Europeiske midlar til flaumverntiltak i Smolyan — Bulgaria

Bulgaria ligg i ein region som er spesielt sårbar for klimaendringar (hovudsakleg på grunn av temperaturauke og ekstrem nedbør) og til den auka frekvensen av klimaendringar relaterte ekstreme hendingar, som tørke og flaum. Ifølgje dei tilgjengelege klimaendringsscenaria for Bulgaria (Nasjonalklimatilpasningsstrategi),projiserast ein trend mot auka frekvens av ekstreme hendingar og katastrofar. Dette er allereie opplevd med hyppige førekomstar av store nedbørsmengder, varme og kalde bølgjer, flaum og tørke, orkan vind, skogbrannar og skred.

Før intervensjonane vart flere nabolag i Smolyan sterkt påverka av ekstreme vêrforhold, med tilbakevendande flaum.

I 2005 opplevde Ustovo-området i byen Smolyan alvorlege problemer på grunn av oversvømming av Cherna-elva etter ekstrem nedbør. I byrjinga av august 2005 danna Ihtiman-syklonen over det vestlege Middelhavet og bevega seg austover for å kome inn i vest for Bulgaria den 4. august. Natta frå 5. til 6. august er prega av alvorsgraden av vêret i Rhodopes-fjella, nær Smolyan. Regionen Smolyan var blant dei som rapporterte den høgaste 24-timars kumulative mengda nedbør (156 mm, 218 liter per kvadratmeter) klokka 7:30 lokal tid den 6. august.

Distriktets infrastruktur vart ikkje bygget for å handtere denne nedbørsmengda (som er kjend å skje ein gong kvart 1000. år). Tsjerna-elva som renn gjennom byen, sprengde sine breidder og førte til at folks heim vart overfløymde og skadat.

Med tanke på desse lokala bestemte Smolyan kommune seg for å vere på føre-var-sida og sette i verk tiltak for å tilpasse distriktets infrastruktur til framtidige flaumar.  Spesielt for å velje ut dei prioriterte områda for gjennomføring av tilpasningstiltak, fokuserte den regionale administrasjonen-Smolyan på følgjande hovudutfordringar:

• å bevare menneskes liv og helse,
• sikre ein høgare grad av beskyttelse av infrastruktur (hovudvegkommunikasjon) og kommersiell verksemd,
• sikre eit volum av fritt vatn i elveleie for å sikre passasje av ei høg bølgje.

Flaumverntiltaka er sett i verk for å redusere risikoen for flaum i Ustovo-distriktet (spesielt bustadsområde “Progressi” 1, 2 og 3) i byen Smolyan med sikte på å beskytte folkesetnaden og forhindre flaumskadar.

• å forbetra/støtte/oppretthalde eksisterande infrastruktur for permanent flaumvern for anten å auke deira evne til å avgrense flaumvatn eller legge til rette for betre vasstraum og dermed redusere risikoen for flaum, 

• å levere naudsynt utstyr for å reagere raskt mot oversvømmingar og avgrense dei negative verknadene av vatn i flaumområde,
• å redusere dei sosioøkonomiske skilnadene mellom Bulgaria og andre EU-medlemsstatar, 
• å gjere leve- og arbeidsvilkåra i Bulgaria meir attraktive; 
• å utvikle turismepotensialet;  
• Stimulere til investeringar i mindre kommunar. 

Intervensjonane vart òg gjennomført for å møte behovet for grenseoverskridande samarbeid (Hellas-Bulgaria), for å førebyggje og handtere flaum i områda rundt to internasjonale elvar (Strymonas og Evros), område som har møtt alvorlege flaumhendingar dei siste åra.

Hovudaktivitetane implementert av Smolyan-distriktsadministrasjonen bidreg òg til måla for flaumrisikostyringsplanen for Black Sea River Basin Management District (FRMP,2021 i utkastversjon). FRMP har som mål å gje ei oversikt over flaumfare og flaumrisiko over heile landet, identifisere område der fare- og risikonivået er høgare (område med potensiell betydeleg flaumrisiko). Denne planen representerer implementeringsprosessen av EU-direktiv 2007/60/EF (European Floods Directive, FD). Ytterlegare tiltak for å forhindre oversvømmingsrisiko frå Cherna-elva kan òg utleiast frå Flood Risk Management Plan for East Aegean Sea Basin District for perioden 2022-2027, vedteke i desember 2023 (Beslutning nr. 937/2023 av Ministerrådet). 

Tiltaka som er sett i verk for å redusere risikoen for flaum, vart i hovudsak finansiert av ERDF gjennom driftsprogrammet «Regional Development 2007 — 2013 (kontraktnr. BG161PO001/1.4-06/2010/011 «Støtte til småskalatiltak for å hindre oversvømmingar i byområde») og gjennom samarbeidsprogrammet Interreg V A Greece-Bulgaria 2014-2020 (FloodProtection Project).

Det første prosjektet bestod av to hovudkonstruksjonar: (1) utviding og reingjering av elveleiet i Cherna-elva for å ha større kapasitet til å handtere store mengder vatn, og (2) gjenoppbygging og oppgradering av eksisterande støttemurar og bygging av nye veggar med armert betongrekkverk og parapeter på venstre og høgre bredd av elva. Desse arbeida vart utførte gjennom flere delprosjekter. Totalt vart 240 meter med nye flaumveggar bygget, og over 430 meter med eksisterande murar vart forsterka.

Intervensjonane som vart realisert viste seg å vere effektive for å forhindre flaum i Ustovo-distriktet i Smolyan, spesielt i 2014, eit ekstremt vått år. Som rapportert i drat Draft Preliminary Flood Risk Assessment for Black Sea River Basin Management District (2021), viste fordelinga av flaumførekomstar per år i den observerte perioden (2011-2019) ein klar topp i 2014, etterfølgd av ei veksling av år med høgare og lågare få flaumar. Om lag 38 % av alle registrerte flaumar i den observerte perioden (2011-2019) skjedde i 2014.

Frå og med 2015 og i det andre prosjektet (InterregHellas-Bulgaria)er det gjennomført flere andre inngrep i byen for å sikre forsterkning av støttemuren, hydraulisk leiingsevne og reingjering av elveleiet (Cherna og Byala-elva) i den urbaniserte delen av Smolyan. Alle desse tiltaka var igjen fokusert på å redusere risikoen for flaum og forhindre skade på menneske og infrastruktur. For desse tiltaka vart det teke betydelege mengder materiale frå kritiske strekningar av elveleiene. Fallande tre og overgrodd vegetasjon vart fjerna, medan det vart utført byggjearbeid for å styrke brukonstruksjonar og eksisterande steinveggar, som er spesielt relevante for sikkerheita til hovudbypassvegen over dei.

Den kommunale utbyggingsplanen for Smoylan ser for seg bygging av ytterlegare anlegg for å hindre oversvømmingar, inkludert: Reingjering av elveleie av vegetasjon og sedimenter, gjenoppbygging av dei to kommunale dammane (Kiranov dol og Laga), og skogplanting av tilstøytande land. For å bli informert og varsla i tide, tek imot kommunen jamleg informasjon om nedbør frå Miljøvern- og vassdepartementet. Ei dedikert teneste gjev timeinformasjon (sjølv per minutt) om forventa nedbør og vasstand i elva. Kommunale ekspertar handsamar denne informasjonen og legg den ut på kommunens nettside.

Ordføraren og dei kommunale ekspertane heldt mange møte under prosjektet der dei grundig forklarte bebuarane behovet for flaumverntiltaka og deira positive effekt. Dei færraste vart direkte råka av byggearbeida. Det var nokre problemer med bebuarane som til dømes tilstadeværinga av ulovlege bygningar på byggjeplassen, som låver og hagar som måtte rivast før arbeidet kunne starte.  Imidlertid kunne dei løysast innanfor lovverket og resulterte ikkje i protestar eller nokre store negative reaksjonar.

Finansiering frå EU var ein viktig faktor for å mogleggjere byggearbeida. Kommunen søkte om støtte til driftsprogrammet «Regional utvikling» (sjå også «Kostnader og ytingar») og til Interreg-samarbeidsprogrammet.  Kommunale ekspertar tok seg av søknadsskjemaet, og dei hadde tilgang til all informasjon som krevst for prosjektet, inkludert foreløpige studiar og teknisk design, samt eit klart definert mål. Dette hjelpte dei sterkt i prosessen med å søkje om EU-finansiering. Prosjektforslaget vart oversendt departementet for regional utvikling i 2012. Departementet fungerte den gong som forvaltingsstyresmakt for dette programmet. Då prosjektet vart tildelt, vart det utarbeidd ein kontrakt mellom departementet og kommunen Smolyan. I neste fase vart det starta ein open prosedyre for byggearbeidet. Byggefirmaet svarte direkte til kommunen, som igjen rapporterte til departementet.
Andre faktorar som bidro til ei smidig gjennomføring av prosjektet var at tomta som tiltaka vart sett i verk på i hovudsak eigast av kommunen og at det var enkelt å få byggetillatelse.

Kostnadane for flaumverntiltaka som dekkast av det første EU-prosjektet, kom saman til 933,438 bulgarske leve, eller EUR 477,259 EUR. Ein liten del, 5 % av den totale summen (46,959 Lev, eller EUR 24,010), vart levert av Smolyan. Størstedelen av finansieringa, 886.478 Lev (EUR 453.249), stammar frå EU gjennom driftsprogrammet «Regional Development 2007 — 2013 (kontraktnr. BG161PO001/1.4-06/2010/011),«Støtte til småskalatiltak for å hindre oversvømmingar i byområde»).

Byggearbeida utført i det andre prosjektet (Interreg V-A Greece-Bulgaria — Flood Protection project) kosta 2.145.943.51 BGN (ca 109 millionar EUR, Interreg nettside). Prosjektet vart samfinansiert av EU, gjennom European Regional Development Fund, og av det nasjonale bidraget frå Bulgaria og Hellas.

Fordelane med tiltaka (i form av redusert skade på grunn av flaum) er ikkje estimert og kvantifisert. Imidlertid vil skaden av 2005 flaumhendinga no sannsynlegvis unngåast under framtidige tunge nedbørshendingar. Faktisk var året 2014 eit veldig vått år, og andre nabolag i Smolyan har opplevd flaum, men Ustovo-distriktet vart ikkje råka. Andre co-fordelar er ikkje tekne i betraktning.

Dei nye tiltaka i dagens kommuneutviklingsplan vart finansiert av ulike kilder som kommunebudsjettet, operativt program «Miljø» (2014 — 2020), grenseoverskridande samarbeidsprogram og av det interdepartementale katastrofeutvalet.

Hovudorgana som er ansvarlege for flaumvern i Smolyan, er Aust-Belormorksi-regionens bassengdirektorat i Plovdiv, samt ordføraren i kommunen i det aktuelle vassdraget. Kommunen har ansvar for vedlikehald av dei sette i verk tiltaka som består i å reinse elvebotnen for vegetasjon og sedimenter to gonger i året.

Tiltaka vart gjennomført mellom juni 2011 og juni 2013, som ein del av det første prosjektet finansiert under Regionalt utviklingsprogram (2007 — 2013). Det er gjennomført ytterlegare tiltak i perioden 2017-2022 innanfor samarbeidsprogrammet Interreg VA”Greece-Bulgaria”.

Intervensjonane er planlagde å vare i minst 100 år.

Maria Bogotlieva
Smolyan Municipality
4700 Smolyan, 12 Bulgaria blvd.

email: m.bogotlieva@smolyan.bg