Grøne tak i Basel, Sveits: kombinere reduksjons- og tilpasningstiltak

I Basel vil få dagar med maksimal temperatur lik eller over 30 °C auke frå referanseverdien frå 1981-2010 på 10,5 til 24,7 i 2035, 28 i 2060 og 68,5 i 2085 under klimascenariet RCP8.5. Få tropiske netter (minimum temperatur lik eller over 20 °C) kjem til å auke frå 0,6 til 5,9, 15,8 og 40,3 for høvesvis åra 2035, 2060 og 2085 under RCP8.5. I den sveitsiske platåregionen kan årleg gjennomsnittleg nedbør auke med opptil 10 % i 2035, 8,4 % i 2060 og 10,5 % i 2085 under RCP8.5 (sjølv om reduksjonar i nedbør frå -2 % til -5,4 % kan oppstå for låge estimater under same RCP).

I lys av desse forventa endringane i klimatiske tilhøve, har grøne tak vorte funne å tilby høve til å kombinere energisparing, reduksjon og tilpasning av klimaendringar og mål for biologisk mangfald.

Hovudmålet med initiativet er å auka dekninga av grøne tak i byen Basel gjennom bruk av ein kombinasjon av økonomiske insentivar og byggeforskrifter. Reduksjon av energiforbruket i bygningar og beskyttelse av biologisk mangfald har vore dei første viktige motivatorane. I utgangspunktet vart grøne tak, som eit mål på energisparing, finansiert av byen Basel for ein toårsperiode på midten av 1990-talet for å auke interessa og medvitet. Oppmuntra av suksessen til dette prosjektet vart det tildelt midlar til ein studie som dokumenterte fordelane med biologisk mangfald av grøne tak. Programmet vart finansiert på nytt i 2005-2007. Det nye programmet spesifiserte retningslinjer (hovudsakleg knytte til dei økologiske eigenskapane og branntryggleiken til taka) som grøne takprosjekter måtte følgje for å vere kvalifisert for midla. Det er no anerkjend at grøne tak òg gjev ein tilpasningsfunksjon for klimaendringar ved å avgrense overflatevassavrenning og redusere temperaturen i byområde.

I mange byar i Sveits vart mange grøne tak oppretta på 1980-talet, hovudsakleg som pilotprosjekter, noko som ga grunnlag for kunnskap og erfaring for seinare tiltak. I tillegg var 1995 EU-året for naturvern. Dette var drivkrafta bak Basels første grøne takkampanje, som starta i 1996. På byrjinga av 1990-talet innførte Basel ei lov som støtta energisparetiltak. Ifølgje denne lova, som var den einaste av sitt slag i Sveits, blir 5 % av alle kundars energirekningar sett inn i eit energisparefond, som deretter brukast til å finansiere energisparekampanjar og tiltak. Det nasjonale miljø- og energidepartementet bestemte seg for å forfølgje og fremje grøne tak ved hjelp av denne finansieringskilden for 1996-1997-programmet. Det andre finansieringsprogrammet vart gjennomført i 2005-2007.

Det vart ikkje sett i verk ytterlegare tiltak etter dette. Kampanjen vart ansett som vellukka nok, og plikta til å konvertere til grønt tak alle flate tak i ny og ettermontert bygning som tredde i kraft i 2010 (forsterking av 2002-en), vart ansett som tilstrekkeleg til å gje det momentum som trengst for utviding av grøne tak i kommunen.

I tett bebygde område der det kan vera umogleg å gje omfattande parkar og plante tre, er vegeterte tak eit mogleg grønt alternativ. Desse taka reduserer ikkje berre den urbane varmeøyeffekten, men fungerer òg som isolatorar. Ved å minimere varmegevinstar i bygningar, kan grøne tak senke innetemperaturen med så mykje som 5 °C og dermed redusere behovet for kjøling og tilhøyrande energibruk, og dermed bidra til reduksjon og tilpasning av klimaendringar. Modelleringsstudium utført i Manchester, Storbritannia, viser at grøngjering av alle eigna tak i tett bebygde område kan redusere stormvassavrenning med 17–20 % (Snakkeit al., 2013). Grøne tak kan òg gje «steppingstones» for trekkande artar under endra klimaforhold.

Ei undersøking av totalt få grøne tak i 2006 indikerte tilstedeværinga av 1711 omfattande grøne tak (tak med grunn jord som for det meste husar sukkulentar og gras) og 218 intensive grøne tak (tak med djupare jord for å imøtekome større planter og tre) i byen Basel. Omtrent 23 % av Basels flate takareal var grønt i 2006. Sidan då har rundt 100 grøne tak, som dekkjer ei overflate på 80 000 m2, vorte installert kvart år. Sjølv om det ikkje er noko nytt offisielt estimat tilgjengeleg, bør dette legge opp til ca 40 % av takflata i Basel som no er dekt av grøne tak, ifølgje Basel kommune.

For utviklarar er installasjon av grøne tak no ansett som rutine, og utviklarar gjer ingen innvendingar mot å installere dei. I Basel er det i regelverket for grønt tak (dvs. 2002-endringa av Basel bys bygningsrett) fastsett følgjande:

• Det veksande mediet bør vera innfødd regional jord — forordninga tilrår at ein rådførar seg med ein gartnar.
• Det veksande mediet skal vera minst 10 cm djupt;
• Haugar 30 cm høge og 3 m breie bør gjevast som habitat for virvellause dyr;
• Vegetasjon bør vere ei blanding av innfødde planteartar, karakteristisk for Basel;
• Grøne tak på flate tak over 1 000 m² må involvere samråd med byens grøne takekspert under prosjektering og bygging.

Ei ytterlegare endring i 2015 sette minste tjukking av jord til 12 cm.

Før det første insentivprogrammet (1996-1997) gjennomførte Miljø- og energidepartementet ei meiningsmåling med den sveitsiske offentlegheita for å bestemme nivået på støtte til ein elektrisitetsskatt for å betale for energibesparande tiltak. Fokuset på grøne tak vart fremja av forskarar frå Zürich University of Applied Sciences (ZHAW) i Wädenswil (Sveits), som hadde som mål å påverke beslutningstakarar i Basel for å endre byggeforskriftene og tilby økonomiske insentiver for å auke grønt tak dekning. Ulike interessentar vart konsultert under utviklinga av konseptet med grønt tak, og i etableringa av det første insentivprogrammet: Den lokale næringsforeininga, hagebruksforeininga, foreininga for grønt tak, miljøorganisasjonen Pro Natura Basel, Institutt for parkar og kyrkjegardar i byen Basel og Nasjonalt institutt for miljø, skog og landskap.

Basels regelverk for grønt tak møtte ingen betydeleg motstand fordi alle interessentar var involvert i prosessen frå byrjinga, og på grunn av suksessen til insentivprogramma. For utviklarar er installasjon av grøne tak no ansett for å vere ein rutinemessig praksis, og utviklarar motsett seg ikkje installasjonen. Incentivprogramma var retta mot bedrifter så vel som innbyggjarane i Basel. Under insentivprogrammet i 1996-97 var medieinteressa stor, og aviser og plakatar vart brukt til å informere innbyggjarane i Basel om tilskota. Dette spela ei viktig rolle i suksessen fordi det auka medvitet om grøne tak på tvers av ei rekkje interessentar. Konkurransar på dei flottaste grøne taka arrangerast regelmessig.

Ein omfattande serie mekanismar, frå insentiver til lovbestemte forskrifter, har sikra eit breitt opptak av grøne tak i Basel. Championship av prosjektet av ein engasjert forskar frå Zürich University of Applied Sciences (Stefan Brenneisen) bidro til initiativets suksess. Involvering av alle interessentar frå starten av initiativet bidro til å ta opp spørsmål og bekymringar og sikra at alles mål vart oppfylte.

Ein viktig lærdom er at i urban samanheng kan klimatilpasning vere foreinleg med reduksjon; Basel-saka illustrerer at tilpasning kan drivast fram av tiltak retta mot energisparing og reduksjon av klimaendringar. Slike høve til å utnytte eksisterande og pågåande by- og infrastrukturutvikling som drivast av andre mål med henblikk på tilpasning, bør søkast og maksimerast for å unngå feiltilpasning. Grøne tak er eit utmerka døme på dette.

To pågåande prosjekter, finansiert av det sveitsiske føderale byrået for miljø, måler fordelane på grøne tak når det gjeld biologisk mangfald (insekter som sommarfuglar og biller og blautdyr som sniglar), men ingen resultater har vorte publisert så langt. Dei to prosjekta tek òg sikte på å måle verknaden av klimaendringar, til dømes førekomsten av tørre stavar i periodar som ikkje er tradisjonelt tørre (som haust og vår), på artens samansetning av grøne takøkosystemer. Resultata og den generelle utviklinga av Basel grøne tak systemet vil bli vist fram i 2023 på Green Roof Congress.

Kostnader og subsidiar har variert betydeleg sidan lanseringa av programmet. Dei opphavlege kostnadene for takgrøning vart anslått til 100 CHF per m^2. Mottakarar av fondet mottok 20 CHF per m² med grønt tak i 1996-1997, både for nye utbyggingar og for ettermontering av grøne tak i ein eksisterande bygning. I programmet 2005-2007 mottok støttemottakarane 30–40 CHF per m² berre for ettermontering av eksisterande bygningar.

Kostnaden er no nede i ca 23 CHF per m^2. Tilskot er ikkje lenger på plass og anses ikkje lenger som naudsynt. I dag har grøn takteknologi utplassert i Basel konvergert til den enklaste konfigurasjonen, med ein eittlags isolasjonsmembran, eit beskyttelseslag og deretter eit 12 -15 cm tjukt lag med jord. Denne konfigurasjonen garanterer vasstetting og bygningens strukturelle soliditet, og det er tillate av byggeforskrifter og forskrifter, som er mindre strenge enn i naboland som Austerrike.

Grøne tak har flere fordelar, inkludert absorberande regnvatn og forseinka avrenning (derav redusere flaumrisiko i høgintensitets nedbørshendingar); isolering av bygningar; Bidreg til å senke urbane lufttemperaturar og redusere den urbane varmeøyeffekten; skape eit habitat for plante- og dyreliv; og gjev eit meir estetisk tiltalande urbant landskap.

Basel vedtok ein bygg- og anleggslova som krev grøne tak på alle nye utbyggingar med flate tak. Bygge- og anleggslova har sidan gjeve ei stor drivkraft for flere grøne tak i Basel. Ei endring, vedteke i 2002, lyder at alle nye og renoverte flate tak må vere grøne og fastset deira design for å maksimere biologisk mangfald. Dette kravet vart forsterka i 2010 gjennom ei forskrift som pålagde grønt taktekking for alle flate tak viss involvert i ein bygning ettermontering, og i alle nye bygningar med flate tak.

Eit aktuelt juridisk problem er korleis ein skal handtere grøne tak i kombinasjon med fotovoltaisk (PV) installasjon. Den urbane grøne avdelinga i Basel kommune er involvert i uformelle diskusjonar med arkitektar og utviklarar for å imøtekome sameksistensen av 100 % overflategrøne tak og løfta PV-paneler på ein måte som ikkje forstyrrar verken plantevekst eller elektrisitetsproduksjon. Der full co-installasjon er umogleg, ein avtale mellom ulike urbane avdelingar, på plass sidan 2018, fastsett eit kompromiss på 60 % PV og 40 % grøne tak, med grus under paneler. Bruken av grus kompenserast av kravet om at den gjenverande 40 % grøne takflata har auka økologisk verdi (sikra gjennom utplassering av døde skogar, eller spesielt økologisk verdifulle jordsmonn og sand). Nyleg, kombinere dei to med oppløfta PV vert teknologisk meir gjennomførbart og følgjeleg i aukande grad implementert i praksis.

Grøne tak er private initiativ som kan stimulerast av regjeringa. I Basel, to grøne tak insentiv program operert for spesifiserte to-års lange periodar (1996-1997 og 2005-2007).

Grøne tak har ei forventa levetid på rundt 50 år.

Stephan Brenneisen and Nathalie Baumann
Zurich University of Applied Sciences Wädenswil
Grüental, Postfach 335, CH 8820 Wädenswil, Switzerland
E-mail: stephan.brenneisen@zhaw.ch; nathalie.baumann@zhaw.ch

Stadtgärtnerei Basel
Switzerland, Basel
http://www.stadtgaertnerei.bs.ch/ 

Zürich University of Applied Sciences Wädenswil (ZHAW) og Green and Blue Space Adaptation for Urban Areas and Eco Towns (GRaBS) prosjekt