Decarbonisatie en aanpassing van de gezondheidszorg aan de warmte in Vlaanderen

De 8000 Vlaamse zorginstellingen – van ziekenhuizen tot kleuterscholen en bejaardentehuizen – zijn belangrijke energieverbruikers. Ziekenhuizen alleen al zijn goed voor 55 % van de sectorale emissies.

De klimaateffecten van gezondheidsinfrastructuur leiden tot hoge energiekosten, die van invloed zijn op de operationele begrotingen. De huidige infrastructuur is niet ontworpen of voorbereid op langdurige perioden van hogere temperaturen als gevolg van klimaatverandering. Dit creëert aanzienlijke uitdagingen voor zorg- en welzijnsinstellingen, die kwetsbare groepen dienen, zoals oudere volwassenen, patiënten met chronische aandoeningen, psychiatrische patiënten, zuigelingen of jonge kinderen. Deze populaties zijn gevoeliger voor door hitte veroorzaakte niet-overdraagbare ziekten (zoals uitdroging en hitteberoerte) of verergering van reeds bestaande aandoeningen (bijv. nieraandoeningen, diabetes, hart- en vaatziekten of ademhalingsaandoeningen).  Jeugdzorg en patiënten in het algemeen kunnen slaapproblemen en verhoogde agressie ervaren tijdens hittegolven. Zorgpersoneel wordt ook geconfronteerd met extra belasting, omdat werken in warme omstandigheden moeilijker wordt, terwijl hun werklast tijdens deze perioden vaak toeneemt.

Evenwicht tussen hygiënische ventilatie en energie-efficiëntie is een ander kritiek punt. Zorginstellingen en ziekenhuizen verbruiken ongeveer 20% van hun energie aan ventilatie. Tegelijkertijd moeten zij bestand blijven tegen toekomstige uitbraken van door aerosolen overgedragen ziekten, zoals de COVID-19-pandemie aan het licht heeft gebracht.

De federale structuur van België betekent dat de gezondheidszorginfrastructuur onder de regionale bevoegdheid valt. De Vlaamse overheid integreerde klimaat- en gezondheidsdoelstellingen via verschillende beleidsinstrumenten:

• Nationaal actieplan voor milieu en gezondheid (NEHAP)
• Preventieve gezondheidsdoelen op het gebied van milieugezondheid en het Vlaams Klimaatgezondheidsplan
• Energie- en klimaatrichtlijnen
• ETS1-fondsen (emissiehandelssysteem) die specifiek zijn toegewezen voor het koolstofvrij maken van de gezondheidszorg
• EU-faciliteit voor herstel en veerkracht (met inbegrip van Relance- en Repowerfondsen)
• Erkenning van ventilatie als kritieke gezondheidsinfrastructuur na COVID-19

Het programma werd ontwikkeld met een geïntegreerde aanpak, waarbij mitigatie- en aanpassingsinspanningen werden gecombineerd. (“klimaatmitigatie,veerkracht op gezondheidsgebied en strategische infrastructuurplanning”)

Met het programma werden drie onderling verbonden doelstellingen nagestreefd:

1. Klimaatneutraliteit in de gezondheidszorginfrastructuur bereiken door middel van uitgebreide energieaudits en gerichte investeringen

2. De veerkracht van de gezondheid vergroten door de kwaliteit van het binnenklimaat te verbeteren, met de nadruk op:

• Zomercomfort ter bescherming tegen hittegolven
• Ventilatie voor infectiepreventie en luchtkwaliteit
• Passieve koelstrategieën

3. Maak datagestuurde planning mogelijk via een gecentraliseerd platform waarmee faciliteiten meerjarige beleggingsstrategieën kunnen ontwikkelen op basis van ROI-berekeningen (return of investment)

Het programma leverde een geïntegreerd auditsysteem op met verschillende componenten:

1. Auditprogramma – 2.673 energieaudits afgerond

• Beoordeling van de maatregelen die nodig zijn om klimaatneutraliteit te bereiken
• Raamovereenkomst met adviesbureaus om de kwaliteit te waarborgen
• Kwaliteitscontrole uitgevoerd door de Vlaamse Energiemaatschappij

2. Zomercomfortaudits – 112 afgerond

1. Optimalisatie van natuurlijke ventilatie
2. Verbeteringen in de enveloppe van gebouwen
3. Passieve koelstrategieën

3. Ventilatieaudits – 378 voltooid

• Gelanceerd tijdens COVID-19
• Handboek ontwikkeld voor organisaties om het onderhoud van de binnenluchtkwaliteit te begeleiden
• Beoordeling van de maatregelen die nodig zijn om energie-efficiëntie in evenwicht te brengen met gezondheidseisen

4. Digitaal infrastructuurplatform

• Beheerd door de Vlaamse Energiemaatschappij (veb)
• Centraliseert alle auditgegevens verzameld van 2.505 gebouwen
• Maakt meerjarige masterplannen mogelijk voor investeringen in energie-efficiëntie en hernieuwbare energie
• Maakt het mogelijk om strategieën aan te passen naarmate klimaatprognoses of financiële omstandigheden veranderen
• Leidt ROI-simulaties naar investeringsbeslissingen
• Volgt werkelijke versus verwachte energiebesparingen
• Monitoren van de vooruitgang op weg naar neutraliteit

5. Financiële steun

• Gratis energie-audits, het verwijderen van de kostenbarrière
• Subsidies voor maatregelen
• ROI berekend voor zowel koolstofreductie als financiële besparingen
• Selectiecriteria met prioriteit voor:

1. Koolstofreductiepotentieel
2. Bundeling van meerdere maatregelen in één bouwperiode
3. Kosten-batenverhouding

Het model van het programma omvatte een multi-actor governance

• Departement Zorg Vlaanderen: leiderschap en toewijzing van financiering, ontwikkeling van het programma, kwaliteitscontrole, beheer van subsidieaanvragen en coördinatie tussen belanghebbenden.
• Vlaamse Energiemaatschappij: co-ontwikkeling van het programma, ontwikkeling van het raamcontract en de kwaliteitscontrole, exploitatie van het dataplatform en verzameling van gegevens over het energieverbruik
• Raamovereenkomst met consultancy: het uitvoeren van audits in het kader van een raamovereenkomst
• Zorgorganisaties: meting van de uitvoering
• Parapluorganisaties: co-ontwikkeling van het programma op maat van de zorgsector en bewustmaking van zorgorganisaties

Succesfactoren:

• Geïntegreerde aanpak waarin klimaat-, energie- en gezondheidsdoelstellingen worden gecombineerd
• Afschaffing van de kosten in verband met energie-audits
• Datagestuurde beslissingen: het platform dat empirisch onderbouwde investeringsplanning mogelijk maakt
• Raamcontracten: minder administratieve lasten

Beperkende factoren:

• Het tijdschema voor de uitvoering vereist een volgehouden politieke inzet
• Tegenstrijdige prioriteiten tussen koolstofreductie en gezondheidsbehoeften

Investeringen:

• 103 miljoen EUR overheidsinvesteringen (2019-2025)
• Medefinanciering uit EU-herstelfondsen, ETS1 en regionale begrotingen 
• 2 VTE-coördinatie op afdelingsniveau
• Organisaties dragen uitvoeringskosten (gecompenseerd met subsidies en besparingen)

Klimaat- en milieuvoordelen:

• 88.398 ton CO2 per jaar gereduceerd
• 3.643 energiebesparende maatregelen uitgevoerd
• Vooruitgang op weg naar klimaatneutraliteit in de gezondheidszorg
• Verbetering van de luchtkwaliteit

Maatschappelijke voordelen:

Gezondheidsvoordelen zoals:

• Verbeterd thermisch comfort om kwetsbare bevolkingsgroepen te beschermen tegen hittestress
• Verbeterde binnenluchtkwaliteit die besmettingstransmissie vermindert

Economische voordelen:

• € 31 miljoen energiebesparing per jaar
• Fondsen herbelegd in zorgkwaliteit en verdere duurzaamheidsmaatregelen
• Lagere operationele kosten ter versterking van de financiële veerkracht

Voordelen van het systeem:

• Gecentraliseerde gegevens ter ondersteuning van de planning
• Capaciteitsopbouw

2019-2025

Er is een breed scala aan soorten maatregelen, variërend van het installeren van zonwering tot het leveren van warmtepompen en het isoleren van de gebouwschil. De levensduur is gekoppeld aan het type maatregel.

Flemish Department of Care

Hannah Bohez

hannah.bohez@vlaanderen.be

Flemish Energy Company (VEB)

An Brouns

an.brouns@veb.be

Handboek luchtkwaliteit (BE): https://www.vlaanderen.be/publicaties/ventilatie-in-woonzorgcentra-kwaliteitshandboek