Zalesianie i ponowne zalesianie

Zmiany klimatu i ekosystemy leśne są ze sobą ściśle powiązane, a klimat wpływa głównie na tempo, częstotliwość, intensywność i harmonogram temperatury powietrza, promieniowania słonecznego i opadów. Zmiana klimatu może stanowić zagrożenie dla ekosystemów i usług leśnych, zwłaszcza w regionach śródziemnomorskich, gdzie oczekuje się wzrostu wskaźników śmiertelności drzew i pożarów lasów ze względu na podwyższone temperatury i susze (EEA, 2016a; 2016b). Zmienione warunki klimatyczne doprowadziły już do negatywnych skutków, takich jak zmiany w: skład gatunkowy i różnorodność biologiczna lasów, tempo wzrostu, odporność na szkodniki i choroby, rozprzestrzenianie się gatunków inwazyjnych, system pożarów lasów i podatność lasów na pożary.

Lasy mogą działać jako pochłaniacze dwutlenku węgla; mogą gromadzić dwutlenek węgla w atmosferze _jako węgiel wegetacyjny i w glebie. Działalność człowieka mająca wpływ na właściwości użytkowania gruntów i leśnictwa może jednak zmienić obieg węgla między atmosferą a ekosystemami lądowymi, prowadząc do większej emisji CO2. Ponieważ lasy są w stanie działać jako pochłaniacz dwutlenku węgla, są one uwzględnione w polityce międzynarodowej (rozporządzenie UE w sprawie LULUCF 2018/841) w celu przeciwdziałania zmianie klimatu zarówno poprzez procesy łagodzenia zmiany klimatu, jak i przystosowywania się do niej; Należy preferować powiązanie tych dwóch aspektów.

Projekty dotyczące zalesiania i ponownego zalesiania mogą pełnić tę podwójną rolę w odniesieniu do ekosystemów leśnych. Zalesianie (tj. przekształcanie długotrwale niezalesionych gruntów w lasy) odnosi się do tworzenia lasów, w których wcześniej ich nie było lub w których przez długi czas brakowało lasów (50 lat zgodnie z UNFCCC). Ponowne zalesianie odnosi się do ponownego sadzenia drzew na ostatnio wylesionych gruntach (tj. przekształcania ostatnio niezalesionych gruntów w lasy). Jeżeli te dwa podejścia będą postrzegane jako komplementarne, mogą umożliwić warianty strategiczne korzystne dla wszystkich stron. W przypadku niezrównoważonego zarządzania obie praktyki mogą być jednak kontrowersyjne, ponieważ mogą prowadzić do zniszczenia pierwotnych ekosystemów nieleśnych (np. naturalnych użytków zielonych).

Na szczeblu międzynarodowym zalesianie i ponowne zalesianie zostały początkowo uznane za podejścia łagodzące i promowane w odniesieniu do celów sekwestracji dwutlenku węgla. Mogą one jednak również pomóc lasom w przystosowaniu się do zmiany klimatu poprzez zmniejszenie presji człowieka (na przykład poprzez ograniczenie niszczenia lub degradacji siedlisk) oraz poprawę łączności krajobrazowej i zmniejszenie fragmentacji (ułatwiając w ten sposób migrację gatunków w warunkach zmiany klimatu). Zalesianie i ponowne zalesianie może również przyczynić się do zachowania kluczowych punktów różnorodności biologicznej, unikania degradacji gleby i ochrony innych zasobów naturalnych (np. wody).

Zrównoważone gospodarowanie gruntami zalesionymi lub ponownie zalesionymi pomaga w realizacji działań dostosowawczych, ponieważ utrzymuje stan lasów i gwarantuje usługi ekosystemowe, zwłaszcza w skali lokalnej, zmniejszając podatność na zmianę klimatu i utratę różnorodności biologicznej. W przypadku niewydolności upraw spowodowanej zmianą klimatu lasy mogą zapewnić społecznościom lokalnym siatki bezpieczeństwa ze swoimi produktami (np. zarówno drewnem, jak i produktami niedrzewnymi, takimi jak zwierzęta łowne, orzechy, nasiona, jagody, grzyby, rośliny lecznicze). Lasy pomagają również w regulowaniu przepływu wody i zasobów wodnych za pośrednictwem związanych z hydrologią usług ekosystemowych (np. ochrona przepływu podstawowego, regulacja przepływu burzowego i kontrola erozji). Ponadto sadzenie drzew może stworzyć nowe siedliska dla bardziej tolerancyjnych gatunków i zwiększyć różnorodność biologiczną, zwłaszcza gdy preferowane są plantacje wielogatunkowe (wybór gatunków rodzimych i unikanie gatunków inwazyjnych, mniej przystosowanych do siedliska). Zalesianie i ponowne zalesianie może również kontrolować degradację gleby, zagrożenia hydrauliczne i związane z osuwaniem się ziemi oraz zachęcać społeczności lokalne do stosowania systemów rolno-leśnych lub leśno-duszpasterskich, tworząc w ten sposób nowe możliwości uzyskania dochodów. Ponadto praktyki gospodarki leśnej, takie jak pozyskiwanie środków sanitarnych, mogą pomóc w ograniczeniu ataków szkodników i chorób.

Lasy są ważne nie tylko dla różnorodności biologicznej, ale także dla działalności gospodarczej, takiej jak handel drewnem i produktami niedrzewnymi oraz ekoturystyka. W 2021 r. w leśnictwie i wyrębie lasów w Europie zatrudnionych było około 473 100 osób. Całkowita wartość dodana brutto (WDB) wygenerowana przez sektor leśnictwa i pozyskiwania drewna w UE wyniosła 25 mld EUR w 2021 r. (Eurostat). Lasy są często uznawane za estetyczne dla sektora turystyki: oferują różne możliwości uprawiania turystyki pieszej i rowerowej. Nowe lub odrestaurowane lasy mogą tworzyć wspaniałe krajobrazy, które przyciągają turystów poszukujących doświadczeń na świeżym powietrzu. Turystów szczególnie przyciągają aspekty związane z różnorodnością biologiczną, np. możliwość obserwacji ptaków. Z tego powodu zalesianie i ponowne zalesianie można postrzegać jako możliwości przystosowania się również dla sektora turystyki. Odnosi się to do przypadków, w których są one częścią regionalnych lub krajowych strategii dywersyfikacji i wspierają zrównoważone formy turystyki, które szanują ochronę lasów, a nawet przyczyniają się do niej. W ramach programu Agenda 2000 zalesianie miało być środkiem towarzyszącym wspólnej polityce rolnej UE (WPR). Unijna polityka zalesiania wspierała sadzenie około 2 mln hektarów drzew na gruntach rolnych w latach 1994–2015. Chociaż zalesianie jest obecnie uważane za strategię łagodzącą przez sekwestrację CO _2, poziom zalesiania zmniejszył się w ciągu ostatnich dziesięcioleci. W ramach środków przydzielonych w programach rozwoju obszarów wiejskich UE (2014–2020) zaplanowano zasadzenie kolejnych 510 000 hektarów.

Nie ma wystarczających informacji, aby oszacować udział gatunków iglastych w porównaniu z gatunkami liściastymi w programach zalesiania i ponownego zalesiania. Niemniej jednak udział lasów liściastych i mieszanych w Europie rośnie w ostatnich dziesięcioleciach, mimo że w niektórych krajach nadal dominuje zalesianie drzewami iglastymi.

W praktyki zalesiania i ponownego zalesiania mogą być zaangażowane różne zainteresowane strony, w zależności od wielkości i własności odnośnych gruntów. Rządy, organizacje pozarządowe i organizacje społeczeństwa obywatelskiego, sektor prywatny i instytucje badawcze powinny być zaangażowane w zapewnianie adaptacji w większej skali przestrzennej i czasowej. Zainteresowane strony powinny być zaangażowane na etapie wdrażania praktyk zalesiania i ponownego zalesiania (np. w wybór obszaru zalesionego lub ponownie zalesionego oraz w identyfikację cech plantacji drzew). Zainteresowane strony odgrywają jednak kluczową rolę na etapie zarządzania obszarami zalesionymi i ponownie zalesionymi, ponieważ mogą przyczynić się do działań zapewniających ich wzrost, utrzymanie i ochronę.

Większość lasów europejskich jest własnością prywatną (około 60 % gruntów zalesionych), a nie publiczną (40 %) (nota informacyjna UE). W związku z tym praktyki zalesiania i ponownego zalesiania często angażują prywatnych właścicieli gruntów, a aby odnieść sukces, muszą zostać zaakceptowane przez te zainteresowane strony poprzez przezwyciężenie czynników instytucjonalnych, takich jak prawa i dostęp do lasów. Szczególnie zalesianie odbywa się głównie poprzez sadzenie drzew na gruntach prywatnych, ponieważ właściciele gruntów mogą oczekiwać większych dochodów niż z praktyk rolniczych. Ponadto zalesianie będzie skuteczne, jeżeli prywatni właściciele gruntów wyrażą zgodę na udział w projektach zalesiania przez długi czas.

Przeniesienie własności większych obszarów lasów wspólnych na społeczności lokalne oraz związane z tym dochody oparte na lepszym składowaniu dwutlenku węgla mogą w dużej mierze być skutecznym czynnikiem przyczyniającym się do łagodzenia zmiany klimatu (pierwotne), ale mogą również ułatwić utrzymanie usług ekosystemowych, które są istotne dla przystosowania się do zmiany klimatu na szczeblu lokalnym (np. usługi regulacji wody, ochrona gleby, produkty leśne itp.).

Cechy społeczno-demograficzne posiadaczy gruntów (tj. wielkość i tytuł prawny do gospodarstwa), społeczna akceptacja zalesiania przez społeczność (np. brak konfliktu z celami rolnymi), a także umiejętności, wiedza i doświadczenie posiadaczy gruntów istotne dla zalesiania i ponownego zalesiania mogą być czynnikami sukcesu/ograniczającymi przyjęcie takich praktyk.

Wymiana informacji na temat synergii między podejściami w zakresie przystosowania się do zmiany klimatu i łagodzenia jej skutków mogłaby również przynieść korzyści dla powodzenia praktyk zalesiania i ponownego zalesiania. Rolnicy powinni znać możliwości (w tym możliwości rynkowe) i ryzyko zalesiania lub ponownego zalesiania na swoich gruntach w celu realizacji celów zarówno w zakresie łagodzenia zmiany klimatu, jak i przystosowania się do niej.

Zalesianie i ponowne zalesianie może zmienić krajobraz i związane z nim usługi ekosystemowe. Dobrze zarządzane ekosystemy mogą jednak pomóc społeczeństwom w przystosowaniu się do zmiany klimatu poprzez generowanie wielu korzyści społeczno-ekologicznych i promowanie długoterminowego podejścia do przystosowania się do zmiany klimatu.

Przyjęcie zalesiania i ponownego zalesiania jako praktyk w zakresie przystosowania się do zmiany klimatu poprzez uwzględnienie celów w zakresie łagodzenia zmiany klimatu mogłoby pomóc w przezwyciężeniu barier finansowych utrudniających przystosowanie się do zmiany klimatu, ponieważ może ono korzystać z finansowania emisji dwutlenku węgla (CDM, REDD+, dobrowolne rynki emisji dwutlenku węgla). Jako praktyki przystosowawcze mogą one również pomóc w zwiększeniu lokalnych dodatkowych korzyści w zakresie łagodzenia zmiany klimatu oraz lokalnej zdolności do radzenia sobie ze zmianą klimatu.

Zalesianie i ponowne zalesianie mogą zapewnić poprawę sytuacji społecznej, gospodarczej i środowiskowej, przyczynić się do zrównoważonego rozwoju (np. zwiększyć wydajność i odporność gruntów) oraz zapewnić dodatkowe generowanie dochodów. Praktyki te przyczyniają się również do zagwarantowania usług ekosystemowych poprzez zmniejszenie podatności na zmianę klimatu (tj. lasy pomagają w regulowaniu zasobów naturalnych, kontrolowaniu procesów hydrologicznych i degradacji gruntów, utrzymaniu różnorodności biologicznej gatunków oraz ograniczaniu ataków szkodników i chorób).

Należy utrzymać koszty przygotowania gruntu, pozyskiwania i sadzenia gatunków drzew, nawożenia i ogrodzenia gruntów, kontroli roślinności oraz wszelkich praktyk w zakresie utrzymania i zarządzania, zwłaszcza w ciągu pierwszych trzech/pięciu lat. Koszty utrzymania wahają się od średnio 300 EUR na hektar w pierwszym roku do około 100 EUR na hektar w trzecim roku (Europejski Instytut Leśny, 2000). Fundusze pomocowe są jednak przeznaczone na wspieranie lokalnych właścicieli gruntów w ustanawianiu praktyk w zakresie ponownego zalesiania i zalesiania. Pomoc na zalesianie zależy od gatunków drzew i waha się od maksymalnie około 2400 EUR ha^-1 w przypadku eukaliptusa do 4800 EUR ha^-1 w przypadku plantacji mieszanych liściastych. Ponadto przewidziano rekompensaty dla właścicieli gruntów w celu pokrycia strat w dochodach wynikających z zalesiania gruntów rolnych. Maksymalną kwotę 725 EUR ha^-1 rok^-1 szacuje się w rzeczywistości dla rolników uzyskujących głównie dochody z działalności rolniczej, natomiast 180 EUR ha^-1 rok^-1 szacuje się w przypadku innych osób prawa prywatnego. Koszty te zostały określone w rozporządzeniu Komisji (WE) nr 1054/94 w celu uregulowania programu finansowego, które zostało przyjęte w dniu 5 maja 1994 r.

Wspólna polityka rolna (WPR) stanowi główne źródło funduszy UE na rzecz lasów.  Około 90 % unijnego finansowania lasów pochodzi z Europejskiego Funduszu Rolnego na rzecz Rozwoju Obszarów Wiejskich (EFRROW). Obejmuje to praktyki zalesiania i ponownego zalesiania. Łącznie 27 % z 8,2 mld EUR ustanowionych na lata 2015–2020 przeznaczono na ponowne zalesianie, 18 % na zwiększenie odporności lasów, a 18 % na zapobieganie szkodom. WPR zapewnia wsparcie finansowe dla obszarów wiejskich, ale państwa UE mogą zdecydować się na finansowanie działań w zakresie leśnictwa za pośrednictwem krajowych programów rozwoju obszarów wiejskich. Zgodnie z rozdziałem VIII rozporządzenia 1257/1999 w sprawie rozwoju obszarów wiejskich takie wsparcie finansowe przyznaje się wyłącznie lasom i obszarom będącym własnością właścicieli prywatnych, ich stowarzyszeń, gmin lub ich stowarzyszeń.

Zainteresowanie handlowe (logowanie) lub dochody z turystyki mogą być również źródłem finansowania tego wariantu przystosowania się do zmiany klimatu. Ponowne zalesianie i zalesianie może wreszcie stworzyć nowe możliwości ekoturystyki. Mogą one również zrekompensować negatywne skutki turystyki zimowej, takie jak zmiana krajobrazu górskiego spowodowana np. stokami narciarskimi i związaną z nimi infrastrukturą.

Działania związane z zalesianiem i ponownym zalesianiem kwalifikują się w ramach mechanizmu czystego rozwoju (CDM), który jest głównym międzynarodowym instrumentem polityki w ramach UNFCCC łączącym łagodzenie zmiany klimatu i przystosowanie się do niej. 2 % kompensacji emisji dwutlenku węgla w ramach mechanizmu czystego rozwoju jest nakładane na finansowanie funduszu adaptacyjnego (art. 12 ust. 8 protokołu z Kioto), nawet jeśli formalnie nie wymaga się, aby projekty mechanizmu czystego rozwoju obejmowały działania adaptacyjne.

Inicjatywa REDD (Reducing Emissions from Deforestation and Forest Degradation) jest również przydatna do finansowania ochrony lasów, zwiększania zasobów węgla w ekosystemach leśnych, a ostatnio promowania zrównoważonej gospodarki leśnej powiązanej z zakresem przystosowania się do zmiany klimatu.

Na szczeblu międzynarodowym w porozumieniach międzynarodowych, takich jak protokół z Kioto i porozumienie paryskie, położono nacisk na promowanie integracji przystosowania się do zmiany klimatu i łagodzenia jej skutków w ekosystemach leśnych, ale potencjał ten nie został jeszcze w pełni wykorzystany.

Na szczeblu europejskim przyjęta unijna strategia na rzecz bioróżnorodności 2030, w ramach Europejskiego Zielonego Ładu, obejmuje odbudowę zdegradowanych ekosystemów w całej Europie poprzez zasadzenie co najmniej 3 mld dodatkowych drzew do 2030 r. Jego celem jest również opracowanie wytycznych dotyczących przyjaznego dla różnorodności biologicznej zalesiania i ponownego zalesiania z zastosowaniem praktyk leśnych bliższych naturze.

Strategia leśna UE 2030 jest jedną z inicjatyw przewodnich Europejskiego Zielonego Ładu i opiera się na unijnej strategii na rzecz bioróżnorodności 2030 . Strategia przyczyni się do osiągnięcia różnych celów: celów UE w zakresie różnorodności biologicznej, a także celów redukcji emisji gazów cieplarnianych do 2030 r., celów w zakresie przystosowania się do zmiany klimatu i neutralności klimatycznej do 2050 r. W strategii położono również szczególny nacisk na turystykę: stwierdza, że Komisja będzie promować współpracę między sektorem turystyki, właścicielami lasów i służbami ochrony przyrody oraz ustalać standardy i normy dotyczące działalności w zakresie ekoturystyki. Branża turystyczna powinna ściśle współpracować z zarządcami lasów w celu opracowania zrównoważonych produktów turystycznych, które pozytywnie wpływają na zdrowie ludzi, bez negatywnego wpływu na walory przyrodnicze docelowych miejsc docelowych, zwłaszcza na obszarach chronionych.

FOREST EUROPE (Ministerska Konferencja Ochrony Lasów w Europie) jest ogólnoeuropejskim dobrowolnym procesem polityki leśnej wysokiego szczebla. Od 1990 r. jej celem jest opracowanie wspólnych strategii dla 46 sygnatariuszy (45 państw europejskich i UE) w zakresie ochrony lasów i zrównoważonej gospodarki leśnej.

Głównym mechanizmem finansowania zalesiania jest WPR. Przepisy dotyczące wsparcia planów strategicznych są opracowywane przez państwa UE w ramach wspólnej polityki rolnej (rozporządzenie (UE) 2021/2115)(rozporządzenie delegowane (UE) 2022/126). Przepisy dotyczące finansowania wspólnej polityki rolnej, zarządzania nią i monitorowania jej ustanowiono w rozporządzeniu (UE) 2021/2116 (rozporządzenie wykonawcze (UE) 2022/128). Z funduszu sfinansowanych zostanie prawie 623 000 hektarów przeznaczonych na zalesianie lub odbudowę systemów rolno-leśnych (WPR 2023–2027 – 28 planów strategicznych WPR w skrócie).

Ponadto rozporządzenie (UE) 2018/841 w sprawie użytkowania gruntów, zmiany użytkowania gruntów i leśnictwa (LULUCF) zapewnia włączenie emisji i pochłaniania z LULUCF do ram polityki klimatyczno-energetycznej, a państwa członkowskie muszą zapewnić, aby emisje związane z użytkowaniem gruntów, zmianą użytkowania gruntów lub leśnictwem były kompensowane co najmniej równoważnym pochłanianiem CO ₂ w sektorze („nie reguła dotycząca zadłużenia”).

Ponadto polityki krajowe mogą zapewniać zachęty lub narzucać przepisy w celu promowania praktyk zapewniających synergię między łagodzeniem zmiany klimatu a przystosowaniem się do niej; włączenie dostosowania do krajowych wytycznych i procedur zatwierdzania projektów łagodzących mogłoby stymulować dostosowanie działań związanych z zalesianiem i ponownym zalesianiem.

Zalesianie i ponowne zalesianie wymagają długiego czasu wdrażania, ponieważ angażują one wiele różnych podmiotów i mogą napotykać złożoność instytucjonalną, zarówno na szczeblu krajowym, jak i międzynarodowym.

Zalesianie i ponowne zalesianie jako praktyki adaptacyjne są częścią zasad zrównoważonej gospodarki leśnej. Powinny one również stać się częścią lokalnych lub krajowych planów zagospodarowania przestrzennego i w związku z tym zasadniczo mieć długi okres eksploatacji (dziesięć lat). Ponadto, aby otrzymać pomoc i rekompensaty na pokrycie strat spowodowanych zalesianiem gruntów rolnych, właściciele muszą zagwarantować utrzymanie zalesionych gruntów przez co najmniej 5 lat.