Herstel van habitats en geïntegreerd beheer in de Ebro-delta om de bescherming van de biodiversiteit en de klimaatbestendigheid te verbeteren

De Ebro-delta is een wetlandsysteem van internationaal belang, dat als zeer kwetsbaar voor klimaatverandering wordt beschouwd. De delta wordt beïnvloed door kusterosie en terugtrekking veroorzaakt door de afnemende aanvoer van fluviale sedimenten. Dit probleem wordt nog verergerd door de stijging van de zeespiegel (momenteel gemiddeld 2 mm/jaar) en bodemdaling. Als gevolg van de klimaatverandering en de verdere vooruitgang in de stijging van de zeespiegel, zou ongeveer de helft van de delta kunnen worden beïnvloed door erosie en terugtrekking in de 21e eeuw. In het bijzonder zal de zeespiegel in de Ebrodelta naar verwachting stijgen tussen 0,53 m (volgens RCP 4,5 gemiddelde) en 0,73 m (volgens RCP 8,5 gemiddelde) tegen 2100 (Genua-Olmedo et al,. 2016). Zeespiegelstijging zal niet alleen kustonderdompeling veroorzaken, maar zal ook toenemende gevolgen van zeestormen met zich meebrengen. De delta is al zeer kwetsbaar voor extreme zeegebeurtenissen. In 2020 overstroomde de storm Gloria met stormgolven tot 8 meter hoog en neerslag van 200 liter per vierkante meter een groot deel van het deltaland, de lagunes en de rijstvelden. De zee bereikte 2 tot 3 kilometer landinwaarts en in totaal 30 km2 was bedekt met zout water.

De kustlagunes Alfacada en Tancada liggen in het natuurpark van de Ebrodelta. De Alfacada lagune is nu een beschermd gebied. In de afgelopen jaren was het een particulier landgoed dat werd gebruikt voor de jacht; Dit leidde tot isolatie van de zee en de rivier en de introductie van zoet water uit het irrigatiesysteem voor de naburige rijstvelden. De lagune van Alfacada is ook kwetsbaar voor de effecten van sedimenttekort en zeespiegelstijging, omdat het gebied dicht bij de riviermonding zich snel terugtrekt. De kwelders van de Tancada lagune zijn beschadigd door intensieve visteelt. Er was veel werk nodig om dit nu beschermde gebied in zijn natuurlijke staat te herstellen, waarbij de connectiviteit met de baai van Alfacs werd hersteld door het verwijderen van dijken, naast andere herstelacties.

Tussen 2009 en 2018 zijn in de Ebro-delta twee LIFE-projecten uitgevoerd om de uitdagingen van de achteruitgang van wetlands als gevolg van menselijke activiteiten (landbouw en aquacultuur), zeespiegelstijging en bodemdaling aan te pakken. De belangrijkste doelstelling van het eerste project (DELTA-LAGOON) was het verbeteren van de ecologische toestand van de lagunes van Alfacada en Tancada door middel van maatregelen voor het herstel en beheer van habitats, zoals het verwijderen van infrastructuur die de ecologische connectiviteit verstoort, het creëren van nieuwe lagunehabitats in bestaande rijstvelden en het herstellen van moerashabitats in verlaten aquacultuurvoorzieningen. De belangrijkste specifieke doelstellingen van het project waren:

1. de ecologische en hydrologische connectiviteit van de lagune van Alfacada verbeteren door herstelmaatregelen uit te voeren om de gevolgen van de toenemende kusterosie te verminderen en de toestand van prioritaire habitats en soorten te verbeteren;
2. de uitbreiding van de habitats van de lagunes aan de kust van Alfacada te vergroten en een deel van de oorspronkelijke lagunegebieden die in rijstvelden zijn omgezet, te herstellen;
3. verbetering van de ecologische toestand en de hydrologische connectiviteit van de oude zoutpannen van Sant Antoni (Tancada lagunegebied), door het herstel van gebieden die getroffen zijn door verlaten aquacultuurvoorzieningen;
4. Procedures ontwikkelen om de ecologische waarden van de herstelde gebieden te monitoren en te verspreiden, teneinde het bewustzijn en de kennis van het publiek onder gebruikers en beheerders van de ruimten, alsook de samenleving in het algemeen, te vergroten.

Het opeenvolgende EBRO-ADMICLIM-project had tot doel een combinatie van mitigatie- en aanpassingsmaatregelen voor klimaatverandering uit te voeren door middel van een geïntegreerde aanpak voor het beheer van water, sediment en habitats (rijstvelden en wetlands). De nadruk lag op de volgende meervoudige doelstellingen:

• Verhoging van de landhoogte door de toevoer van riviersedimenten naar de delta door sedimenttransport en waterbeheer;
• Vermindering van kusterosie;
• meer koolstofvastlegging in de bodem;
• vermindering van de uitstoot van broeikasgassen door rijstvelden;
• verbetering van de waterkwaliteit;
• Behoud en verbetering van waardevolle (natuurlijke) habitats.

De belangrijkste aanpassingsmaatregel om de weerbaarheid tegen de stijging van de zeespiegel in de Ebro-delta te vergroten, is het herstel van de hydrologische connectiviteit tussen de lagunes en de zee, zodat de sedimentinput in de lagunes tijdens zeestormen toeneemt. Bovendien zijn innovatieve benaderingen voor het hergebruik van sedimenten van verschillende oorsprong en hun injectie in de Ebro-delta getest. Binnen dit algemene toepassingsgebied zijn in het kader van de twee projecten verschillende specifieke acties uitgevoerd om de gevolgen van de aantasting van habitats en de gevolgen van de stijging van de zeespiegel aan te pakken. De belangrijkste maatregelen in het kader van het DELTA-LAGOON-project zijn:

• Verbetering van het hydrologische netwerk van de Alfacada-lagune, door het reinigen van de kanalen die de lagune omzeilen en het bouwen van een nieuw kanaal dat de lagune en de rivier rechtstreeks verbindt, waardoor de sedimenttoevoer van de rivier naar de delta wordt ondersteund.
• Verbetering van de hydrologische verbinding van de kwelders die door dijken werden gedeeld en van elkaar werden geïsoleerd.
• Naturalisatie van rijstvelden terug naar de kustlagune en van een oude aquacultuurfaciliteit terug naar de habitat van kwelders.
• Creatie van kleine eilanden als broedgebieden voor zeevogels.
• Beperking van de toegang tot sommige gebieden om de gevolgen van roofdieren en menselijke frequentatie te beperken.
• Herintroductie van de Europese vijverschildpad.

Het EBRO-ADMICLIM-project voerde de volgende hoofdmaatregelen uit:

• Testen van de injectie van sedimenten van de waterzuiveringsinstallatie van Tarragona in het irrigatienetwerk van de Ebrodelta om het hergebruik van deze sedimenten te beoordelen als een hulpbron die bijdraagt aan de veerkracht van de kosten.
• Testen van het hergebruik van sediment uit afgedamde reservoirs langs de rivier de Ebro. Deze sedimenten werden geïnjecteerd in het laatste stuk van de rivier de Ebro. De tests evalueerden het potentieel voor sedimenttransport onder de huidige hydrologische omstandigheden van de rivier, om de haalbaarheid te bepalen van het overbrengen van sedimenten van de reservoirs naar de delta.
• Optimalisatie van twee bestaande aangelegde wetlands door het openen van de irrigatiekanalen en het vervangen van stilstaand water door nieuw water. Deze interventies maakten het mogelijk om de bodemhoogte en koolstofvastlegging te maximaliseren en de assimilatie van voedingsstoffen en verontreinigende stoffen te verbeteren met positieve effecten op de waterkwaliteit.
• Vermindering van broeikasgasemissies en verbetering van de koolstofvastlegging in de rijstvelden van de Ebro-delta door nieuwe agronomische praktijken, zoals de alternatieve bevochtigings- en droogwaterbeheermethode voor de rijstteelt.
• Bijgewerkte beoordeling van gebieden die kwetsbaarder zijn voor bodemdaling en zeespiegelstijging.

Tot slot heeft het EBRO-ADCLIM-project een klimaatactieplan voor de Ebro-delta ontwikkeld, met inbegrip van andere concrete en doeltreffende maatregelen voor aanpassing aan en mitigatie van klimaatverandering, waarin de richtlijnen en acties worden vastgesteld die na de afronding van het project moeten worden uitgevoerd. Dit werd ondersteund door een participatief proces met lokale belanghebbenden, waaronder de rijstsector, irrigatiegemeenschappen en ngo’s voor natuurbehoud. Het klimaatactieplan voor de Ebro-delta werd goedgekeurd en maakt deel uit van de huidige planning van het Catalaanse bureau voor klimaatverandering. Veel van de bevoegdheden die nodig zijn om de acties van het plan uit te voeren, vallen echter niet onder de bevoegdheid van de regering van Catalonië; zij zijn in wezen een kwestie van de Spaanse regering. De Spaanse regering publiceert momenteel een nieuw herstelplan voor de kusten van de Ebrodelta, ook om te reageren op de schade die is veroorzaakt door de verwoestende storm “Gloria” in 2020. De regering van Catalonië bevordert andere acties om de veerkracht van de delta te vergroten, zoals een proefproef voor de omleiding van sediment in het reservoir van Riba-roja.

De belangrijkste institutionele belanghebbenden (de regering van Spanje en de regering van Catalonië) waren partners van het DELTA-LAGOON-project, dat formeel werd gesteund door de gemeenteraad van de twee steden waar de lagunes zich bevinden (Amposta en Sant Jaume d’Enveja). Andere belanghebbenden werden tijdens verschillende vergaderingen geïnformeerd en geraadpleegd.

Deelname van belanghebbenden was een belangrijk onderdeel van het volgende EBRO-ADMICLIM-project. Er waren verschillende groepen belanghebbenden bij betrokken, waaronder vertegenwoordigers van de rijstsector, irrigatiegemeenschappen (deze gemeenschappen behoren tot de belangrijkste belanghebbenden van de delta en waren betrokken als projectpartners) en ngo’s. De ontwikkeling van het klimaatactieplan voor de Ebro-delta was dus een participatief proces ter ondersteuning van de vaststelling van richtsnoeren en de vaststelling van maatregelen met een hoge mate van consensus.

Het DELTA-LAGOON-project bereikte alle geplande doelstellingen, hoewel sommige acties vertraging opliepen als gevolg van administratieve problemen tussen de regering van Spanje en de regering van Catalonië. De grootste vertraging had gevolgen voor het herstel van rijstvelden terug naar de kustlagune in Alfacada.

Demonstratie- en innovatiedoelen onder een gezond wetenschappelijk paradigma zijn met succes geïmplementeerd in het EBRO-ADMICLIM-project. Er zijn relevante resultaten op het gebied van innovatie ontwikkeld en de deelname van belanghebbenden is succesvol geweest. De belangrijkste beperking was het gebrek aan steun van de stroomgebiedautoriteit voor hergebruik van sediment.

De totale kosten voor de uitvoering van het DELTA-LAGOON-project bedroegen 3 054 703 EUR (de LIFE-financiering van de EU bedroeg 1 490 084 EUR). De belangrijkste voordelen van de projectinterventie zijn het herstel van habitats voor wilde dieren (62 ha nieuwe habitats), het herstel van sommige beschermde soorten en de grotere veerkracht van de lagunes en moerassen tegen de stijging van de zeespiegel. Economische voordelen waren onder meer het scheppen van banen voor de uitvoering van het project en voor het nieuwe bezoekerscentrum in de lagune van Tancada. Er werd geen monetaire waardering van de voordelen uitgevoerd.

De totale kosten voor de uitvoering van het EBRO-ADMICLIM-project bedroegen 2 260 960 EUR (de LIFE-financiering van de EU bedroeg 1 124 341,00 EUR). De belangrijkste voordelen van het project zijn: het testen van hergebruik van sediment van verschillende oorsprong, de toepassing van agronomische praktijken ter vermindering van broeikasgasemissies in de rijstsector, de opstelling van richtsnoeren voor sedimenttransport en de ontwikkeling van een sedimenttransportmodel (ontwikkeld door de Universidad de Córdoba). De injectie van sedimenten in de rivier de Ebro en kanalen van de delta dienden als voorbeeld voor follow-upactiviteiten die gericht waren op het verbeteren van de sedimentinput: momenteel is een sedimentomleiding bij het Riba-roja-reservoir gepland.

De ecosystemen van de Ebrodelta vormen een habitat voor een grote verscheidenheid aan soorten. Het is van groot belang op Europees niveau, omdat het een essentieel ensceneringspunt is voor vogeltrekroutes en de thuisbasis is van een aanzienlijk aantal vogels die zijn opgenomen in bijlage I bij de vogelrichtlijn. Meer dan 180.000 watervogels winter en ongeveer 40.000 paren nestelen in de delta. Het gebied is een aangewezen natuurpark in Spanje en wordt beschermd door de Europese Vogel- en Habitatrichtlijnen, de Ramsar Conventie en UNESCO. Alle maatregelen ter ondersteuning van het herstel van het riviersysteem en ter bescherming van de habitats van gemeenschappelijk belang dragen bij tot de verwezenlijking van de doelstellingen van de EU-kaderrichtlijn water (2000/60/EG), de overstromingsrichtlijn (2007/60/EG) en de vogel- en habitatrichtlijnen (2009/147/EG en 92/43/EEG).

Het DELTA-LAGOON-project liep van 2011 tot 2014 en werd opgevolgd door het EBRO-ADMICLIM-project van 2014 en 2018. Als onderdeel van het tweede door LIFE gefinancierde project werd een klimaatactieplan ontwikkeld. Dit plan werd goedgekeurd en maakt nu deel uit van de planningspraktijk van het Catalaanse bureau voor klimaatverandering.

De levensduur van ontwikkelde interventies is niet vooraf gedefinieerd. Ze kunnen lang worden bewaard als ze goed worden beheerd en onderhouden.

Carles Ibáñez
Eurecat Centre Tecnològic de Catalunya
Head of Climate Change Department
E-mail: carles.Ibanez@eurecat.org 

Door LIFE gefinancierde projecten DELTA-LAGOON en EBRO-ADCLIM