Luchtverontreiniging

Waargenomen effecten

In 2019 waren ongeveer 307 000 vroegtijdige sterfgevallen in de EU-27 toe te schrijven aan langdurige blootstelling aan zwevende deeltjes met een diameter van 2,5 μm of minder (PM_2,5). Stikstofdioxide (NO₂) was gekoppeld aan 40 400 vroegtijdige sterfgevallen en ozon op leefniveau (O₃) aan 16 800 vroegtijdige sterfgevallen (EEA, 2021).

De afgelopen jaren is het aandeel van de stedelijke bevolking dat wordt blootgesteld aan concentraties van luchtverontreinigende stoffen boven de EU-grenswaarden, en de daaruit voortvloeiende gevolgen voor de gezondheid, afgenomen voor PM_2,5 en NO₂ (zie figuur hierboven). Voor ozon op leefniveau neemt de noordelijke hemisferische achtergrondconcentratie in Europa toe, terwijl de mondiale piekwaarden afnemen (Andersson et al., 2017; Orru et al., 2019; Paoletti et al., 2014).

Er zijn steeds meer aanwijzingen dat negatieve gezondheidseffecten van luchtverontreiniging zich ook voordoen onder de niveaus van de EU-richtlijn luchtkwaliteit, en dit komt tot uiting in de nieuwe mondiale richtsnoeren voor luchtkwaliteit van de WHO (WHO, 2021). Aangezien de bijgewerkte WHO-richtsnoeren voor de meeste verontreinigende stoffen strenger zijn, zal het aandeel van de stedelijke bevolking dat wordt blootgesteld aan ongezonde concentraties luchtverontreinigende stoffen en de bijbehorende gezondheidseffecten groter zijn dan eerdere schattingen.

Stedelijke bevolking blootgesteld aan concentraties luchtverontreinigende stoffen boven geselecteerde EU-luchtkwaliteitsnormen, EU-27 en het VK
_{Bron: EEA, Overschrijding van de luchtkwaliteitsnormen in Europa}

Geprojecteerde effecten

Veranderingen in temperatuur, neerslag, wind, vochtigheid of zonnestraling in verband met klimaatverandering hebben invloed op de luchtkwaliteit, waardoor deze mogelijk verslechtert (Fu en Tian, 2019). Dit gebeurt via gewijzigde emissies van natuurlijke bronnen (zoals bosbranden, mineraalstof, zeezout, biogene vluchtige organische stoffen (BVOS)); emissies uit menselijke bronnen (zoals ammoniak uit de landbouw); het aantal chemische reacties in de atmosfeer; en transport-, dispersie- en depositieprocessen van luchtverontreinigende stoffen (Fortems-Cheiney et al., 2017; Geels et al., 2015).

Met betrekking tot de menselijke gezondheid is de combinatie van hittestress en luchtverontreiniging bijzonder schadelijk. Gelijktijdige blootstelling van de bevolking aan hoge temperaturen en luchtverontreiniging (PM, NO₂ of O₃₎is in verband gebracht met hogere sterftecijfers als gevolg van cardiovasculaire en respiratoire oorzaken (EEA, 2020). De huidige en verwachte demografische veranderingen, zoals een vergrijzende bevolking met een toenemende prevalentie van onderliggende gezondheidsproblemen, zullen ook bijdragen tot een toename van de ziektelast in verband met luchtverontreiniging.

Fijn stof

Naar verwachting zullen de concentraties fijn stof in de lucht in de toekomst licht stijgen, zij het met enige onzekerheid (Doherty et al., 2017; Park et al., 2020). De klimaatverandering heeft namelijk gevolgen voor de emissies van de precursoren van PM: het aantal en de ernst van natuurlijk voorkomende bosbranden zullen naar verwachting toenemen, evenals de uitstoot van zeezout. Verder verhogen hogere temperaturen de biogene en agrarische ammoniakemissies (Geels et al., 2015). Ook de chemische reacties die leiden tot de productie van secundaire PM worden geïntensiveerd door temperatuur- en vochtigheidsveranderingen (Megaritis et al., 2014). Ten slotte zullen dalingen van de windsnelheid, bijvoorbeeld voor delen van het Middellandse Zeegebied (Ranasinghe et al., 2021), en afnemende neerslag de verdunning en afzetting van PM verminderen, wat resulteert in hogere luchtconcentratieniveaus (Doherty et al., 2017).

Ozon op leefniveau

In het veranderende klimaat worden in de zomer hogere O_{3-concentraties} op grondniveau verwacht, waarbij de grootste stijging wordt voorspeld voor de warmste scenario’s en voor Zuid- en Midden-Europa (Fortems-Cheiney et al., 2017; Colette et al., 2015). De piekconcentraties zullen naar verwachting toenemen, wat relevant is voor de gevolgen voor de gezondheid, aangezien kortetermijnblootstelling aan hoge piekconcentraties ozon op leefniveau verband houdt met ademhalings- en cardiovasculaire gezondheidsproblemen (Doherty et al., 2017). Volgens het RCP4.5-scenario wordt in sommige landen in Midden- en Zuid-Europa in 2050 een stijging van de ozongerelateerde sterfte op leefniveau tot 11 % verwacht (Orru et al., 2019).

Ozon op leefniveau wordt in de atmosfeer gevormd door fotochemische reacties van vluchtige organische stoffen (VOS) en stikstofoxiden (NOx) in aanwezigheid van zonlicht. In het kader van de klimaatverandering zullen de BVOC-emissies waarschijnlijk toenemen als gevolg van een groter aantal warme dagen; stijgende atmosferische CO2-niveaus kunnen ook van invloed zijn op de productie van BVOC (Fu en Tian, 2019). Verhoogde wereldwijde methaanconcentraties en hogere temperaturen versnellen ook de O_3-productie op grondniveau. Verder wordt verwacht dat de verwachte grotere instroom van stratosferisch ozon in de troposfeer de ozonniveaus op leefniveau in heel Europa verder zal verhogen (Fortems-Cheiney et al., 2017).

Stikstofdioxide

De NO2-concentraties zullen naar verwachting niet worden beïnvloed door de klimaatverandering.

Andere luchtverontreinigende stoffen

Hoge luchtvochtigheid en overstromingen van gebouwen kunnen de groei van schimmels ondersteunen en de prevalentie van ademhalingsziekten verhogen (D’Amato et al., 2020). Voorts kan luchtverontreiniging in stedelijke gebieden (met name op lange termijn hoge NO_2-niveaus) de allergeniciteit van stuifmeel verhogen (Gisler, 2021; Plaza et al., 2020), waarvan de concentratie en seizoensgebondenheid zelf wordt beïnvloed door het veranderende klimaat.

Beleidsreacties

De herziene mondiale richtsnoeren voor luchtkwaliteit van de WHO vormen een solide wetenschappelijke basis voor het nemen van beslissingen over het beleid inzake schone lucht wereldwijd.  In het kader van de Europese Green Deal herziet de Europese Unie haar richtlijnen inzake omgevingslucht om deze beter af te stemmen op de nieuwe WHO-richtsnoeren. Mitigatiemaatregelen ter vermindering van de CO2-uitstoot hebben vaak een positief effect op de uitstoot van luchtverontreinigende stoffen door het verkeer, de energieproductie, de verwarming van woningen enz., waardoor een win-winsituatie ontstaat.

De luchtkwaliteitsbeoordelingen, met inbegrip van de gevolgen voor de gezondheid, worden jaarlijks door verschillende autoriteiten uitgevoerd. Voorspellings- en vroegtijdige waarschuwingssystemen voor luchtverontreiniging kunnen, samen met medisch advies, de gezondheidsrisico's verminderen. Ze kunnen ook worden gebruikt door gezondheidszorgsystemen om zich voor te bereiden op hogere aantallen patiënten op spoedeisende hulpafdelingen. De systemen voor prognoses en vroegtijdige waarschuwing zijn operationeel op lokaal niveau en op regionale schaal, zoals de Europese luchtkwaliteitsindex van het EEA. In verschillende Europese landen zijn ozonconcentratieniveaus opgenomen in actieplannen voor warmte-gezondheid.

Burgerwetenschappelijke projecten op het gebied van luchtkwaliteit bieden empirisch onderbouwde informatie en creëren bewustzijn bij burgers.