Versterking van ecologische netwerken

Ecosystemen en biodiversiteit worden al lang bedreigd door tal van factoren, zoals habitatwijzigingen als gevolg van veranderingen in landgebruik, habitatverlies als gevolg van menselijke activiteiten (zoals verstedelijking, industriële expansie, ontbossing en vervuiling), habitatfragmentatie bijvoorbeeld als gevolg van verkeersroutes, enz. Klimaatverandering is een essentiële factor die extra druk legt op habitats en biodiversiteit. Elk organisme heeft bepaalde eisen op het gebied van klimatologische omstandigheden. Dit komt tot uiting in de wereldwijde verspreiding van soorten. Stijgende temperaturen, verschuivende seizoenen en veranderende neerslagomstandigheden, evenals de toename van extreme gebeurtenissen, impliceren dat organismen zich moeten aanpassen of naar nieuwe habitats moeten verhuizen om dienst te doen. De verschuiving in de gebiedsgrenzen zal naar verwachting het aantal soorten en de soortensamenstelling in biocoenose en biotopen veranderen.

Ecologische connectiviteit is een bepalende factor voor de overleving en migratie van soorten en het aanpassingspotentieel van populaties. Slechts ongeveer 10 % van het beschermde mondiale terrestrische gebied kan worden beschouwd als structureel verbonden door intacte landschappen (Ward et al., 2020). Het bevorderen van ecologische connectiviteit is een belangrijke optie om dynamische aanpassingsprocessen in ecosystemen mogelijk te maken en zo de achteruitgang van de biodiversiteit tegen te gaan en ecosysteemdiensten in stand te houden, met name in het licht van veranderende klimatologische omstandigheden. Bovendien leveren gezonde ecosystemen tal van goederen en diensten die van vitaal belang zijn voor de menselijke samenleving. Deze diensten zijn met name relevant voor ecosysteemgerichte benaderingen voor aanpassing aan de klimaatverandering en rampenrisicovermindering, bijvoorbeeld het waarborgen van bescherming tegen overstromingen, lawines, droogte en andere klimaatgerelateerde gevaren, het voorkomen van bodem- of kusterosie en het reguleren van het (micro)klimaat (regulerende diensten).

Het behoud van de biologische diversiteit en de verbetering van ecosysteemdiensten moeten verder gaan dan de aanpak van statische beschermde gebieden. Een verbetering van het ecologische continuüm is nodig om het effect van veranderingen in landgebruik en klimaatverandering te verzachten. Het aanhoudende verlies van natuurlijke habitats leidt immers tot versnippering en verder tot landschaps-"patchiness" en isolatie met afzonderlijke habitat-"eilanden". Deze habitateilanden verliezen hun ecologische functionaliteit, essentiële ecologische processen kunnen niet langer plaatsvinden en migratie naar andere habitats is niet langer mogelijk.

Instandhoudingsstrategieën die ecologische netwerken doeltreffender maken om de aanpassing aan de klimaatverandering te vergemakkelijken, zijn onder meer: uitbreiding van het aantal en de omvang van beschermde gebieden en andere doeltreffende instandhoudingsmaatregelen (OECM's); het opzetten, verbreden of herstellen van connectiviteitsgebieden; en het lokaliseren van reserves in de meest kritieke gebieden (IUCN, 2020).

Natura 2000 van de EU, dat wettelijk gebaseerd is op de vogelrichtlijn en de habitatrichtlijn, ondersteunt de totstandbrenging van een netwerk van onderling verbonden natuurbeschermingsgebieden tussen alle lidstaten. Deze beschermde en waardevolle natuurgebieden kunnen een belangrijke basis vormen voor het behoud van ecologische functionaliteit. Om functionele connectiviteit en een gebiedsbreed ecologisch netwerk te bevorderen, zijn ecologische corridors tussen beschermde gebieden nodig, zelfs op transnationaal en macroregionaal niveau. In dit verband zijn ook generieke habitatmaatregelen in het bredere milieu noodzakelijk. Het gaat onder meer om beleid en maatregelen op het gebied van duurzaam landgebruik (bv. behoud van landschapselementen, ecologische landbouw en ecologisch landbeheer), financieringsmechanismen en regelgeving en beleid op het gebied van ruimtelijke ordening.

De EU-strategie voor groene infrastructuur heeft tot doel een strategisch gepland netwerk van natuurlijke en seminatuurlijke gebieden tot stand te brengen, het behoud van de biodiversiteit te ondersteunen, de milieuomstandigheden te verbeteren en essentiële ecosysteemdiensten te leveren. Groene infrastructuur omvat beschermde gebieden, opstapjes en netwerkelementen, maar ook greenways, wildcorridors en andere groene ruimten en ecotechnische structuren die het mogelijk maken de negatieve gevolgen van versnippering te beperken. Deze strategische planningsaanpak voor groene infrastructuur kan een belangrijke bijdrage leveren aan de verbetering van de functionele connectiviteit van ecosystemen en ecologische netwerken. Een aantal aanpassingsopties houdt nauw verband met de planning en uitvoering van groene infrastructuur en omvat bijvoorbeeld het herstel van rivieren en voedselvlakten en het adaptief beheer van natuurlijke habitats.

Ecologische connectiviteit is van essentieel belang om de aanpassingscapaciteit van planten- en diersoorten te verbeteren en de veerkracht van ecosystemen te versterken. Tegelijkertijd kan het behoud van ecologische connectiviteit worden bereikt door aanpassingsmaatregelen die ook de menselijke samenleving ten goede komen. Het gaat bijvoorbeeld om boslandbouw en  klimaatslimme stadslandbouw die de natuur ondersteunen bij het leveren van ecosysteemdiensten. Zowel de gevolgen van het snel veranderende klimaat voor de biodiversiteit als de betekenis van ecosysteemdiensten voor duurzame aanpassing aan de klimaatverandering laten zien hoe belangrijk het is om ecologische netwerken als aanpassingsmaatregel te verbeteren.

De ondersteuning van ecologische connectiviteit en de uitvoering van de groene-infrastructuurbenadering in het landschapsontwikkelingsproces moeten gebaseerd zijn op de betrokkenheid van regionale en lokale belanghebbenden, om de acceptatie te vergroten en de maatregelen aan te passen aan lokale (sociale, politieke, economische en natuurlijke) omstandigheden. Tot de belangrijkste belanghebbenden behoren landeigenaren en vertegenwoordigers van direct getroffen sectoren, zoals landbouw, bosbouw, ruimtelijke ordening, toerisme en natuurbehoud. Belanghebbenden uit andere sectoren die indirect door het beheer van habitats en natuurlijke hulpbronnen worden getroffen, moeten ook worden geraadpleegd. Daarnaast is het van cruciaal belang dat de inheemse bevolking en lokale gemeenschappen vanaf het begin worden betrokken, om inclusieve besluitvorming te waarborgen en ervoor te zorgen dat hun rechten worden geëerbiedigd.

Economische, sociale en politieke randvoorwaarden spelen een belangrijke rol in de regionale en ruimtelijke ordening. Dit maakt het bevorderen en in overweging nemen van dynamische benaderingen voor natuurbehoud en -planning (zoals groene infrastructuur) vaak complex en moeilijk. Landgebruiksconflicten tussen verschillende sectoren (zoals landbouw, bosbouw, toerisme, hernieuwbare energie, vervoer, industrie enz.) en natuurbehoud kunnen als lokaal relevante beperkende factoren fungeren. Bovendien kan de niet-aanvaarding van het belang van ecologische netwerken (buiten beschermde gebieden) de totstandbrenging of het herstel van ecologische corridors belemmeren. Dit versterkt het belang van gerichte bewustmakingsinitiatieven. 

Aan de andere kant biedt een verbeterde ecologische connectiviteit een breed scala aan nevenvoordelen voor verschillende sectoren, waardoor sociaal relevante ecosysteemdiensten tegen relatief lage economische kosten worden gewaarborgd. 

Verbetering van de ecologische connectiviteit impliceert het ontwerp en de uitvoering van maatregelen voor landgebruik en groene infrastructuur, die uiterst locatiespecifiek zijn. Hieruit volgt dat de kosten sterk afhangen van de specifieke vastgestelde maatregel en de plaatselijke omstandigheden en nauwelijks kunnen worden veralgemeend.  

Naast de veerkracht op het gebied van klimaatverandering biedt de verbeterde ecologische connectiviteit een breed scala aan milieu- en sociale voordelen die hoger kunnen zijn dan de kosten. Zo kan bescherming tegen overstromingen door het herstel van uiterwaarden en rivierhabitats worden bevorderd om gezamenlijk de aanpassing aan overstromingen en natuurbehoud te verbeteren, wat in verschillende gevallen goedkoper is dan technische oplossingen (zoals dammen), vooral op de lange termijn. Bovendien bieden deze op ecosystemen gebaseerde groene (en blauwe) infrastructuurmaatregelen andere nevenvoordelen naast bescherming tegen overstromingen, zoals recreatieve functie en waterbehoud voor landbouwdoeleinden. Het is echter moeilijk om de effecten van de connectiviteitsmaatregelen in monetaire termen te kwantificeren. Vaak zijn deze effecten langzaam te verschijnen en groeien na verloop van tijd. Tot op heden blijft deze kwestie een van de belangrijkste uitdagingen voor de vaststelling van dit soort maatregelen. 

Op EU-niveau wordt de aanpak die gericht is op het verbeteren van ecologische netwerken en functionele connectiviteit van habitats ondersteund en zelfs aangestuurd door een gearticuleerde reeks beleidsmaatregelen en richtlijnen, met name: 

• De vogel- en habitatrichtlijnen, die het Natura 2000-netwerk juridisch ondersteunen en een sterke basis leggen voor het verbeteren van de ecologische connectiviteit. 

• de biodiversiteitsstrategie, waarin het belang van ecologische connectiviteit wordt onderstreept. 

• Wet inzake natuurherstel, een belangrijk onderdeel van de biodiversiteitsstrategie, met bindende doelstellingen voor het herstel van aangetaste ecosystemen (Europese Commissie) 

• De strategie voor groene infrastructuur, ter ondersteuning van de vaststelling van panningbenaderingen die verder gaan dan beschermde gebieden en gericht zijn op het verbeteren van de ecologische connectiviteit door middel van groene maatregelen. 

• Het onlangs gelanceerde EU-initiatief inzake natuurkredieten kan investeringen in natuurpositieve acties ondersteunen. 

Het ontwerpen en uitvoeren van interventies gericht op het verbeteren van ecologische netwerken is een continu werk. Doorgaans duurt het 5-10 jaar, hoewel de uitvoeringstijd sterk wordt beïnvloed door de schaal van toepassing (lokaal, subnationaal, nationaal of transnationaal evenement) en de specifieke kenmerken van het betrokken gebied.

De levensduur is sterk afhankelijk van veranderingen in landgebruik en veranderingen in het beleid inzake natuurbescherming; daarom is een adaptieve benadering van een verbeterd ecologisch netwerk vereist.