Rolnictwo konserwujące

Rolnictwo konserwujące, zgodnie z definicją Organizacji Narodów Zjednoczonych ds. Wyżywienia i Rolnictwa (FAO), jest „systemem rolniczym, który promuje utrzymanie stałej pokrywy glebowej, minimalne niepokojenie gleby i dywersyfikację gatunków roślin. Zwiększa różnorodność biologiczną i naturalne procesy biologiczne nad i pod powierzchnią ziemi, co przyczynia się do zwiększenia efektywności wykorzystania wody i składników odżywczych oraz do lepszej i trwałej produkcji roślinnej”. W sprawozdaniu specjalnym IPCC pt. „Climate Change and Land” [Zmiana klimatu a grunty] (2019 r.) wśród dodatkowych wariantów przystosowania się do zmiany klimatu uwzględniono rolnictwo konserwujące. Trzy główne zasady rolnictwa konserwującego (minimalne niepokojenie gleby, dywersyfikacja upraw i stała pokrywa glebowa) przyczyniają się do ochrony środowiska i zmniejszenia zarówno wpływu zmiany klimatu na systemy rolne (adaptacja), jak i wkładu praktyk rolniczych w emisje gazów cieplarnianych (łagodzenie) poprzez zrównoważone gospodarowanie gruntami. Zasady te, opisane bardziej szczegółowo poniżej, przyczyniają się do ochrony gleby przed erozją i degradacją, poprawy jakości gleby i różnorodności biologicznej, zachowania zasobów naturalnych i zwiększenia ich efektywności wykorzystania, przy jednoczesnej optymalizacji plonów.

Bardziej szczegółowo „minimalne zakłócenie gleby” charakteryzuje się ograniczonymi praktykami orki (takimi jak orka, bronowanie i wszystkie czynności orki zwykle stosowane w celu przygotowania gleby do kiełkowania nasion, zakładania sadzonek oraz wzrostu i produkcji upraw) poprzez bezpośrednie siew lub bezpośrednie umieszczanie nawozów. Pomaga poprawić właściwości gleby, zachować i zwiększyć materię organiczną gleby, a tym samym zmniejszyć erozję gleby. Ponadto brak orki i uprawa minimalna zmniejszają zużycie energii przez maszyny rolnicze, zwiększają drenaż gleby, poprawiają dostawy żywności dla owadów, ptaków i małych ssaków ze względu na większą dostępność resztek pożniwnych i nasion chwastów w glebie. W istocie szereg usług ekosystemowych zapewnia minimalne zakłócenie gleby, w tym: regulację wody, składowanie dwutlenku węgla, stabilność gleby, ochronę gleb powierzchniowych przed erozją, zwiększoną infiltrację wody, zwiększoną żyzność gleby dzięki zwiększonym zasobom azotu (w perspektywie długoterminowej), poprawę jakości gleby, wody i powietrza, ograniczenie erozji gleby i zużycie paliwa. Wszystkie te elementy mają największe znaczenie dla zmniejszenia wrażliwości systemów rolnych i zwiększenia ich zdolności do przystosowania się do zmiany klimatu, przyczyniając się również do realizacji celów w zakresie łagodzenia zmiany klimatu.

„Dywersyfikacja upraw” oznacza praktykę uprawy więcej niż jednego gatunku na danym obszarze rolnym w formie płodozmianu lub skojarzenia upraw. Dywersyfikacja gatunków uprawnych zwiększa zdolność systemów rolniczych do przystosowania się do zmiany klimatu poprzez poprawę żyzności i struktury gleby, zdolności zatrzymywania wody w glebie oraz dystrybucji wody i składników odżywczych w profilu glebowym, co pomaga zapobiegać szkodnikom i chorobom oraz zwiększa stabilność plonów. Zróżnicowane systemy upraw są bardziej stabilne i odporne niż systemy monokulturowe. Dywersyfikacja upraw zapewnia szereg usług ekosystemowych, przyczynia się do poprawy wydajności upraw i odporności systemów rolniczych oraz zmniejsza emisje gazów cieplarnianych z działalności rolniczej.

„Stała pokrywa organiczna gleby” z pozostałościami pożniwnymi lub uprawami okrywowymi (np. rośliny strączkowe, zboża lub inne rośliny uprawiane między głównymi uprawami, głównie z korzyścią dla gleby, a nie dla plonów upraw) umożliwia przystosowanie się do zmiany klimatu poprzez ograniczenie erozji i degradacji gleby, które mogą być spotęgowane wpływem ekstremalnych zjawisk pogodowych (np. ekstremalnych opadów atmosferycznych, susz i okresów nasycenia gleby, ekstremalnych upałów, silnych wiatrów) oraz poprawę stabilności systemu rolnictwa konserwującego. Uprawy okrywowe poprawiają właściwości gleby (płodność i jakość), pomagają w zarządzaniu erozją gleby, zachowują wilgotność gleby, unikają zagęszczania gleby, zawierają szkodniki i choroby oraz zwiększają różnorodność biologiczną w ekosystemie rolniczym.

Trzy zasady i związane z nimi środki dotyczące rolnictwa konserwującego mają zastosowanie we wszystkich systemach upraw rolnych, ale muszą być dostosowane do szczególnych wymogów upraw i lokalnych warunków każdego regionu rolniczego. W ramach kilku projektów europejskich (np. SOLMACC, AgriAdapt i HelpSoil) badano wpływ tych środków na gospodarstwa rolne, promując stosowanie technik, które pomagają w osiągnięciu celów w zakresie przystosowania się do zmiany klimatu i łagodzenia jej skutków.

Skuteczne wdrożenie rolnictwa konserwującego wymaga udziału zainteresowanych stron zarówno z sektora publicznego, jak i prywatnego, a także ścisłej współpracy między różnymi podmiotami: rolnikami, usługami doradczymi dla rolników (które zapewniają rolnikom wiedzę i umiejętności w celu poprawy stosowanych technik agronomicznych, wydajności upraw i dochodów gospodarstw), badaczami, decydentami politycznymi itp. Skuteczne podejścia partycypacyjne oparte na zainteresowanych stronach są potrzebne, aby zapewnić rozpowszechnianie i stosowanie praktyk rolnictwa konserwującego oraz udoskonalić środki zgodnie ze szczególnymi cechami rozpatrywanych systemów rolnych, aby uzyskać jak największą skuteczność. Rolnicy i inne zainteresowane strony powinni być zaangażowani w projekty dotyczące praktyk rolnictwa konserwującego, aby uzyskać większą świadomość ścisłego związku między praktykami rolniczymi, wpływem na środowisko i skutkami społeczno-gospodarczymi, w tym potencjałem w zakresie przystosowania się do zmiany klimatu i łagodzenia jej skutków.

Ponadto rolnicy powinni być kierowani w początkowym okresie przechodzenia z rolnictwa tradycyjnego na rolnictwo konserwujące, aby uzyskać wszystkie wymagane informacje i zdobyć doświadczenie w zakresie nowych praktyk oraz być świadomi pracy i czasu potrzebnego do przejścia na nowy system uprawy. W tym konkursie zasadnicze znaczenie ma rola usług doradczych dla gospodarstw rolnych, a także poprawa budowania zdolności i edukacji. Przedstawienie wpływu technik rolnictwa konserwującego stosowanych na rzeczywiste studia przypadków mogłoby pomóc we wdrażaniu środków i dać nowym rolnikom wskazówki, które kluczowe praktyki przynoszą sukces i jakich błędów należy unikać.

Czynnikami sukcesu we wdrażaniu środków ochrony rolnictwa są: dobre zaangażowanie zainteresowanych stron, polityka i działania rządu mające na celu promowanie i tworzenie korzystnych warunków dla stosowania rolnictwa konserwującego (takich jak swobodny dostęp do informacji), odpowiednie usługi doradcze dla gospodarstw rolnych, partnerstwa publiczne i prywatne oraz nagrody za usługi środowiskowe.

Niektóre aspekty mogą działać jako czynniki ograniczające w przypadku małych gospodarstw, na przykład w przypadku wdrażania praktyk, które wymagają inwestycji w maszyny (jak w przypadku siewu nasion w systemach upraw innych niż orka). W takich przypadkach wykorzystuje się stowarzyszenia rolników lub współpracę ze stronami trzecimi w celu przezwyciężenia tego aspektu. Inne czynniki ograniczające to nieodpowiednie rozpowszechnianie wiedzy i dobrych praktyk, niewystarczająca współpraca między naukowcami a służbami doradczymi dla rolników oraz brak wsparcia dla rolników.

W niektórych przypadkach nadal istnieje przekonanie rolników, że uprawa jest niezbędna do poprawy gleby, ułatwienia zarządzania uprawami i zapewnienia wyższych plonów. Ponadto rolnicy są ogólnie usatysfakcjonowani faktycznymi praktykami i nie odczuwają presji ekonomicznej na zmiany, ponieważ czyste i dobrze nachylone pola są często kojarzone z dobrą praktyką rolniczą. W tym względzie usługi doradcze dla rolników odgrywają kluczową rolę w zwiększaniu zaufania rolników, którzy dopiero zaczynają zajmować się rolnictwem konserwującym, że technologia ta działa. Obejmuje to demonstrację technologii na polach innych rolników, wykazanie korzyści ekonomicznych za pomocą faktów i liczb oraz szkolenie ludzi w regionie, aby pomagali innym.

Koszty wdrożenia środków ochrony rolnictwa prawdopodobnie będą się różnić w zależności od gospodarstwa (w zależności od wielkości i systemu produkcji), regionów geograficznych i krajów. FAO donosi jednak, że nie uprawiając gleby, rolnicy mogą zaoszczędzić od 30% do 40% czasu, pracy, a w rolnictwie zmechanizowanym paliwa kopalne w porównaniu z rolnictwem konwencjonalnym, zmniejszając związane z tym koszty. Ogólnie rzecz biorąc, rolnictwo konserwatorskie pozwala na zmniejszenie kosztów produkcji oraz skrócenie czasu i pracy (np. na przygotowanie i sadzenie gruntów), a w systemach zmechanizowanych zmniejsza koszty inwestycji i konserwacji maszyn w perspektywie długoterminowej. Ponadto pozwala na plony porównywalne z nowoczesnym intensywnym rolnictwem, ale w zrównoważony sposób, umożliwiając lepsze dostosowanie upraw do zmienionych warunków klimatycznych w odniesieniu do zwykłego zarządzania rolnictwem, w szczególności poprzez zmniejszenie zmienności plonów z roku na rok. Pozytywny wpływ na plony zależy jednak od intensywności i dotkliwości skutków zmiany klimatu.

Korzyści gospodarcze, agronomiczne i środowiskowe wynikające z rolnictwa konserwującego są wykrywalne na poziomie globalnym, regionalnym, lokalnym i gospodarstw rolnych. Korzyści te są również istotne pod względem przystosowania się do zmiany klimatu, ponieważ dzięki ochronie upraw utrzymuje się lub nawet poprawia plony upraw rolnych, a także pod względem łagodzenia zmiany klimatu poprzez zwiększenie sekwestracji dwutlenku węgla i ograniczenie emisji gazów cieplarnianych.

Praktyki rolnictwa konserwującego powinny być wspierane przez jasne polityki i procedury. Wspólna polityka rolna (WPR) Unii Europejskiej oraz krajowe i regionalne programy obszarów wiejskich należą do głównych sił napędowych polityki w zakresie wdrażania rolnictwa konserwującego w państwach członkowskich UE.

Wspólna polityka rolna promuje stosowanie tych praktyk za pomocą „płatności bezpośrednich z tytułu zazieleniania” (lub „zazieleniania”) (pierwszy filar WPR) w celu wspierania rolników, którzy przyjmują lub utrzymują praktyki rolnicze (np. dywersyfikację upraw), które pomagają osiągnąć cele środowiskowe i klimatyczne. Ponadto drugi filar WPR, unijna polityka rozwoju obszarów wiejskich, której celem jest wspieranie obszarów wiejskich, umożliwia władzom regionalnym, krajowym i lokalnym formułowanie ich indywidualnych programów rozwoju obszarów wiejskich i wspiera m.in. środki na rzecz zrównoważonego zarządzania zasobami naturalnymi i działania w dziedzinie klimatu, w tym praktyki rolnicze w zakresie ochrony. Programy drugiego filaru są współfinansowane z funduszy UE oraz funduszy regionalnych lub krajowych.

Rok może wystarczyć do wdrożenia środków ochrony rolnictwa. Wymagany czas jest w dużym stopniu uzależniony od rozpowszechniania wiedzy, polityki i interwencji rządowych, dostępności umiejętności i funduszy oraz zaangażowania zainteresowanych stron.

Rolnictwo konserwujące jest długoterminowym środkiem przystosowawczym i generalnie ma długi okres użytkowania (dziesięć lat).