Aan het klimaat aangepast beheer van het Kis-Sárrét-gebied in het nationaal park Körös-Maros

Uit klimaatwaarnemingen, afgeleid van de E-OBS-gegevensset (d.w.z. de gerasterde versie van de gegevensset van de ERK over klimaatvariabelen), is gebleken dat er tussen 1960 en 2018 in Europa een algemene trend in stijgende temperatuur is waargenomen, niet alleen in het Middellandse Zeegebied, maar ook in Midden- en Noordoost-Europa. In dezelfde periode kende Hongarije een aanzienlijke opwarming (+ 0,3-0,35 °C per decennium) en een grote frequentie in hittegolven (+ 6-8 dagen per decennium) (zie de EER-indicatoren inzake temperatuur). Neerslag is zeer variabel tijdens seizoenen en jaren, met zware neerslaggebeurtenissen die vooral in de winter voorkomen. Toekomstige projecties geven aan dat deze extreme gebeurtenissen de komende decennia zullen toenemen (tot 35%). De droogtefrequentie is sinds 1950 toegenomen tot +1,3 gebeurtenissen per decennium (zie de EER-indicatoren voor meteorologische en hydrologische droogtes). Klimaatprognoses, gebaseerd op gegevens van EURO-CORDEX, wijzen op een stijging van de gemiddelde jaarlijkse temperatuur tussen 2 en 4 °C tegen het einde van de 21e ^eeuw, volgens respectievelijk de scenario’s RCP4.5 en RCP8.5 (zie de EER-indicatoren inzake temperatuur) en een lichte toename van de droogtefrequentie in de periode 2041-2070 in de twee emissiescenario’s (zie de EER-indicatoren inzake meteorologische en hydrologische droogte).

Deze veranderingen zullen naar verwachting uiteenlopende gevolgen hebben voor de habitats en de biodiversiteit van het nationaal park Körös-Maros, waarvan de omvang en het tijdstip zullen afhangen van de individuele gevoeligheden voor klimaatverandering, zoals hieronder beschreven.

Pannonische zout steppen en kwelders

Deze habitats zijn sterk afhankelijk van de duur van de bevochtiging en de temperaturen, die beide van invloed zijn op de zoutaccumulatie en andere bodemkenmerken. Perioden met weinig of geen neerslag leiden tot uitdroging van de steppen en moerassen (merk op dat er al een regelmatige trend van uitdroging is), terwijl overmatige zomerregenval de uitspoeling van de bodem kan vergroten, wat leidt tot vermindering van de zoutkenmerken en daardoor de afbraak van zoute steppen en moerassen. Sodische habitats behoren tot de meest bedreigde omdat ze speciale, complexe bodemomstandigheden bieden die zowel steppenweiden (vanwege het humusgehalte), weidesoorten (vanwege grondwatereffecten) als sodische soorten (vanwege de accumulatie van natriumzout op ongeveer 1 m diepte) kunnen ondersteunen. Als een van deze processen/omstandigheden verandert (sterker of zwakker wordt), zal de habitatsamenstelling veranderen. Variabele omstandigheden en extreme klimatologische omstandigheden, waaronder die als gevolg van de verwachte klimaatverandering, kunnen gunstig zijn voor habitats zoals dichte en hoge Puccinellia-swards of jaarlijkse zoutpioniersswards van steppen en meren.

Natuurlijke eutrofe meren met Magnopotamion of Hydrocharition - type vegetatie

Als verwacht effect van de klimaatverandering is het verminderen van de neerslag schadelijk voor de hydrofytenvegetatie, aangezien het verlaagde waterniveau van invloed kan zijn op de ontwikkeling en overleving van soorten, waardoor de soortensamenstelling wordt vereenvoudigd en de biodiversiteit wordt verminderd. Soortenaantal kan dalen als soorten met een strakke ecologische tolerantie verdwijnen. Soorten die een hoge natuurlijkheidstoestand van hun habitat vereisen (Myriophyllum verticillatum, Ceratophyllum demersum, C. submersum, Utricularia australis, Salvinia natans) dreigen te verdwijnen. Er wordt een toename van minder kwetsbare soorten verwacht.

Pannonische löss steppegraslanden

Aangezien de soortensamenstelling van deze habitats afhankelijk is van de jaarlijkse regenval, kan dit worden beïnvloed door verwachte veranderingen in het klimaat. Afname van water uit natte gebieden tijdens de zomer bedreigt de samenstelling van soorten als gevolg van het verlagen van de grondwaterspiegel.

Alluviale weiden van rivierdalen van het Cnidion dubii

Als gevolg van de verlaging van de grondwaterstand lopen deze weilanden het risico uit te drogen en tegelijkertijd onkruidiger te worden. Verscheidene van hun tribunes vertrouwen op een kortere lente-inundatie.

Alluviale bossen met Alnus glutinosa en Fraxinus excelsior

Deze habitats zijn uiterst bedreigd omdat de waterschaarste, als gevolg van de verwachte klimaatverandering, de vernieuwing / regeneratie van boom- en struiksoorten kan belemmeren.

Om de belangrijkste klimaatgerelateerde risico’s voor de habitats en de biodiversiteit van het nationaal park Körös-Maros, waar het Kis-Sárrét-gebied ligt, aan te pakken, is in samenwerking met deskundigen en lokale belanghebbenden een klimaatgericht beheersplan (CAMP) opgesteld. De belangrijkste doelstellingen van de CAMP zijn:

• verbetering van de veerkracht van beschermde en waardevolle habitats in het CAMP-gebied;
• Intensivering en verbetering van de stakeholderdialogen binnen het park;
• verdieping van studies om het hoofd te bieden aan onzekerheden in klimaatveranderingsprognoses;
• Integratie van klimaatveranderingsscenario's in het beheer van habitats;
• verbetering en specificatie van monitoringactiviteiten;
• invoering van een aanpak voor “actief adaptief beheer” voor het CAMP-gebied;
• ontwikkeling van voorbeeldige beheersplannen voor Natura 2000-habitats waarin de meest recente kennis over klimaatverandering en de gevolgen ervan wordt geïntegreerd;
• Integratie van de resultaten van klimaatmodellering en hydrologische modellering in het beheer van beschermde habitats.

Sinds 2013 zijn in overeenstemming met het CAMP verschillende maatregelen ten uitvoer gelegd om de gevolgen van de klimaatverandering aan te pakken:

• Onderhoud van het waterregime, het oplossen van het probleem van watervoorziening en wateroverschot als gevolg van verwaarloosde waterwerken, het vermijden van een te hoog waterpeil in het voorjaar (niet om nestvogels en privégebieden te bedreigen) of de zomer (mogelijk maaien en kappen van Typha-tribunes) door water in kanalen naar visvijvers te leiden
• Preventie tegen invasieve soorten. Dit omvat het versnipperen, snijden of oogsten van exotische soorten, het verbieden van verbranding, het introduceren van schapen en / of runderen die in sommige gebieden grazen (inclusief selectie van de juiste runderrassen en tijden van grazen om de voordelen te optimaliseren), het vermijden van overbegrazing in natte gebieden, maaien, het verbieden van de introductie van exotische vissoorten in de wateren
• Behoud en herstel van rivierhabitats en hun connectiviteit met aangrenzende terrestrische habitats (laterale connectiviteit)

Meer recentelijk (2019) heeft het directoraat Nationaal Park (NP) naast de CAMP-maatregelen verschillende kleine interventies uitgevoerd in het Kis Sárrét-gebied van het nationaal park Körös-Maros om water vast te houden in de wetlands, als onderdeel van het Natura 2000-beheersplan, dat in 2018 is goedgekeurd. Hoewel deze maatregelen officieel niet als klimaatadaptatiemaatregelen worden bestempeld (maar als habitatbehouds-, beheers- en wederopbouwproject), helpen ze de natuurgebieden zeker ook om waterschaarste, droogte en overstromingen het hoofd te bieden en zich aan te passen aan extreme klimaatomstandigheden. De uitgevoerde maatregelen omvatten:

• Sloop van enkele dijken om water vast te houden in de wetlands
• Hernaturalisatie van sommige kanalen (of behoud van sommige kanalen waardoor ze minder diep zijn) om rivierhabitats en hun connectiviteit met terrestrische habitats te herstellen
• Aanleg van een nieuw kanaal om vanuit een groter bestaand kanaal water naar een waardevol wetland te leiden
• Reconstructie van sluispoorten waarmee de parkwachters het niveau van inundatie en binnenwaterniveau in de moerassen kunnen regelen.

De belangrijkste belanghebbenden bij de uitwerking en uitvoering van het CAMP waren natuurbeschermingsinstanties op lokaal, regionaal en nationaal niveau, waterbeheersinstanties op regionaal niveau, regionale verenigingen voor toerisme en onderzoeksinstellingen. Ook het bestuur van het Nationaal Park en de nationale autoriteiten voor natuurbehoud en waterbeheer maakten deel uit van de belangrijkste belanghebbenden. Mediacommunicatie, zoals persberichten en krantenartikelen, werd geproduceerd om het bewustzijn over klimaatverandering te vergroten en de aandacht van het publiek te vestigen op de noodzaak om maatregelen vast te stellen om het park onder klimaatveranderingsomstandigheden te beheren.

Momenteel zijn lokale belanghebbenden niet rechtstreeks betrokken bij de beslissing over het adaptieve beheer van het nationaal park Körös-Maros. Het park bevordert echter bewustmakingsinitiatieven, bijvoorbeeld door middel van milieueducatieprogramma's voor kinderen en beurs- en tentoonstellingsevenementen waarbij de lokale en regionale belanghebbenden betrokken zijn.

Een van de belangrijkste succesfactoren bij de uitvoering van de aanpassingsmaatregelen was de grondige kennis van officieren van nationale parken en parkwachters, en hun directe band met de grondeigenaren en -gebruikers (landbouwers). Anderzijds hebben de maatregelen die zijn genomen om de waterhuishouding in stand te houden, vooral rechtstreekse gevolgen voor gebieden die eigendom zijn van de staat en die door het nationale programma worden beheerd. In feite moeten de landbouwers die de grond van de staat huren, zich strikt houden aan specifieke natuurbehoudsbeperkingen die door het NP worden opgelegd (bv. laat maaien, geen nachtwerken, geen irrigatie van graslanden, onbewogen strepen achterlaten, enz.), maar zij worden voor deze beperkingen gecompenseerd met een lage huurprijs).

De kosten voor het hele basisstudie- en CAMP-planningsproces bedroegen ongeveer 50.000 EUR; de financieringsbronnen waren 85 % van het EFRO van de EU en 15 % van de nationale middelen. Gegevens over de kosten voor de uitvoering van maatregelen zijn niet openbaar.

Voordelen zijn onder andere: handhaving van de waterregeling (die heeft bijgedragen tot het aanpakken van het probleem van watervoorziening en -overschot), vergroting van de veerkracht van landbouwsystemen, onderhoud of herstel van verschillende beschermde habitats en bedreigde soorten, en versterking van het bewustzijn en de bereidheid van lokale belanghebbenden om de koolstofvoetafdruk te verkleinen en zich aan te passen aan de klimaatverandering. Voordelen zijn moeilijk te kwantificeren. Volgens het Department of Nature Conservation and Landscape Management (Szent István University, Gödöllő, Hongarije) zien moerassen er echter beter uit dan in de voorgaande decennia en lijken ze waarschijnlijk meer op hun oorspronkelijke uiterlijk 200 jaar geleden. Ook onkruidbesmetting en penetratie van invasieve soorten werd voorkomen dankzij de uitvoering van de maatregel om voldoende waterhoeveelheid te waarborgen.

Aanbevelingen voor het beheer van door het klimaat veroorzaakte veranderingen voor regionale partners werden ontwikkeld in de vorm van een verslag over beste praktijken en richtsnoeren voor beheersstrategieën. Op basis van de geleerde lessen zijn beleidsaanbevelingen opgesteld die nuttig kunnen zijn om de nationale en Europese wetgeving te onderbouwen, met bijzondere aandacht voor de kaderrichtlijn water en het Natura 2000-kader (habitatrichtlijn, vogelrichtlijn).

Het CAMP-plan is ontwikkeld tussen maart 2010 en februari 2013. De CAMP-maatregelen werden tussen 2013 en 2019 uitgevoerd. De laatste maatregelen die door het directoraat Nationaal Park werden gepromoot, werden in 2019 uitgevoerd.

Het adaptief beheer van de natuurlijke habitats van het nationaal park Körös-Maros is een voortdurende activiteit die monitoring, evaluatie en aanpassing vereist. Nieuwe maatregelen worden uitgevoerd wanneer dat nodig is en in overeenstemming met de beschikbare middelen.

Ákos Malatinszky
Szent István University
Department of Nature Conservation and Landscape Management
Pater K. 1., 2103 Gödöllő, Hungary
E-mail: malatinszky.akos@szie.hu 

Vakgroep Natuurbehoud en Landschapsbeheer van de universiteit van Szent István en aangepast beheersplan voor klimaatverandering (CAMP) voor de NP-gebieden van Körös-Maros