Grensoverschrijdend gedepolderd gebied voor bescherming tegen overstromingen en natuur: Hedwige en Prosper Polders

Het optreden van stormvloeden in de Noordzee is sinds de jaren 1950 aanzienlijk toegenomen en de zeespiegelstijging zal deze dreiging de komende decennia naar verwachting verder doen toenemen. Stormvloeden bedreigen Antwerpen (België) in het bijzonder omdat het Schelde-estuarium op dit punt aanzienlijk vernauwt, waardoor hoge waterstanden worden gestimuleerd. De Hedwige en Prosper polders zijn cruciaal gelegen vlak voordat de Schelde Antwerpen bereikt. De opening van deze twee polders zal zorgen voor “opslag” van stormvloedwater, waardoor het waterpeil in Antwerpen en stroomopwaarts wordt verlaagd en de veiligheid in dit stedelijke en industriële gebied wordt verbeterd.

De belangrijkste doelstelling van het Hedwige-Prosper polders project is het verbeteren van de bescherming tegen overstromingen als onderdeel van het algemene Sigmaplan, waardoor de Schelde extra ruimte krijgt voor overstromingen. Er worden ook nieuwe estuariene intergetijdengebieden gecreëerd, die ruimte bieden voor getijdennatuur.

Het Hedwige-Prosper polders-project maakt deel uit van een reeks projecten die in het kader van het Sigmaplan langs de Schelde en haar zijrivieren worden uitgevoerd. Het creëert een nieuw estuarien natuurgebied en draagt bij aan de bescherming tegen overstromingen. De nieuwe natuurlijke habitats en verhoogde bescherming tegen overstromingen worden bereikt door dijkbescherming landinwaarts te verplaatsen, waardoor de momenteel beschermde polders worden blootgesteld aan de getijdeninvloed van de Schelde. De nieuwe landinwaarts aangelegde dijk (een ringdijk) beschermt de laaggelegen woonwijk in het achterland, samen met het ringkanaal dat het water uit kleine waterlopen opvangt en een visvriendelijk gemaal dat bij hevige regenval wordt geactiveerd om het overtollige water naar de Schelde te lozen. De nieuwe dijk heeft een hoogte van 10,2 meter boven de zeespiegel (gemeten door Normaal Amsterdams Peil, Standard Amsterdam Level, NAP) over het grootste deel van zijn lengte. Dit type project wordt “depoldering” genoemd en kan worden beschouwd als onderdeel van de “managed realignment”-benadering.

In totaal wordt in de twee voormalige polders een natuurgebied van 465 hectare ontwikkeld, waarvan 295 hectare op Nederlands grondgebied en 170 hectare op Belgisch grondgebied. Deze 465 hectare zal worden gecombineerd met het aangrenzende waterrijke gebied van Saeftinghe om een brak intergetijdengebied van in totaal ongeveer 4.100 hectare te creëren. De Hedwige-Prosper polders zullen echter niet direct verbonden zijn met Saeftinghe, omdat een dijk met pijpleidingen de twee gebieden scheidt en op zijn plaats blijft. De aanleg van nieuwe estuariene natuurgebieden maakt deel uit van de Scheldeakkoorden tussen Nederland en Vlaanderen: de werkzaamheden aan de Hedwigepolder dragen bij aan het nakomen van de Nederlandse verbintenis om 600 hectare van dergelijke gebieden te creëren. De resulterende intergetijdengebieden zullen deel uitmaken van de werkzaamheden die Nederland en België zullen ondernemen om te voldoen aan de verplichtingen uit hoofde van de EU-habitatrichtlijn. Het is een compensatie voor natuurgebieden die de haven van Antwerpen overnemen en voor het baggeren van de Schelde.

Om de aanleg van het gewenste natuurgebied te bevorderen, wordt in de polders een systeem van kreken gegraven. Begeleidende werkzaamheden omvatten het aanvullen van het bestaande drainagesysteem en het verwijderen van andere drainagegerelateerde infrastructuur, het verwijderen van harde infrastructuur zoals wegen en het verwijderen van bestaande vegetatie en waar nodig een aantal bestaande moerassen. Na deze wijzigingen zullen natuurlijke processen het gebied in steeds natuurlijkere omstandigheden kunnen vormen. Deze moerassen zullen bijdragen tot het zelfreinigend vermogen van het estuarium; bovendien vormen de wetlands een belangrijke bron van silica voor diatomeeënalgen, die aan de basis liggen van het voedselweb. De aanleg van het nieuwe intergetijdennatuurgebied zal naar verwachting leiden tot nieuwe recreatiemogelijkheden. Het voorgestelde ontwerp omvat de bouw van een natuurpaviljoen en ecolodges, evenals een aantal wandel- en fietspaden, uitkijkpunten, informatieborden, banken en parkeerplaatsen voor bezoekers. Het project voorziet ook in een aantal broedeilanden, aangezien het gebied van grote ecologische waarde is en een van de weinige geschikte broedhabitats voor de zeer kwetsbare vogelsoorten en andere vogelsoorten. Tijdelijke broedeilanden die tot nu toe in de polder zijn gebouwd, hebben hun waarde al bewezen en herbergen maar liefst 75 paren avocets, zoals ontdekt in de zomer van 2020.

Eind 2014 waren de buitendijken bij de Belgische Prosperpolder verwijderd, waardoor dit gebied voor het getij werd opengesteld. De nieuwe binnendijk is in 2015 opgeleverd. De bouwvergunning voor de nieuwe binnendijk op het Nederlandse deel - Hedwige polder - is verleend. De bouw is aan de gang en zal naar verwachting in 2021 worden afgerond.

Het project stuitte zowel in België (Prosperpolder) als in Nederland (Hedwigepolder) op tegenstand, vooral in de provincie Zeeland waar het zich bevindt. De oppositie werd geleid door Belgische eigenaren van landbouwgrond in beide polders. In België eindigde het juridische verzet tegen de depoldering van de Prosperpolder in 2011. Een sterkere oppositie deed zich voor in de Hedwige polder in Nederland, waar boeren en bewoners zich bij de protesten aansloten. Hun zorgen waren onder meer het verlies van landbouwgrond, weerstand tegen ontpoldering in het algemeen en de angst dat er meer ontpolderingsprojecten in Zeeland zouden kunnen worden ondernomen. Deze oppositie leidde ertoe dat het project werd uitgesteld door de Nederlandse nationale overheid, die verzocht om studies naar alternatieven, waaronder verschillende locaties en alternatief werk in het projectgebied. De analyse bracht geen aanvaardbaar alternatief aan het licht en de Nederlandse regering besloot in 2012 de werkzaamheden aan de Hedwigepolder voort te zetten.

Vervolgens werden in september 2013 planningsdocumenten opgesteld en voor het publiek beschikbaar gesteld voor een commentaarperiode van zes weken. Ongeveer 2.000 personen en organisaties dienden opmerkingen in over het plan. In september 2013 was er ook een bijeenkomst in het gemeentehuis. De Nederlandse Raad van State heeft op 12 november 2014 alle juridische bezwaren tegen het project ongegrond verklaard.

Voor het Sigmaplan in het algemeen bleek uit een economische analyse dat een combinatie van projecten, waaronder het Hedwige-Prosper polderproject, kosteneffectiever zou zijn in het beschermen van stedelijke gebieden en economische activiteiten dan het bouwen van een grote stormvloedkering.

Hedwige en Prosper polder werken als living lab binnen het Interreg Polder2C-project en bieden een ruimte waar verschillende partners en organisaties samenkomen om een reeks experimenten op het gebied van dijkprestaties en noodrespons te ontwerpen, uit te voeren en te evalueren. Het biedt ook een ruimte voor kennisuitwisseling en onderwijs en organiseert evenementen voor studenten en jonge professionals.

De estuariene natuurgebieden die door het ontpolderingsproject zullen worden gecreëerd, moeten in de loop van de tijd in stand worden gehouden. Er is bezorgdheid geuit over het feit dat de sedimentatiegraad in het projectgebied te hoog kan zijn, waardoor gebieden niet verenigbaar zijn met de natuurlijke of overstromingsbeschermingsdoelstellingen van het project. De oppositie, vooral in Nederland, was een vertragende factor.

In een kosten-batenanalyse voor de Nederlandse overheid werden verschillende projectalternatieven bestudeerd en werd aangegeven dat de geselecteerde projectoptie voor het ontpolderen van de Hedwigepolder in Nederland tussen de 40,0 en 49,3 miljoen euro zou kosten (de kosten voor het ontpolderen van de Prosperpolder in België werden geraamd op 25,8 miljoen euro).

De projectkosten voor zowel de Hedwige- als de Prosper-polder worden voornamelijk gedekt door het Belgische Sigmaplan. Dit komt door het belang van het project voor de Belgische geïntegreerde waterbeheerdoelstellingen, waaronder het behoud van de toegankelijkheid van de scheepvaart binnen de Schelde en overstromingsbescherming. Zo wordt een groot deel van de kosten voor de Hedwigepolder in Nederland betaald door de Vlaamse overheid. De Vlaamse overheid dekt de voorbereidings- en ontwikkelingskosten in verband met de ontwikkeling van het estuariene natuurgebied, inclusief de kosten voor het verplaatsen van dijkbeschermingsgrond naar binnen. Vlaanderen vergoedt Nederland ook de kosten van de onteigening van de grond. Nederland is verantwoordelijk voor andere kosten, zoals steun voor landbouw na het project, de verbetering van een interne dam en kosten in verband met de analyse van alternatieven voor het project.

Voordelen van het project waarmee in de kosten-batenanalyse rekening wordt gehouden, zijn onder meer: verbetering van de waterkwaliteit, uitbreiding van het natuurgebied, nieuwe recreatiemogelijkheden, verbetering van de luchtkwaliteit als gevolg van een vermindering van fijnstof afkomstig van omgeploegde velden (vermindering van 30 ton PM10 per jaar), vermindering van het gebruik van pesticiden en vermindering van het waterpeil tijdens stormvloeden. Het voordeel van bescherming tegen overstromingen zal voornamelijk op Belgisch grondgebied worden ervaren, hoewel andere voordelen zowel aan Belgische als aan Nederlandse kant van de grens zullen worden ervaren.

De vastgestelde verliezen omvatten de vermindering van een deel van het culturele (landbouw)landschap en de verwijdering van de huidige recreatieve mogelijkheden, leefruimte en landbouwgrond.

De depoldering van de Hedwigepolder is in 2005 overeengekomen in het verdrag tussen het Vlaamse Gewest en de Rijksoverheid over de ontwikkeling van het Schelde-estuarium. In deze overeenkomst is Nederland overeengekomen om ten minste 600 hectare estuariene natuurgebieden op Nederlands grondgebied te ontwikkelen. Vlaanderen stemde ermee in om 1.100 hectare waterrijke gebieden op Belgisch grondgebied te ontwikkelen. Nederland heeft zich er ook toe verbonden om uiterlijk in 2007 met de ontpoldering van de Hedwige polder te beginnen en op deze locatie ten minste 440 hectare intergetijdennatuurgebieden te creëren. Na dit akkoord leidde het verzet in Nederland echter tot vertragingen. De Europese Commissie heeft een juridische procedure tegen Nederland ingeleid met betrekking tot zijn verplichtingen op het gebied van natuurbescherming. Na bestudering van de alternatieven heeft de Nederlandse regering in 2012 besloten dat de Hedwigepolder volgens plan zou worden ontpolderd.

Het project zelf draagt bij aan de internationale verplichtingen van Nederland en België om estuariene habitats (H1130, H1330) in stand te houden in het kader van de habitatrichtlijn. Het gebied wordt een Natura 2000-gebied dat grenst aan het reeds bestaande Natura 2000-gebied Westerschelde & Saeftinghe.

In de toekomst wordt het Hedwige Prosper Project samen met de Doelpolder onderdeel van het Grenspark Groot-Saeftinghe (deels gefinancierd door het Interreg-project Grenspark Groot Saeftinghe), het grootste getijdengebied in West-Europa, met een oppervlakte van 4.500 hectare.

De definitieve voltooiing van de werkzaamheden, na de optimalisatie van het kanaalsysteem binnen de polder om Schelde goed naar binnen te laten stromen, zal naar verwachting in 2023 worden voltooid.

De levensduur van het project is niet aangegeven; met regelmatig onderhoud en onderhoud, zal het naar verwachting vele decennia op zijn plaats blijven. Zoals hierboven vermeld, kan sedimentatie de aard en de bescherming tegen overstromingen beïnvloeden.

Dorien Verstraete
Waterwegen en Zeekanaal NV – Department Sea Scheldt
Anna Bijnsgebouw - Lange Kievitstraat 111-113 bus 44 - 2018 Antwerpen
Email: Dorien.Verstraete@WenZ.be

Generic e-mail: Zeeschelde@wenz.be

General contact for the SIGMA plan: https://www.sigmaplan.be/en/contact-us

Het SIGMA-plan