Opprettalse av menneskeskapte snøfonner for å forbetra avlssuksessen til Saimaa ringsel, Finland

Klimaendringane utgjer ein langsiktig trussel mot selbestanden i Saimaa, fordi den vellukka avl av arten er avhengig av is og snødekke. Tetningar føder vanlegvis ein enkelt valp i ein subnivean lair som ligg i snødrifts danna på sjøens strandlinje. Mor-paret brukar lair over ammeperioden. Det gjev live mot rovdyr og hardt klima.

I vintrar med gode snøforhold, er ca 8 % av kvalpane funne døydde i lair stader. Imidlertid kan ein mild vinter og mangel på snø føre til høgare perinatal dødelegheit (som i 2006 og 2007, ca. 30 %). Snødekket på Saimaasjøen har vore utilstrekkeleg i nokre av dei siste åra. Til dømes var vinteren 2020 eksepsjonelt mild, noko som forårsaka ein total mangel på snødrift som trengst for selane. Denne situasjonen forverrast ytterlegare av globale oppvarmingsrelaterte endringar i klimatiske tilhøve. Modellbaserte analysar av is- og snøforhold i Saimaasjøen under klimascenari viser ein klar langsiktig nedgang i hekkehabitatkvaliteten. Til dømes anslås gjennomsnittleg djupn på snøfonner i strandsona å søkke med om lag 50 % frå referanseperioden 1981–2010 til 2070–2099. Varigheita av isdekket forventast å forkortast med ca. 1,5 månader, med issmelting allereie før slutten av puppesesongen i løpet av dei mildaste vintrane (J akkila eit al., 2024). Vidare, på grunn av det landlåste innsjøhabitatet, er Saimaa-selane ikkje i stand til å flytta til gunstigare område som svar på klimaendringar.

Saimaa ringsel har IUCN status som truga underartar. I habitatdirektivet inneber denne statusen at ein slik art treng streng beskyttelse (rådsdirektiv 92/43/EØF, vedlegg IV). Ifølgje sistnemnde er forringing og øydelegging av eit habitat, avlsstad og kvilestad som er viktig for overleving av ein art (eller underartar) under streng beskyttelse forbode. Derfor har det EU-finansierte LIFE-prosjektet fått tillating frå det lokale senteret for økonomisk utvikling, transport og miljø til å hogge opp dei menneskeskapte snøfonnane på selens hole.

I tillegg er følgjande juridiske elementar relevante for Saimaa-selbevaringsprosjektet.

Bevaringspolitikk

Saimaa-seglet vart beskytta i 1955 ved eit lovpålagt dekret basert på den finske jaktlova. I 1993 vart rettsvernet overført til naturvernloven. Ansvaret for forvaltinga vart gjeve til Miljøverndepartementet og i praksis til Parks & Wildlife Finland. Det er ein offentleg etat som utgjer ein del av det statlege føretaket Metsähallitus. Ein bevaringsstrategi og handlingsplan for ringselet Saimaa vart vedteke i 2011 og oppdatert i 2017 og 2022 (Saimaannorpan suojelun strategia ja toimenpidesuunnitelma 2022).

Bevaringsområde og program

I Lake Saimaa-distriktet representerte etableringa av Linnansaari nasjonalpark i 1956 eit betydeleg grunnlag for beskyttelse av Saimaa sel (9600 hektar, vinterbestand av 65-86 sel). Kolovesi nasjonalpark vart etablert i 1990 og beskyttelse av Saimaa ringsel var den viktigaste medverkande årsaka til bevaring av området (2,300 ha, vinter lagar app. 9-12 tetningar). Det er òg nokre privateigde bevaringsområde etablert for beskyttelse av Saimaa sel.

Det finske nasjonale kystlinjebevaringsprogrammet, som vart vedteke i 1990, gjev midlar til å beskytte hekkeområda til Saimaa ringsel. I innsjøen Saimaa dekkjer bevaringsprogrammet 92,000 ha (for det meste vassområde). Det meste av distribusjonsområdet til selen er òg inkludert i Natura 2000 Network. Natura 2000-områda dekkjer totalt 157.426 hektar (33.022 hektar land, 124.404 hektar vatn). Shoreline Conservation Programme og Natura 2000-nettverket, som delvis overlappar kvarandre i den geografiske dekninga, beskyttar høvesvis ca. 70 % og 95 % av strandlinjene der selane ligg. For å gjennomføre bevaringsprogrammet og bevaringsmåla for Natura 2000-nettverket vart naturvernområde etablert og område ervervet av staten for bevaringsføremål. Natura 2000-nettet gjennomførast òg gjennom arealplanar i tråd med areal- og bygningslova, fiskerestriksjonar etter finsk fiskelova og etablering av restriksjonsområde etter lov om bruk av motorvogn i terrenget.

Fiskerestriksjonar

På Lake Saimaa har fisket vore avgrensa sidan 1980-talet for å beskytte Saimaa ringsel. Fiskestenging og restriksjonar er dei viktigaste vernetiltaka for ringselbestanden. Begrensningsområda har auka frå 1,5 % til ca. 7 % av innsjøens overflateareal. For tida etablerte fiskerestriksjonsdekretet (357/2026) ein romleg (dekke ca. 70 % av innsjøen), og to temporale (vårtid og årstid) fiskerestriksjonar. I løpet av våren (frå 15. april til 30. juni), den mest kritiske perioden for overleving av ungar, er bruk av gjellenett forbode. I tillegg er bruk av dei fleste dødelege fiskereiskapstypar for sel forbode året rundt (t.d. fiskefeller med ei opning breiare enn 15 cm, gjellegarn med sterk maske, krokar agna med fisk og multifilamentnett). Til trass for dei romlege utvidingane er arealdekninga av dekretet framleis mindre enn distribusjonsområdet til Saimaa-ringselet, spesielt i dei nordlege og sørlege delane av innsjøen. I tillegg til dekretet inngås det frivillige fiskerestriksjonsavtalar både innanfor dekretets område og i tilstøytande vassområde. Det utbetales økonomisk kompensasjon til vassområdeeigarar (havarar av fiskerettigheiter) som inngår desse avtalane. Desse avtalane mogleggjer også utviding av det området som regulerast av dekretet i løpet av dekretets gyldighetsperiode. Dette gjeld til dømes når det observerast nye kvalpar i område på kanten av eller utanfor det aktuelle dekretområdet.

EU LIFE Saimaa selprosjektet og oppfølgingsprosjektet Our Saimaa Seal LIFE hadde som mål å redusere dei viktigaste truslane mot Saimaa ringsel, som vart identifisert i Saimaa selbevaringsstrategi og handlingsplan. Prosjekta har særleg hatt som mål å redusere risiko knytte til klimaendringar, fiske og menneskeskapte forstyrringar. Resultata frå prosjekta vart brukt i bevaringsstrategien og oppdatering av tilhøyrande regelverk.

Eit av hovudmåla med prosjekta var å leggje til rette for tilpasning til klimaendringar ved å hopa opp menneskeskapte snøfonner og byggje kunstige reir for å forbetra Saimaa seal´s hekkesuksess under milde vintrar. Andre mål er å redusera bifangstdødelegheita. Dette vart oppnådd gjennom å utvikle selvenlege fiskemetodar, redusere menneskeskapte forstyrringar, involvere ulike (lokale) interessentar i bevaringsaksjonar og medvitegjeringsinitiativar. Prosjekta tok òg sikte på å oppdatera kunnskap som grunnlag for effektiv overvåking og bevaring, til dømes viktig funksjon av økologiske samanhengar og potensielle truslar mot selane.

Den menneskeskapte snødriftsmetoden vart utvikla ved Universitetet i Aust-Finland. Den vart implementert som ein ny bevaringsmetode i full skala for å forbetre selens overleving i milde vintrar når snødekket ikkje er tilstrekkeleg for lairs. Den vart implementert under EU LIFE Saimaa Seal-prosjektet og heldt fram i vårt Saimaa-seglprosjekt.

I vintrar med dårlege snøforhold vart menneskeskapte snøfonner stabla opp i selens hekkeområde. Drifta vart stabla årleg i januar og byrjinga av februar. Forma og storleiken på dei menneskeskapte driftene etterliknar dei naturlege vinddrivne snøhaugane. Saimaa ringsel ligg på is i snøfonner i strandkanten. Menneskeskapte snøfonner vart stabla ved hjelp av naturleg snø samla i nærleiken av drivstaden ved hjelp av snøskuffer og skyvarar. Drifta var lokalisert i nærleiken av dei potensielle lairstadane. Minimum snødekke på is for å lage ein snøfonn er rundt 5 centimeter. Dei eksakte dimensjonane til snødrifta avheng av plasseringa og mengda snø som er tilgjengeleg. Snøfonner bør imidlertid vere store nok til store fødselsbur, dvs. ca. 1 m høge, 3-6 m breie og 8-15 m lange.

Kvart år deltok meir enn 300 frivillige i lair-teljingar og/eller bygging av menneskeskapte snøfonner. Basert på funn frå lair census, utført årleg, skapte menneskeskapte snødrifter ein effektiv bevaringsmetode. Under prosjektet «Our Saimaa seal LIFE» vart det bygget 1130 snøfonner, i stor grad laga av frivillige. Rundt halvparten av desse snøfonnane vart brukt som kvile- eller fødestue, og 171 kvalpar vart fødd i dei. På grunn av denne bevaringshandlinga heldt fram med å vere perinatal dødelegheit betydeleg lågare samanlikna med tidlegare vintrar med dårlege snøforhold. Då snøforholda gjorde det umogleg å lage menneskeskapte snøfonner, vart kunstige flytande reirkonstruksjonar bygget og plassert. Dei kunstige reira er flytande strukturar som kan installerast anten i ope vatn eller på is. Gjennom heile prosjektet vart 120 av desse kunstige reira utplassert, og halvparten av desse vart brukt av selane.

Prosjekta gjennomførte òg andre tiltak som ikkje adresserer effektane av klimaendringar, men reduserer seldødelegheita, og dermed òg aukar deira motstandskraft mot klimaendringar. Seal-safe fyke garn (ein type fiskefelle som brukast av profesjonelle fiskarar, for åbor og gjedde-åbor) vart utvikla i samarbeid med lokale profesjonelle fiskarar. I det første Saimaa Seal-prosjektet vart nesten 300 gjellegarn eid av fritidsfiskarar erstatta av selsikre fiskefeller (ein annan fiskereiskapstype, mindre enn fykenettet som hovudsakleg brukast av profesjonelle fiskarar). I tillegg vart det delt ut nesten 1500 «stopparar» til fiskarane. Stopparar gjer dei tradisjonelle fiskefellane «forseglingssikre»: dei hindrar den største opningsbreidda på over 15 cm og blokkerer dermed forseglingane heilt inn i fella. I løpet av prosjektet «Our Saimaa seals LIFE» er det bygget ytterlegare tusen selsikre fiskefeller av over 1700 deltakarar på 135 verkstader. Desse tiltaka gjorde det mogleg å erstatte ca. 150 gjellegarn med 600 selsikre fiskefeller. På fiskearrangementa i løpet av dei to Livsprosjekta signerte om lag 1100 individuelle fritidsfiskarar avtalen om å avstå frå garnfiske i hekkeområdet, i byte mot selsikre fiskefeller. Vidare nådde vårt Saimaa Seal LIFE-prosjekt over 23.000 menneske gjennom miljøopplæring.

Vidare anses det å sikre genetisk mangfald i ringselpopulasjonen som grunnleggjande for å takle endra miljøforhold som følgje av klimaendringar. For å løyse dette problemet vart tre selar i Saimaa-sjøen vellukka translokert og overvakat under prosjektet. Framtidig forsking kan bidra til å verifisere om dette har bidrege til å auke det genetiske mangfaldet.

Forvaltingsplanar for Natura 2000 område avgjerande for Saimaa ringsel vart utarbeidd under LIFE Saimaa Seal prosjektet frå 2013-2018. 34 hektar land (øyar) og 670 hektar vatn vart anskaffet for naturvern. Til slutt vart det også sett i gang tiltak for medvitegjerings- og undervisningsføremål.

I dei følgjande åra (2020-2025) vart det sett i verk ytterlegare verne- og bevaringstiltak for dei to viktigaste habitata til den baltiske ringselen, som ligg i skjergarden og Åland. Innanfor”Våre Saimaa selliv” vart det etablert tre nye verneområde på Åland. I tillegg vart beskyttaringa av ringseglet frå Austersjøen lagt til som eit obligatorisk kriterium for seks eksisterande verneområde (Vår Saimaa Seal LIFE-rapport 2025).

Overvåkingsresultater indikerer at menneskeskapte snøfonner resulterte i ein reduksjon av perinatal ringseldødelegheit. I løpet av vintrane 2014-2016, då menneskeskapte snøfonner vart stabla, svinga perinatal dødelegheit frå 8 % til 16 %. Motsett, før metoden vart implementert, var dødelegheita nær 30 % (til dømes 2006 og 2007). I løpet av dei siste fem åra (2020-2025) har selane akseptert rundt 50 % av menneskeskapte snøfonner som ein lairstad, og 171 kvalpar har vorte fødd i dei. I same periode, på grunn av bevaringstiltaka som vart sett i verk, auka Saimaa ringselbestanden frå 425 til 530 individ. Desse resultata kjem frå lair census som byrjar kvart år om våren når taka av snø lair kollapsar og vert detekterbare. Denne folketeljinga strekkjer seg over ca. 70 % av Saimaas strandlinjer (ca. 11 500 km).

Metsähallitus, Parks & Wildlife Finland er ansvarleg for dei fleste av bevarings- og overvåkingstiltaka til Saimaa-selet. Universitetet i Aust-Finland spelte ei avgjerande rolle, ikkje berre i utviklinga av den menneskeskapte snødriftsmetoden og deltaking i årlege lair-teljingar. I breiare grad har det òg avansert Saimaa ringselbevaring ved å gje nye overvåkings- og bevaringsmetodar, samt vitskapleg kunnskap for å støtte beslutningstaking.

Dei frivilliges rolle er òg svært viktig både for å lage snøfonnane og for å overvaka og evaluere populasjonsdynamikken. I løpet av åra deltok erfarne lokale frivillige i dei årlege holeteljingane til Saimaa ringsel. Desse frivillige kjenner dei krevjande feltarbeidstilhøva på isen og plasseringa av dei tradisjonelle hekkeplassane til ringselane. Dette nettverket av frivillige voks betydeleg under vårt Saimaa Seal LIFE-prosjekt frå 2020-2025. Basert på denne innleiande gruppa av viktige frivillige, byrja prosjektet å byggje eit større nettverk av frivillige for å dekkje heile distribusjonsområdet av selen for å vere førebudd på dei moglege utfordringane ved oppvarming av vinterklimaet. I tillegg til naturvernarane inkluderte dei frivillige fritidsfiskarar, politikarar (lokale og nasjonale), beslutningstakarar, lokale innbyggjarar, sommarbuarar og NGO-medlemmer. Det er eit godt døme på korleis ei konkret bevaringshandling kan føre til openheit og involvering av lokalbefolkninga til bevaring og bringe folk saman.

I perioden 2020-2025 var meir enn 300 frivillige aktive årleg i å lage snøfonner og/eller holeteljingar. Deira innsats utgjorde totalt nesten 3500 arbeidsdagar. Med tanke på heile perioden for dei to EU LIFE-prosjekta (2013-2018 og 2020-2025), utgjorde innsatsen til frivillige 5770 arbeidsdagar. I tillegg til frivillige og Metsähallitus, deltok òg andre samarbeidspartnarar, som Universitetet i Aust-Finland, WWF Finland og lokale senter for økonomisk utvikling, transport og miljø, for å realisere dei menneskeskapte snødriftene i ein bemerkingsverdig innsats.

135 workshops vart organisert for å informere og utdanne interessentar. Under desse hendingane vart selsikre fiskefeller bygget ved hjelp av fiskarar, skulebarn og vassområdeforvaltarar.

Suksessfaktorar

Eit avgjerande suksesselement for dette tilpasningsalternativet er den generelt positive lokale og nasjonale haldninga til Saimaa Seal (IUCN SSC, 2025). I dette samband var frivillige grunnleggjande for prosjektets suksess og for å overvaka seilbefolkningsdynamikken. Dei menneskeskapte snøfonnane har vist seg å vere ein effektiv metode for å redusere kvalpedødelegheita i vintrar med dårlege snøforhold. Ein viktig suksessfaktor er at på grunn av deira standhaftighet kjem selane tilbake til same stad kvart år for å byggje si hole. Dette bidreg til å leggje til rette for ei vellukka plassering av menneskeskapte snøfonner (IUCN SSC, 2025).

Suksessen demonstrert med det første prosjektet (LIFE Saimaa seal project) førte til oppfølging gjennom Our Saimaa Seal LIFE-prosjektet. Dette prosjektet har motteke Biodiversity Award 2013-2014 tildelt av National Committee of Finland for International Union for Conservation of Nature (IUCN). På grunn av publikasjonar i internasjonale tidsskrifter og medieformidling, auka resultata også interessa utanfor Finland.  Det vart fremja som ei ny, enkel og innovativ løysing for å redusere dei negative effektane av klimaendringar på ein svært truga folkesetnad som vart vellukka testa under reelle tilhøve.

Avgrensande faktorar

Imidlertid er den menneskeskapte snødriftsmetoden berre effektiv så lenge det er noko snø tilgjengeleg og innsjøen har samanhengjande isdekke. Sidan det første LIFE-prosjektet har mengda snø og/eller is i enkelte område vore ein avgrensande faktor for å skape menneskeskapte snøfonner. Derfor starta utviklinga og testinga av langvarige kunstige lairstrukturar i det første LIFE-prosjektet, heldt fram i det andre prosjektet og vart ansett som spesielt relevant.

Kostnader

Det totale prosjektbudsjettet for LIFE Saimaa Seal var EUR 5,261,612. Ein andel på 75 % av det totale budsjettet vart finansiert av EUs LIFE+ (program for natur og biologisk mangfald). Tiltaket «Forbetre hekkeforholda for ringsel frå Saimaa med menneskeskapte snøfonner» er éit av 63 tiltak i prosjektet. Kostnadane for denne spesifikke handlinga er ca 4 % av det totale prosjektbudsjettet. Det totale prosjektbudsjettet for «Our Saimaa Seal LIFE» var 7,1 millionar euro, derav EU bidro med 5,3 millionar euro.

Fordelar

Rundt 50 % av kvalpane vart fødd i holer skapt i menneskeskapte snøfonner. Perinatal dødelegheit var betydeleg lågare samanlikna med tidlegare vintrar med dårlege snøforhold når metoden ikkje var i bruk. Dette framhevar nytten og suksessen av teknikken (for ytterlegare detaljar sjå avsnittet”Løsningar”).

Utover dei direkte bevaringsutfalla har involveringa av hundrevis av lokale frivillige hatt viktige sosiale fordelar. Deltaking i bevaringsarbeid forbetra offentlege haldningar til Saimaa ringsel og dens beskyttelse. Det styrkte òg tilliten mellom lokalsamfunn og bevaringsstyresmakter. Fiskarar, studentar og sjøvitjande vart utdanna i selbevaringsarbeidet. Meir medvite atferd og respektfull fiskepraksis forventast derfor å forbetra resultata av tilpasningstiltaka som er gjennomført i løpet av dei to EU LIFE-prosjekta. Seal-vennleg turisme vart òg utvikla. Deltakarar på selekskursjonar fekk informasjon om Saimaa-ringselane og bevaringstiltaka som vart sett i verk for å beskytte denne arten.

Life Saimaa Seal-prosjektet gjekk føre seg frå 2013 til 2018. Det vart etterfølgd av Our Saimaa Seal Life som gjekk frå 2020 til 2025. Menneskeskapte snøfonner held fram med å bli bygget kvart år. Deira gjennomføring tek ein kort periode (eit par veker per vinter og før reproduktive sesongen).

Menneskeskapte snøfonner varer berre ein hekkesesong og må derfor byggjast opp att kvart år. Den menneskeskapte snødriftsmetoden vart inkludert i bassenget av etablerte bevaringspraksis av Saimaa ringsel.

Metsähallitus Parks & Wildlife Finland
E-mail: saimaannorppa@metsa.fi

I ucn-ssc-conservation-success-stories-2021-2025

Kunnasranta, M., Niemi, M., Auttila, M., Valtonen, M., Kammonen, J., & Nyman, T. (2021). Forseglet i ein innsjø — biologi og bevaring av det utryddingstrua ringselet Saimaa: ein revisjon. Biologisk bevaring, 253, 108908.

Modellering av verknadene av klimaendringar på is og snø i innsjøar viser nedgangen i hekkehabitat for den truga ringselen | Climatic Change | Springer Nature Link

Kunnasranta, M., Niemi, M. & Auttila, M. (2022). Utvikling av kunstige reirkassar for eit stort akvatisk pattedyr. Bevaring av vassmiljøet: Økosystemer for sjøvatn og ferskvatn, 32(8), 1365–1371. https://doi.org/10.1002/aqc.3851

Vår Saimaa Seal LIFE Layman-rapport 2025