Decarbonisatie en aanpassing van de gezondheidszorg aan warmte in Vlaanderen (België)

De 8000 zorginstellingen in Vlaanderen – variërend van ziekenhuizen tot kleuterscholen en bejaardentehuizen – zijn belangrijke energieverbruikers. Alleen al ziekenhuizen zijn verantwoordelijk voor 55 % van de sectorale emissies.

De klimaateffecten van gezondheidsinfrastructuur vertalen zich in hoge energiekosten, die van invloed zijn op de operationele begrotingen. De huidige infrastructuur is niet ontworpen of voorbereid voor langere perioden van hogere temperaturen als gevolg van klimaatverandering. Dit brengt aanzienlijke uitdagingen met zich mee voor zorg- en welzijnsvoorzieningen, die kwetsbare groepen zoals ouderen, patiënten met chronische aandoeningen, psychiatrische patiënten, zuigelingen of jonge kinderen dienen. Deze populaties zijn gevoeliger voor door hitte veroorzaakte niet-overdraagbare ziekten (zoals uitdroging en hitteberoerte) of verergering van reeds bestaande aandoeningen (bijvoorbeeld nieraandoeningen, diabetes, hart- en vaatziekten of ademhalingsaandoeningen). Jeugdzorg en patiënten in het algemeen kunnen slaapproblemen en verhoogde agressie ervaren tijdens hittegolven. Zorgpersoneel wordt ook geconfronteerd met extra belasting, omdat werken in warme omstandigheden moeilijker wordt, terwijl hun werklast tijdens deze perioden vaak toeneemt.

Een ander cruciaal punt is de balans tussen hygiënische ventilatie en energie-efficiëntie. Zorghuizen en ziekenhuizen verbruiken ongeveer 20% van hun energie aan ventilatie. Tegelijkertijd moeten zij bestand blijven tegen toekomstige uitbraken van door aerosolen overgedragen ziekten, zoals is gebleken uit de COVID-19-pandemie.

De federale structuur van België betekent dat de gezondheidszorginfrastructuur onder de gewestelijke bevoegdheid valt. De Vlaamse overheid integreerde klimaat- en gezondheidsdoelstellingen via verschillende beleidsinstrumenten:

• Belgisch nationaal actieplan voor milieu en gezondheid (NEHAP)
• Preventieve gezondheidsdoelen op het gebied van milieugezondheid en het Vlaams Klimaatgezondheidsplan
• Energie- en klimaatrichtlijnen
• ETS1-middelen (emissiehandelssysteem) die specifiek zijn toegewezen voor de decarbonisatie van de gezondheidszorg
• EU-faciliteit voor herstel en veerkracht (met inbegrip van Relance- en Repower-fondsen)
• Erkenning van ventilatie als kritieke gezondheidsinfrastructuur na COVID-19

Het programma werd ontwikkeld met een geïntegreerde aanpak, waarbij mitigatie- en adaptatie-inspanningen werden gecombineerd. (“klimaatmitigatie, veerkracht op gezondheidsgebied en strategische infrastructuurplanning”)

Met het programma werden drie onderling verbonden doelstellingen nagestreefd:

1. Het bereiken van klimaatneutraliteit in de gezondheidszorginfrastructuur door middel van uitgebreide energie-audits en gerichte investeringen

2. De veerkracht op gezondheidsgebied vergroten door de kwaliteit van het binnenklimaat te verbeteren, met bijzondere aandacht voor:

• Zomercomfort ter bescherming tegen hittegolven
• Ventilatie voor infectiepreventie en luchtkwaliteit
• Passieve koelstrategieën

3. Maak datagestuurde planning mogelijk via een gecentraliseerd platform waarmee faciliteiten meerjarige investeringsstrategieën kunnen ontwikkelen op basis van ROI-berekeningen (return of investment)

Het programma leverde een geïntegreerd auditsysteem op met verschillende componenten:

1. Auditprogramma – 2.673 energieaudits afgerond

• Beoordeling van de maatregelen die nodig zijn om klimaatneutraliteit te bereiken
• Raamovereenkomst met adviesbureaus om de kwaliteit te waarborgen
• Kwaliteitscontrole uitgevoerd door het Vlaams Energiebedrijf

2. Comfortaudits zomer — 112 voltooid

1. Optimalisatie van natuurlijke ventilatie
2. Verbeteringen van de enveloppe van gebouwen
3. Passieve koelstrategieën

3. Ventilatie-audits — 378 voltooid

• Gelanceerd tijdens COVID-19
• Handboek ontwikkeld voor organisaties om het onderhoud van de binnenluchtkwaliteit te begeleiden
• Beoordeling van de maatregelen die nodig zijn om de energie-efficiëntie in evenwicht te brengen met de gezondheidsvereisten

4. Digitaal infrastructuurplatform

• Beheerd door de Vlaamse Energiemaatschappij (veb)
• Centraliseert alle auditgegevens verzameld van 2.505 gebouwen
• Maakt meerjarige masterplannen mogelijk voor investeringen in energie-efficiëntie en hernieuwbare energie
• Maakt het mogelijk strategieën aan te passen naarmate klimaatprognoses of financiële omstandigheden veranderen
• Begeleidt ROI-simulaties naar investeringsbeslissingen
• Volgt werkelijke vs. verwachte energiebesparingen
• Monitort de vooruitgang op weg naar neutraliteit

5. Financiële steun

• Gratis energie-audits, waardoor de kostenbarrière wordt weggenomen
• Subsidies voor maatregelen
• ROI berekend voor zowel CO2-reductie als financiële besparingen
• Selectiecriteria die prioriteit geven aan:

1. Koolstofreductiepotentieel
2. Bundeling van meerdere maatregelen in één bouwperiode
3. Kosten-batenverhouding

Het model van het programma omvatte een bestuur met meerdere actoren

• Departement Zorg Vlaanderen: leiderschap en financieringstoewijzing, ontwikkeling van het programma, kwaliteitscontrole, beheer van subsidieoproepen en coördinatie tussen belanghebbenden.
• Vlaams Energiebedrijf: co-ontwikkeling van het programma, ontwikkeling van het raamcontract en de kwaliteitscontrole, dataplatformwerking en verzameling van energieverbruiksgegevens
• Raamovereenkomst met consultancy: uitvoeren van audits in het kader van een raamovereenkomst
• Zorgorganisaties: maatregelimplementatie
• Overkoepelende organisaties: co-ontwikkeling van het programma op maat van de zorgsector en bewustwording bij zorgorganisaties

Succesfactoren:

• Geïntegreerde aanpak die klimaat-, energie- en gezondheidsdoelstellingen combineert
• Afschaffing van de kosten in verband met energie-audits
• Datagestuurde beslissingen: het platform dat empirisch onderbouwde investeringsplanning mogelijk maakt
• Raamovereenkomsten: minder administratieve lasten

Beperkende factoren:

• Het tijdschema voor de uitvoering vereist aanhoudende politieke inzet
• Tegenstrijdige prioriteiten tussen koolstofreductie en gezondheidsbehoeften

Investering:

• 103 miljoen EUR overheidsinvesteringen (2019-2025)
• Medefinanciering uit EU-herstelfondsen, ETS1 en regionale begrotingen 
• 2 VTE-coördinatie op afdelingsniveau
• Organisaties dragen uitvoeringskosten (vergelijking met subsidies en besparingen)

Klimaat- en milieuvoordelen:

• 88.398 ton CO2 jaarlijks gereduceerd
• 3.643 energiebesparende maatregelen geïmplementeerd
• Vooruitgang in de richting van klimaatneutraliteit in de gezondheidszorg
• Verbetering van de luchtkwaliteit

Maatschappelijke voordelen:

Gezondheidsvoordelen zoals:

• Verbeterd thermisch comfort dat kwetsbare bevolkingsgroepen beschermt tegen hittestress
• Verbeterde binnenluchtkwaliteit vermindert infectieoverdracht

Economische voordelen:

• 31 miljoen euro energiebesparing per jaar
• Fondsen geherinvesteerd in zorgkwaliteit en verdere duurzaamheidsmaatregelen
• Lagere operationele kosten ter versterking van de financiële veerkracht

Systeemvoordelen:

• Gecentraliseerde gegevens ter ondersteuning van planning
• Capaciteitsopbouw

2019-2025

Er is een breed scala aan soorten maatregelen, variërend van het installeren van zonwering tot het leveren van warmtepompen en het isoleren van de bouwschil. De levensduur is gekoppeld aan het type maatregel.

Flemish Department of Care

woordvoerder.zorg@vlaanderen.be

Flemish Energy Company (VEB)

communicatie@veb.be

Handboek luchtkwaliteit (BE): https://www.vlaanderen.be/publicaties/ventilatie-in-woonzorgcentra-kwaliteitshandboek