Toolbox voor grensoverschrijdend beheer van waternoodsituaties in het stroomgebied van de Sava

Het stroomgebied van de Sava in Zuidoost-Europa beslaat bijna 100 000 km² (d.w.z. 12% van het grotere stroomgebied van de Donau waar het deel van uitmaakt) en strekt zich uit over 6 landen, d.w.z. Albanië, Bosnië en Herzegovina, Kroatië, Montenegro, Servië en Slovenië. Het stroomgebied omvat landelijke gebieden, evenals vele grote steden (zoals Belgrado, Ljubljana, Sarajevo en Zagreb) en herbergt een bevolking van ongeveer 9 miljoen mensen.

Het bekken en zijn bevolking worden bedreigd door steeds vaker voorkomende extreme weersomstandigheden en overstromingen, waardoor de menselijke veiligheid en bestaansmiddelen in gevaar komen. Zware neerslag en catastrofale overstromingen in het voorjaar van 2014 veroorzaakten 79 doden en troffen meer dan 2,5 miljoen mensen door materiële schade, economische verliezen en evacuaties. De schade werd geraamd op 3,8 miljard EUR (ICPDR en ISRBC, 2015).

Ook vormt de afvloeiing van vervuiling door overstromingen in het stroomgebied van de Sava een aanzienlijke bedreiging voor zowel het milieu als de menselijke gezondheid. Overstromingswater bevat een mix van sediment, puin, voedingsstoffen en chemicaliën uit landbouwgronden, waaronder drijfmest en pesticiden, waardoor waterwegen worden verontreinigd met sedimenten. Bovendien kunnen structurele schade aan de infrastructuur in het stroomgebied en herstelactiviteiten na overstromingen gevaarlijke stoffen in rivieren vrijmaken[1]. Dit brengt zowel het milieu als de mens in gevaar. Inname van pathogenen of zware metalen uit verontreinigd water of voedselbronnen verhoogt het risico op gezondheidsrisico’s, zoals gastro-intestinale aandoeningen en, op de lange termijn, hart- en vaatziekten, kanker, diabetes en nierschade (Rehman et al., 2017).

Zuidoost-Europa is zeer kwetsbaar voor overstromingen als gevolg van de klimaatverandering. Verwacht wordt dat een verwachte toename van de neerslag de overstromingsrisico’s in Oost-Europa verder zal vergroten (Bednar-Friedl et al., 2022), met 13 % hogere overstromingspieken in 2011-2040 in vergelijking met vandaag (1990-2013) en 23 % hogere pieken in 2071-2100 (De Roo et al., 2016). Verwacht wordt dat het overstromingsrisico het grootst zal zijn in het bovenste deel van het stroomgebied en in de belangrijkste zijrivieren, d.w.z. de rivieren Kupa, Una en Bosna (De Roo et al., 2016). Daarnaast hebben sociaaleconomische factoren in het stroomgebied van de Sava, zoals de financiële crisis van 2007 en de grote migratie van land naar stad, geleid tot een vergrijzende bevolking, ontoereikende infrastructuur voor waterbeheer en een gebrek aan “klimaatbestendige” huisvesting, waardoor de bevolking kwetsbaar is geworden (UNESCO,2023; Wereldbank, 2015).

[1] zoals te zien na de overstromingen van 2014 als gevolg van het vrijkomen van drijfmest door de beschadigde Stolice-antimoonmijn in de Kostajnik-stroom en als gevolg van het pompen van water uit de overstroomde Tamnava-Zapadno polje-kolenmijn in de Kolubara-rivier (RepubliekServië, 2014)

Het doel van de uitvoering van de instrumenten voor het beheer van waternoodsituaties (WACOM) in het kader van de kaderovereenkomst inzake het stroomgebied van de Sava (FASBR) is de verbetering van de grensoverschrijdende samenwerking in het stroomgebied van de Sava en de bijbehorende governancesystemen, teneinde de risico’s voor het milieu en de volksgezondheid in verband met overstromingen en verontreiniging door ongevallen te verminderen.

Specifieke doelstellingen zijn onder meer:

• Omgaan met overstromingen en accidentele vervuiling aan de bron van de problemen in plaats van verder stroomafwaarts in een andere jurisdictie;
• verbetering van de informatie-uitwisseling en coördinatie van upstream- en downstreamoverstromings- en verontreinigingsbestrijdingsmechanismen en als zodanig verbetering van de efficiëntie en doeltreffendheid ervan;
• Het verbinden van landen en sectoren die betrokken zijn bij watergerelateerde rampenbeheersing, waterbeheer en navigatie;
• Vaststellen en betrekken van belangrijke doelactoren om het bewustzijn te vergroten en de bescherming van waterwegen, overstromingsgevoelige zones, infrastructuur, bestaansmiddelen en de menselijke gezondheid te verbeteren.

De Internationale Commissie voor het stroomgebied van de Sava (ISRBC)heeft in het kader van haar kaderovereenkomst voor het stroomgebied van de Sava (FASRB)de ontwikkeling en uitvoering van een instrumentarium voor oplossingen ter ondersteuning van grensoverschrijdende samenwerking op het gebied van waterbeheer gefaciliteerd. De toolbox van oplossingen richt zich op drie componenten die essentieel zijn voor het beheer van waternoodsituaties, d.w.z. situationeel bewustzijn, communicatie en prognoses. De toolbox erkent de diversiteit in mogelijke reacties op waterrampen en in de betrokken actoren, en omvat i) een platform voor het delen van kennis in real time om de respons op grensoverschrijdende ongevallen te coördineren, ii) een op GIS gebaseerd model van het gehele stroomgebied met realtime en hypothetische overstromingen en verontreiniging, en iii) een catalogus van beste praktijken voor het gebruik van de ontwikkelde reeks instrumenten voor rampenbeheersing:

1. 1. Het transnationale instrument voor incidentcoördinatie[1] is een online, gecentraliseerd rapportagesysteem dat realtime, efficiënte en effectieve communicatie en kennisdeling tussen belanghebbenden mogelijk maakt. Het systeem stelt belanghebbenden die betrokken zijn bij het beperken van een grensoverschrijdend overstromings- of vervuilingsincident in staat om alle personeelsopdrachten en -acties in één database te documenteren. Het instrument volgt de normen van het Incident Command System voor crisisbeheersing die zijn ontwikkeld als onderdeel van het National Incident Management System (ICS/NIMS)van de VS. In het geval van een evenement dienen belanghebbenden activiteitenverslagen in bij een databank waarin alle informatie over het incident is opgenomen, d.w.z. alle “geactiveerdehoofdkwartieren”en personen die betrokken zijn bij de respons bij rampen, contactnummers en welke acties zij ondernemen.
   2. Het transnationale situationeel bewustzijnsinstrument integreert dynamische informatie van verschillende overheidsniveaus en autoriteiten die verantwoordelijk zijn voor het beheer van een overstroming of vervuilingsgebeurtenis. Dit instrument vult het transnationale instrument voor incidentcoördinatie aan met aanvullende achtergrondinformatie en een momentopname van significante incidenten. De autoriteiten verstrekken informatie over een evenement via een gemeenschappelijk rapportagemodel om informatie te verstrekken over verschillende genomen maatregelen en om acties te identificeren die transnationale coördinatie vereisen.
      
      
2. De transnationale modellering tool is een GIS-gebaseerde mapping tool[2] ontworpen om te helpen bij het beheer van noodsituaties in het gebied van de rivier de Sava en veel van de belangrijkste zijrivieren. De tool kan bijvoorbeeld de verdeling van vervuiling voorspellen op basis van daadwerkelijke lozingen in de rivier de Sava. Het voorspellingsmodel kan weergeven hoe lang een olielek zal duren om stroomafwaartse gebieden te bereiken tot meer dan een maand van tevoren, afhankelijk van de locatie en de waterstroom. Dit vergemakkelijkt de planning door de civielebeschermingsautoriteiten en stelt hen in staat om in een zo vroeg mogelijk stadium te plannen en in te grijpen.
   
   
3. De catalogusvan beste praktijken bevat bijna 100 richtsnoeren voor het gebruik van de instrumenten (i en ii). De richtsnoeren gaan vergezeld van twee strategieën, één voor de bestrijding van overstromingen en één voor de bestrijding van verontreiniging door ongevallen. Zij schetsen de redenen voor de uitvoering van het voorgestelde instrumentarium en de verschillende procedures met betrekking tot coördinatie, modellering en situationeel bewustzijn. De catalogus is opgesteld en geverifieerd door deskundigen op het gebied van waterbeheer en civiele bescherming en door belanghebbenden die betrokken zijn bij het risicobeheer in het stroomgebied van de Sava. 

Het grote samenwerkingskader van de ISRBC, dat reeds in 2002 werd opgericht, vergemakkelijkte de internationale samenwerking bij het ontwerpen, leveren en implementeren van de toolbox. Het WACOM Interreg-project binnen het transnationale samenwerkingsprogramma 2021-2027 voor het Donaugebied heeft de ontwikkeling van de instrumenten mogelijk gemaakt.

[1] Begin 2024 werd het procedurele kader voor het gebruik van het instrument voor incidentencoördinatie nog goedgekeurd door de werkorganen van de ISRBC.

[2] Het model is gedeeltelijk gebaseerd op het reeds bestaande SAVA GIS-instrument van de International Sava River Basin Commission (ISRBC) en het Sava Flood Forecasting Warning System (FFWS).

Bij de ontwikkeling van de toolbox en de bijbehorende gebruiksstrategie zijn belanghebbenden betrokken uit de landen die deel uitmaken van de International Sava River Basin Commission (ISRBC), waaronder Bosnië en Herzegovina, Kroatië, Servië en Slovenië. Belanghebbenden waren onder meer overheden, onderzoekers en belanghebbenden uit de particuliere sector, en vertegenwoordigden verschillende expertisegebieden, waaronder rampenrisico’s en waterbeheer, civiele bescherming en navigatie. Alle instellingen die verantwoordelijk zijn voor civiele bescherming, waterbeheer en navigatie, en die betrokken zijn bij het beheer van overstromings- en accidentele verontreinigingsnoodgevallen in de rivier de Sava, worden ook in kaart gebracht in een uitgebreide database.

Belanghebbenden werkten samen in discussies tijdens nationale, fysieke en online workshops om de instrumenten te definiëren, te structureren, te ontwikkelen, te evalueren en te valideren. Grensoverschrijdende “tafeloefeningen”, met inbegrip van een rampscenario, werden georganiseerd om de bruikbaarheid van de toolbox te testen en te valideren, belanghebbenden op te leiden en samenwerkingsrelaties op te bouwen. Ten slotte zijn er communicatieworkshops met belanghebbenden gehouden om de toolbox te verspreiden en het bewustzijn over de noodzaak van grensoverschrijdende samenwerking te vergroten.

De bestaande International Sava River Basin Commission (ISRBC)vormde een sterke basis voor het faciliteren van de betrokkenheid en samenwerking van belanghebbenden.

Het succes van de toolbox bij het voorkomen van maatschappelijke en milieueffecten van overstromingen en vervuilingsgebeurtenissen wordt gedreven door de internationale samenwerking tussen veel belanghebbenden die zich inzetten voor een gemeenschappelijke aanpak van risicobeheer. Een sterke betrokkenheid van belanghebbenden, gefaciliteerd door het bestaan van een gevestigd, groot samenwerkingskader, d.w.z. de International Save River Basin Commission (ISRBC),zorgde voor een gedeelde, duidelijke visie op het instrument, de input en de uitvoeringsstappen ervan, die hebben bijgedragen tot het succes ervan. Sinds 2023 wordt de succesvolle uitvoering van de instrumenten en strategieën jaarlijks gemonitord aan de hand van indicatoren die de toestand en de vooruitgang bij de vermindering van het overstromings- en verontreinigingsrisico op 14 belangrijke actiegebieden beschrijven[1].

Belemmeringen zijn onder meer het grensoverschrijdende gebruik van de toolbox, waarbij belanghebbenden uit verschillende landen van het stroomgebied van de Sava betrokken zijn, die verschillende talen spreken en verschillende nationale achtergronden hebben. De eindproducten en -instrumenten worden in het Engels ontwikkeld, wat een belemmering kan vormen voor het gebruik in een nationale context waarin belanghebbenden een andere taal spreken. Voorts vormde de verschuiving van bestaande nationale procedures voor incidentbeheer naar een gemeenschappelijk, transnationaal kader een uitdaging voor sommige nationale belanghebbenden. Zo werden tijdens de ernstige overstroming in Slovenië in augustus 2023 naar schatting 300 hoofdkantoren in het land geactiveerd. Niet alle belanghebbenden waren echter goed op de hoogte van de toolbox om een algemene uitvoering van de instrumenten en strategieën mogelijk te maken, wat een efficiëntere communicatie en uitvoering van uniforme reacties had kunnen ondersteunen.

[1] De belangrijkste interventiegebieden zijn onderwijs, financiën, governance, human resources, ICT, toezicht, informatie, infrastructuur, kennis, logistiek, organisatie, planning, navigatie en diversen.

De rol van de toolbox en de bijbehorende uitvoeringsstrategie bij het verbeteren van de veerkracht en het beschermen van mensen en het milieu tegen overstromingen en verontreiniging werd getest tijdens de overstromingen van 2023 in Slovenië. Agentschappen en belanghebbenden die betrokken waren geweest bij de evaluatie van de toolbox en wisten hoe deze moest worden toegepast, hebben met succes gebruikgemaakt van de instrumenten voor activiteiten op het gebied van paraatheid bij overstromingen en hebben hun functionaliteit en waarde bevestigd. Toch zou een bredere uitvoering de communicatie tussen verschillende hoofdkantoren en de efficiëntie en doeltreffendheid van de acties verder kunnen verbeteren.

De ontwikkelingskosten van de toolbox bedroegen iets meer dan 2,9 miljoen EUR. De kosten werden gefinancierd door het transnationale Interreg-programma voor de Donau, medegefinancierd door andere EU-fondsen, in het kader van het WACOM-project. Verdere uitgaven zijn nodig voor het onderhoud van het voorspellingsmodel (2 persoonsmaanden per jaar met om de 5 jaar nog eens 6 maanden voor substantiële ICT-upgrades); het dagelijks beheer en onderhoud van het coördinatie-instrument door een beheerder; en opleiding van de autoriteiten die de instrumenten zullen gebruiken (een halve dag per (online) opleidingssessie).

De kaderovereenkomst inzake het stroomgebied van de Sava (FASRB)is opgesteld voor de duurzame ontwikkeling van de regio door middel van grensoverschrijdende samenwerking op het gebied van water. De partijen bij het FAVV[1] (Bosnië en Herzegovina, Kroatië, Servië en Slovenië) waren verplicht een gecoördineerd systeem van maatregelen, activiteiten, waarschuwingen en alarmen op te zetten om het grensoverschrijdende landschap en de nadelige gevolgen van overstromingen te beheren.

De Internationale Commissie voor het stroomgebied van de Sava (ISRBC)is opgericht om het FAVV ten uitvoer te leggen en de samenwerking tussen de partijen bij het FAVV inzake aangelegenheden in verband met het stroomgebied van de Sava te vergemakkelijken. De ISRBC faciliteert het onderhoud van onderdelen van de gereedschapskist.

Bij de uitvoering van het FAVV hebben de partijen reeds overeenstemming bereikt over vier protocollen[2], waaronder het Protocol inzake de voorkoming van door de scheepvaart veroorzaakte waterverontreiniging en het Protocol inzake overstromingsbescherming, die van rechtstreeks belang zijn voor het grensoverschrijdend beheer van waternoodsituaties. Het protocol inzake noodsituaties is in 2024 onderworpen aan nationale procedures voordat het wordt afgerond en vastgesteld. De protocollen vormen de basis voor de uitvoering van de toolbox.

De ontwikkelde instrumenten en strategie droegen bij tot de verklaring over overstromingen en verontreiniging door ongevallen in de Sava (VAP-verklaring van de Sava) en de strategieën voor respons in noodsituaties in het stroomgebied van de Sava (Sava STEER),die onder het ISRBC vallen.

[1] Albanië en Montenegro zijn geen partij bij de kaderovereenkomst inzake het stroomgebied van de Sava (FASRB) omdat Albanië slechts een paar vierkantekilometer van het stroomgebied van de Sava beslaat; overwegende dat Montenegro de procedure voor volledig lidmaatschap van de Internationale Commissie voor het stroomgebied van de Sava (ISRBC) niet heeft afgerond nadat het in 2006 onafhankelijk werd, maar dat de vertegenwoordigers van het land actief deelnemen aan alle technische organen van de ISRBC;

[2] De vier protocollen omvatten ook het Protocol betreffende de scheepvaartregeling en het Protocol betreffende het beheer van sedimenten.

De toolbox is ontwikkeld in de loop van 1,5 jaar, tussen juli 2020 en december 2022. Na de ontwikkeling heeft de ISRBC in 2023 het transnationale modelleringsinstrument geïmplementeerd. De volledige uitvoering van het instrument voor coördinatie en situationeel bewustzijn, dat verband houdt met de vaststelling van het ISRBC-noodsituatieprotocol voor het stroomgebied van de Sava, is in 2024 aan de gang. De toepassing van best practices in de verschillende landen neemt voortdurend toe.

De toolbox is momenteel gedeeltelijk operationeel, waarbij het modelleringsinstrument voor accidentele olielozingen en verspreidingsvoorspelling actief wordt gebruikt door de Sloveense civiele bescherming (URSZR), terwijl er besprekingen gaande zijn over de uitvoering van de resterende component.

De toolbox zal naar verwachting ten minste tien jaar actief blijven en worden onderhouden. De instrumenten zullen naar verwachting relevant blijven voor autoriteiten en andere belanghebbenden die rampenrisico’s beheren, aangezien prognoses inzake klimaatverandering een grotere kans op overstromingen in het stroomgebied van de Sava laten zien. Gezien de klimaatgevoelige aard van dit landschap is grensoverschrijdende samenwerking steeds noodzakelijker voor adequaat rampenbeheer om de risico’s voor de gezondheid van mens en milieu, bestaansmiddelen en infrastructuur te verminderen. 

Dr. Primož Banovec

Scientific Associate within the Water Economic Institute (Vodno gospodarski inštitut), University of Ljubljana

Primoz.Banovec@fgg.uni-lj.si

WACOM_Transnationaal instrument voor de coördinatie van incidenten voor het beheer van noodsituaties op het gebied van verontreiniging door overstromingen

WACOM_Transnational situational awareness tool for flood-accidental pollution emergency management (Transnationaal situationeel bewustmakingsinstrument voor het beheer van noodsituaties in verband met door overstromingen veroorzaakte verontreiniging)

WACOM_Transnational modelling tool for flood-accidental pollution emergency management

WACOM Transnationale catalogus van beste beheerpraktijken

WACOM_Transnationale databank van beste beheerspraktijken

WACOM_Sava STEER Implementatiehandleiding

WACOM_Strategies voor noodmaatregelen bij overstromingen in het stroomgebied van de Sava