigheden kunnen vormen. Deze moerassen zullen bijdragen aan het zelfreinigend vermogen van het estuarium; bovendien vormen de wetlands een belangrijke bron van silica voor diatomeeënalgen, die aan de basis van het voedselweb liggen. De aanleg van het nieuwe intergetijdennatuurgebied zal naar verwachting leiden tot nieuwe recreatiemogelijkheden. Het voorgestelde ontwerp omvat de bouw van een natuurpaviljoen en eco-lodges, evenals een aantal wandel- en fietspaden, uitkijkpunten, informatieborden, banken en parkeerplaatsen voor bezoekers. Het project voorziet ook in een aantal broedeilanden, aangezien het gebied van grote ecologische waarde is en een van de weinige geschikte broedhabitats voor de zeer kwetsbare vogelsoorten en andere vogelsoorten. Tijdelijke broedeilanden die tot nu toe in de polder zijn gebouwd, hebben hun waarde al bewezen, met maar liefst 75 paren advocaten, zoals ontdekt in de zomer van 2020.

Eind 2014 waren de buitendijken verwijderd bij de Belgische Prosper-polder, waardoor dit gebied openging voor het tij. De nieuwe binnendijk werd in 2015 voltooid. De bouwvergunning voor de nieuwe binnendijk op het Nederlandse deel - Hedwige polder - is verleend. De bouw is aan de gang en zal naar verwachting in 2021 worden voltooid.

Het project stuitte zowel in België (Prosper polder) als in Nederland (Hedwige polder) op tegenstand, met name in de provincie Zeeland waar het zich bevindt. De oppositie werd geleid door Belgische eigenaren van landbouwgrond in beide polders. In België eindigde het juridische verzet tegen de ontpoldering van de Prosper-polder in 2011. Een sterkere oppositie deed zich voor in de Hedwige polder in Nederland, waar boeren en bewoners zich bij de protesten aansloten. Hun zorgen omvatten het verlies van landbouwgrond, weerstand tegen ontpoldering in het algemeen en de angst dat er meer ontpolderingsprojecten zouden kunnen worden ondernomen in Zeeland. Deze oppositie leidde ertoe dat het project werd uitgesteld door de Nederlandse regering, die vroeg om studies naar alternatieven, waaronder verschillende locaties en alternatieve werkzaamheden in het projectgebied. In de analyse werd geen aanvaardbaar alternatief gevonden en de Nederlandse overheid besloot in 2012 door te gaan met de werkzaamheden aan de Hedwige polder.

Vervolgens werden in september 2013 planningsdocumenten opgesteld en ter beschikking van het publiek gesteld voor een commentaarperiode van zes weken. Ongeveer 2.000 personen en organisaties dienden opmerkingen in over het plan. In september 2013 was er ook een bijeenkomst in het gemeentehuis. De Raad van State heeft op 12 november 2014 alle juridische bezwaren tegen het project ongegrond verklaard.

Voor het Sigma-plan in het algemeen bleek uit economische analyse dat een combinatie van projecten, waaronder het Hedwige-Prosper-polderproject, kosteneffectiever zou zijn voor de bescherming van stedelijke gebieden en economische activiteiten dan het bouwen van een grote stormvloedkering.

Hedwige en Prosper polder werkt als een levend laboratorium binnen het project van Interreg Polder2C en biedt een ruimte waar verschillende partners en organisaties samenkomen om een reeks experimenten op het gebied van dijkprestaties en noodrespons te ontwerpen, uit te voeren en te evalueren. Het biedt ook een ruimte voor kennisuitwisseling en onderwijs, het hosten van evenementen gewijd aan studenten en jonge professionals.

De estuariene natuurgebieden die door het ontpolderingsproject worden gecreëerd, moeten in de loop van de tijd worden behouden. Er is bezorgdheid geuit over het feit dat de sedimentatiepercentages in het projectgebied te hoog kunnen zijn, waardoor gebieden niet verenigbaar zijn met de natuurlijke of overstromingsbeschermingsdoelstellingen van het project. De oppositie, met name in Nederland, was een vertragende factor.

In een kosten-batenanalyse voor de Nederlandse overheid werden verschillende projectalternatieven bestudeerd en werd aangegeven dat de gekozen projectoptie voor het ontpolderen van de Hedwige-polder in Nederland tussen de 40,0 en 49,3 miljoen euro zou kosten (de kosten voor het ontpolderen van de Prosper-polder in België werden geraamd op 25,8 miljoen euro).

De projectkosten voor zowel de Hedwige als Prosper polders worden voornamelijk gedekt door het Belgian Sigma Plan. Dit is te wijten aan het belang van het project voor de Belgische doelstellingen op het gebied van geïntegreerd waterbeheer, waaronder het behoud van de toegankelijkheid van de scheepvaart binnen de Schelde en de bescherming tegen overstromingen. Zo wordt een groot deel van de kosten voor de Hedwige polder in Nederland betaald door de Vlaamse overheid. De Vlaamse overheid dekt de voorbereidings- en ontwikkelingskosten in verband met de ontwikkeling van het estuariene natuurgebied, met inbegrip van de kosten voor het verplaatsen van dijkbeschermingsgrond naar binnen. Vlaanderen zal Nederland ook vergoeden voor de kosten van de onteigening van de grond. Nederland is verantwoordelijk voor andere kosten, zoals steun voor landbouw na het project, de verbetering van een interne dam en kosten in verband met de analyse van alternatieven voor het project.

De voordelen van het project waarmee in de kosten-batenanalyse rekening is gehouden, zijn onder meer: verbetering van de waterkwaliteit, toename van het natuurgebied, nieuwe recreatiemogelijkheden, verbetering van de luchtkwaliteit als gevolg van een vermindering van fijn stof afkomstig van omgeploegde velden (vermindering van 30 ton per jaar PM10), vermindering van het gebruik van pesticiden en vermindering van het waterpeil tijdens stormvloeden. Het overstromingsbeschermingsvoordeel zal voornamelijk op Belgisch grondgebied worden ervaren, hoewel andere voordelen zowel aan Belgische als aan Nederlandse zijde van de grens zullen worden ervaren.

De geconstateerde verliezen omvatten de vermindering van een deel van het culturele (landbouw)landschap en het wegnemen van de huidige recreatiemogelijkheden, leefruimte en landbouwgrond.

De ontpoldering van de Hedwige polder is in 2005 overeengekomen in het verdrag tussen de regio Vlaanderen en de Rijksoverheid over de ontwikkeling van de Scheldemonding 2010. In deze overeenkomst stemde Nederland ermee in om ten minste 600 hectare estuariene natuurgebieden op Nederlands grondgebied te ontwikkelen. Vlaanderen stemde ermee in om 1.100 hectare wetlands op Belgisch grondgebied te ontwikkelen. Nederland heeft zich er ook toe verbonden om uiterlijk in 2007 met de ontpoldering van de Hedwige polder te beginnen en op deze locatie ten minste 440 hectare intergetijdengebieden te creëren. Na deze overeenkomst leidde de oppositie in Nederland echter tot vertragingen. De Europese Commissie heeft een gerechtelijke procedure tegen Nederland ingeleid met betrekking tot zijn verplichtingen inzake natuurbescherming. Na een onderzoek naar alternatieven besloot de Nederlandse regering in 2012 dat de Hedwige polder volgens plan zou worden ontpolderd.

Het project zelf draagt bij aan de internationale verplichtingen van Nederland en België om estuariene habitats (H1130, H1330) in stand te houden op grond van de Habitatrichtlijn. Het gebied wordt een Natura 2000-gebied dat grenst aan het reeds bestaande Natura 2000-gebied Westerschelde & Saeftinghe.

In de toekomst zal het Hedwige Prosper Project samen met de Doelpolder deel gaan uitmaken van het Grenspark Groot-Saeftinghe (mede gefinancierd door het Grenspark Groot Saeftinghe Interreg project), het grootste getijdengebied van West-Europa, met een oppervlakte van 4.500 hectare.

De definitieve voltooiing van de werken, na de optimalisatie van het kanaalsysteem binnen de polder om Schelde in staat te stellen naar behoren naar binnen te stromen, zal naar verwachting in 2023 worden voltooid.

De levensduur van het project is niet aangegeven; met regelmatig onderhoud en onderhoud, zal het naar verwachting vele decennia op zijn plaats blijven. Zoals hierboven vermeld, kan sedimentatie van invloed zijn op de aard en de functies ter bescherming tegen overstromingen.

Dorien Verstraete
Waterwegen en Zeekanaal NV – Department Sea Scheldt
Anna Bijnsgebouw - Lange Kievitstraat 111-113 bus 44 - 2018 Antwerpen
Email: Dorien.Verstraete@WenZ.be

Generic e-mail: Zeeschelde@wenz.be

General contact for the SIGMA plan: https://www.sigmaplan.be/en/contact-us

Het SIGMA-plan